Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Chính sách tiền tệ và rủi ro ngân hàng tại Việt Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Đăng Quang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đặng Văn Dân tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (Mã số chuyên ngành: 9340201). Công trình nghiên cứu đặt trong bối cảnh hệ thống tài chính toàn cầu và Việt Nam trải qua nhiều biến động sâu sắc giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính 2008 đến năm 2021. Trong giai đoạn này, các ngân hàng trung ương duy trì lập trường điều hành linh hoạt, song câu hỏi về tác động phụ của việc nới lỏng tiền tệ lên mức độ tích tụ rủi ro hệ thống trở thành trọng tâm tranh luận học thuật kinh tế học vĩ mô và tài chính ngân hàng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các tài liệu thực nghiệm trước đây tại các thị trường mới nổi chỉ tiếp cận đơn lẻ một khía cạnh rủi ro—thường là rủi ro tín dụng qua tỷ lệ nợ xấu—hoặc giới hạn ở kênh cho vay truyền thống (Bernanke & Blinder, 1988). Chưa có một nghiên cứu toàn diện nào tại Việt Nam phân tích đồng thời ba tầng rủi ro mang tính cấu trúc: rủi ro tín dụng vi mô, rủi ro vỡ nợ tổng thể và rủi ro từ hoạt động tạo thanh khoản ra nền kinh tế. Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

  • RQ1: Chính sách tiền tệ nới lỏng ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng danh mục và rủi ro tín dụng của các ngân hàng thương mại Việt Nam?
    H1: Chính sách tiền tệ nới lỏng làm giảm áp lực chi phí lãi vay, từ đó làm giảm rủi ro tín dụng trong ngắn hạn.
  • RQ2: Sự thay đổi lập trường chính sách tiền tệ tác động ra sao đến rủi ro vỡ nợ (sự bất ổn định tài chính) của ngân hàng thông qua chỉ số Z-score?
    H2: Chính sách tiền tệ nới lỏng kích thích hành vi chấp nhận rủi ro, làm suy giảm bộ đệm an toàn vốn và gia tăng rủi ro vỡ nợ.
  • RQ3: Việc điều chỉnh công cụ tiền tệ tác động như thế nào đến năng lực tạo thanh khoản nội bảng và ngoại bảng của hệ thống ngân hàng?
    H3: Chính sách tiền tệ mở rộng thúc đẩy tạo thanh khoản toàn diện, làm tăng trạng thái kém thanh khoản nội tại và rủi ro thanh khoản tiềm ẩn của ngân hàng.

Nghiên cứu sử dụng khung lý thuyết tích hợp gồm Kênh tín dụng (Bernanke & Gertler, 1995), Kênh chấp nhận rủi ro (Borio & Zhu, 2012; Rajan, 2006) và Lý thuyết tạo thanh khoản ngân hàng (Berger & Bouwman, 2009). Phạm vi dữ liệu bao quát 30 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 14 năm (2008–2021), loại bỏ các ngân hàng yếu kém thuộc diện kiểm soát đặc biệt để đảm bảo tính đồng nhất của mẫu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận ba luồng tư tưởng chính về cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ đến hành vi của các định chế tài chính:

  1. Luồng quan điểm truyền thống về kênh bảng cân đối kế toán: Bernanke và Gertler (1995) lập luận rằng cắt giảm lãi suất làm giảm "phần bù tài trợ bên ngoài" (external finance premium), cải thiện dòng tiền và giá trị tài sản thế chấp của bên đi vay, qua đó giảm tỷ lệ vỡ nợ danh mục. Mô hình của Smith (2002) cũng chỉ ra rằng chi phí cơ hội của việc giữ tiền mặt giảm khi lãi suất thấp, thúc đẩy ngân hàng duy trì thanh khoản dự trữ an toàn hơn.
  2. Luồng quan điểm về kênh chấp nhận rủi ro (Risk-taking Channel): Rajan (2006) cùng Borio và Zhu (2012) đề xuất rằng môi trường lãi suất thấp kéo dài kích hoạt động cơ "tìm kiếm lợi suất" (search for yield), khiến ngân hàng hạ chuẩn cấp tín dụng và chuyển hướng sang các tài sản rủi ro cao hơn. Dell'Ariccia, Laeven và Marquez (2012) chứng minh các ngân hàng có xu hướng nới lỏng sàng lọc và giám sát khi chi phí vốn rẻ đi. Gertler và Karadi (2011) củng cố thêm rằng đòn bẩy tài chính gia tăng trong môi trường tiền tệ mở rộng sẽ khuếch đại rủi ro hệ thống.
  3. Luồng nghiên cứu về chức năng tạo thanh khoản: Berger và Bouwman (2009) xây dựng thang đo tạo thanh khoản toàn diện (kết hợp cả nội bảng và ngoại bảng), nhấn mạnh rằng việc tạo thanh khoản cho nền kinh tế là bản chất cốt lõi nhưng đồng thời tạo ra trạng thái phi thanh khoản (illiquidity) trực tiếp cho chính bảng cân đối kế toán của ngân hàng.

Khi đối chiếu với các công trình thực nghiệm quốc tế, các nghiên cứu cho thấy sự phân hóa rõ nét:

  • Jimenez, Ongena, Peydró và Saurina (2009) sử dụng dữ liệu vi mô tại Tây Ban Nha giai đoạn 1984–2006 và chỉ ra hiệu ứng hai mặt: lãi suất thấp làm giảm rủi ro nợ xấu trong ngắn hạn nhưng làm tăng đáng kể rủi ro vỡ nợ của các khoản vay mới trong trung hạn.
  • Altunbas, Gambacorta và Marques-Ibanez (2010) khảo sát 643 ngân hàng tại EU-15 và Mỹ (1998–2008), sử dụng thước đo xác suất vỡ nợ dự kiến (EDF) và khẳng định chính sách tiền tệ nới lỏng làm tăng xác suất vỡ nợ ngân hàng.
  • Jiang và Yuan (2022) cùng Dong và Wang (2021) nghiên cứu tại thị trường Trung Quốc, chứng minh quy mô bộ đệm vốn đóng vai trò điều tiết quan trọng, trong đó các ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng vốn hóa thấp có phản ứng chấp nhận rủi ro không đồng nhất trước các gói kích thích tiền tệ.

Vị thế nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng: Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải quyết mâu thuẫn giữa hai luồng quan điểm trên bằng cách phân tách đa chiều các chỉ báo rủi ro. Luận án chứng minh rằng hiệu ứng tích cực của chính sách tiền tệ đối với rủi ro tín dụng ngắn hạn không hề loại trừ sự gia tăng của rủi ro vỡ nợ cấu trúc và rủi ro thanh khoản hệ thống.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết Kênh chấp nhận rủi ro của Borio và Zhu (2012) và lý thuyết Kênh bảng cân đối kế toán của Bernanke và Gertler (1995) trong bối cảnh đặc thù của một nền kinh tế đang phát triển có hệ thống tài chính dựa vào ngân hàng (bank-based system). Đóng góp lý thuyết cốt lõi nằm ở việc chứng minh sự phân kỳ hành vi (behavioral divergence):

  • Thách thức quan điểm đơn tuyến: Luận án bác bỏ giả thiết cho rằng một chính sách tiền tệ mở rộng sẽ tác động cùng chiều lên mọi thước đo rủi ro ngân hàng.
  • Mô hình hóa cơ chế bù trừ: Trong ngắn hạn, chính sách tiền tệ nới lỏng hoạt động qua cơ chế giảm áp lực tài chính cho người vay, làm sạch danh mục tín dụng bề mặt. Tuy nhiên, trên bình diện cấu trúc an toàn vốn và thanh khoản dài hạn, chính sách nới lỏng thúc đẩy ngân hàng gia tăng đòn bẩy và mở rộng tạo thanh khoản, trực tiếp kéo giảm hệ số an toàn tài chính (Z-score).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu phần lý thuyết độc lập vào một mô hình đánh giá thống nhất:

[Công cụ Chính sách Tiền tệ]
├── Lãi suất tái cấp vốn
├── Lãi suất tái chiết khấu
└── Tăng trưởng Cung tiền M2
           │
           ▼
[Đa tầng Rủi ro Ngân hàng]
├── (1) Rủi ro Tín dụng (Credit Risk): LLP, LLR, NPL
├── (2) Rủi ro Vỡ nợ (Insolvency Risk): Z-score, Z-score (Vốn), Z-score (ROA)
└── (3) Rủi ro Tạo thanh khoản (Liquidity Creation): Nội bảng, Ngoại bảng, Tổng thể
  • Rủi ro tín dụng: Đo lường qua ba biến số kế toán gồm Dự phòng rủi ro tín dụng lũy kế trên bảng cân đối kế toán (Loan Loss Reserves - LLR), Chi phí trích lập dự phòng rủi ro hàng năm trên báo cáo kết quả kinh doanh (Loan Loss Provisions - LLP), và Tỷ lệ nợ xấu (Non-Performing Loans - NPL).
  • Rủi ro vỡ nợ: Đo lường qua chỉ số Z-score xây dựng theo công thức Roy (1952) và chuẩn hóa theo Lepetit và Strobel (2015): $$Z\text{-score} = \frac{\overline{ROA} + \overline{EA}}{\sigma(ROA)}$$ Trong đó $\overline{ROA}$ là tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản bình quân, $\overline{EA}$ là tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, và $\sigma(ROA)$ là độ lệch chuẩn 3 năm của ROA. Chỉ số này được bóc tách thành $Z\text{-score (Vốn)} = \frac{\overline{EA}}{\sigma(ROA)}$ và $Z\text{-score (ROA)} = \frac{\overline{ROA}}{\sigma(ROA)}$.
  • Rủi ro tạo thanh khoản: Ứng dụng quy trình phân loại tài sản, nợ và ngoại bảng với các trọng số tương ứng (+0.5, -0.5, 0) theo phương pháp luận chuẩn tắc của Berger và Bouwman (2009).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo thế giới quan thực chứng (positivism paradigm), áp dụng mô hình định lượng hồi quy bảng động (dynamic panel model) nhằm kiểm soát tính ỳ và quán tính chu kỳ (risk persistence) trong hành vi chấp nhận rủi ro của các ngân hàng thương mại.

Phương trình tổng quát có dạng: $$Risk_{i,t} = \alpha + \beta_1 Risk_{i,t-1} + \beta_2 MP_t + \sum \gamma_k Bank_{i,t}^k + \sum \delta_m Macro_t^m + \eta_i + \varepsilon_{i,t}$$

Trong đó:

  • $Risk_{i,t}$ là các đại diện rủi ro của ngân hàng $i$ tại năm $t$.
  • $MP_t$ là vectơ biến chính sách tiền tệ (Lãi suất tái cấp vốn, Lãi suất tái chiết khấu, Tăng trưởng M2).
  • $Bank_{i,t}^k$ là các biến kiểm soát nội tại ngân hàng (Quy mô tài sản, Tỷ lệ vốn hóa, Tỷ lệ thanh khoản, Khả năng sinh lời).
  • $Macro_t^m$ là các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô (Tăng trưởng GDP thực tế, Tỷ lệ lạm phát CPI).
  • $\eta_i$ là sai số cố định không quan sát được của từng ngân hàng, $\varepsilon_{i,t}$ là sai số ngẫu nhiên.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Sự hiện diện của biến phụ thuộc trễ $Risk_{i,t-1}$ dẫn đến hiện tượng nội sinh nghiêm trọng do tương quan giữa biến giải thích và phần dư ($\text{Cov}(Risk_{i,t-1}, \varepsilon_{i,t}) \neq 0$). Nhằm khắc phục triệt để tính nội sinh cùng hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan chuỗi, nghiên cứu áp dụng phương pháp ước lượng Moment Tổng quát dạng hệ thống hai bước (Two-step System GMM) theo Arellano và Bover (1995), Blundell và Bond (1998).

Để ngăn ngừa sai lệch mẫu hữu hạn từ việc bùng nổ số lượng biến công cụ ("too many instruments"), luận án thực hiện kỹ thuật thu gọn ma trận công cụ (collapse instruments) theo khuyến nghị của Roodman (2009). Độ tin cậy và giá trị giá trị khoa học của các ước lượng được kiểm tra nghiêm ngặt qua hai chẩn đoán thống kê:

  1. Kiểm định Hansen J-test: Kiểm định tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh tổng thể ($p\text{-value} > 0.05$, không bác bỏ giả thuyết $H_0$).
  2. Kiểm định Arellano-Bond: Kiểm định tự tương quan sai số bậc 1 ($AR(1)$ có ý nghĩa thống kê $p < 0.05$) và bậc 2 ($AR(2)$ không có ý nghĩa thống kê $p > 0.05$).

Data và phân tích

Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm của 30 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong 14 năm liên tục (2008–2021), kết hợp số liệu kinh tế vĩ mô từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Tổng cục Thống kê (GSO) và Cơ sở Dữ liệu Thống kê Tài chính Quốc tế của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF IFS).

Để chứng minh tính vững (robustness), nghiên cứu sử dụng quy trình đưa biến theo từng giai đoạn lũy tiến:

  • Giai đoạn 1: Chỉ đưa các biến chính sách tiền tệ độc lập.
  • Giai đoạn 2: Đưa thêm các biến đặc trưng vi mô cấp ngân hàng.
  • Giai đoạn 3: Bổ sung toàn diện các biến kiểm soát vĩ mô toàn nền kinh tế.

Tất cả các ước lượng được thực hiện trên phần mềm thống kê chuyên dụng Stata, đảm bảo kết quả thu được không phụ thuộc vào một cấu hình tham số cá biệt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm từ các mô hình hồi quy GMM hai bước chỉ ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt:

  1. Chính sách tiền tệ nới lỏng làm giảm rủi ro tín dụng kế toán:
    Ước lượng thực nghiệm cho thấy hệ số hồi quy của lãi suất điều hành (tái cấp vốn, tái chiết khấu) mang dấu dương có ý nghĩa thống kê cao đối với chi phí dự phòng rủi ro ($LLP$) và dự phòng lũy kế ($LLR$), trong khi tốc độ tăng trưởng cung tiền M2 mang dấu âm. Trích dẫn nguyên văn từ luận án:

    "Với các biến chính sách tiền tệ khác nhau và các thang đo rủi ro tín dụng khác nhau, gồm có dự phòng rủi ro (cộng dồn), chi phí dự phòng (hàng năm), và nợ xấu, kết quả cho thấy rằng chính sách tiền tệ nới lỏng có tác động làm giảm rủi ro tín dụng của ngân hàng. Nói cách khác, rủi ro tín dụng ngân hàng giảm xuống khi lãi suất giảm hoặc tăng cung tiền, qua đó không ủng hộ đề xuất về kênh chấp nhận rủi ro của ngân hàng trong truyền dẫn chính sách tiền tệ tại Việt Nam."
    Kết quả này thể hiện rất mạnh ở các biến đo lường dự phòng và có phần yếu hơn ở tỷ lệ nợ xấu ($NPL$), phản ánh đặc thù cơ chế phân loại nợ có độ trễ tại Việt Nam.

  2. Chính sách tiền tệ nới lỏng làm gia tăng rủi ro vỡ nợ cấu trúc:
    Trái ngược với rủi ro tín dụng bề mặt, chỉ số Z-score và hai thành phần cấu thành là Z-score (Vốn) và Z-score (ROA) phản ứng cùng chiều với lãi suất điều hành và nghịch chiều với tăng trưởng M2. Trích dẫn nguyên văn từ luận án:

    "Thông qua đánh giá chỉ số Z-score cùng hai thành phần của nó gồm Z-score (Vốn) và Z-score (ROA), kết quả chỉ ra là chính sách tiền tệ nới lỏng thông qua giảm lãi suất hay mở rộng tăng trưởng cung tiền đều làm tăng đáng kể rủi ro vỡ nợ của ngân hàng."
    Khi lãi suất giảm hoặc M2 tăng mạnh, biên lãi thuần (NIM) bị thu hẹp do cạnh tranh gay gắt và biến động lợi nhuận $\sigma(ROA)$ gia tăng, trong khi tốc độ tích lũy vốn chủ sở hữu không theo kịp tốc độ phình to của tổng tài sản, trực tiếp làm xói mòn bộ đệm an toàn tài chính.

  3. Chính sách nới lỏng thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động tạo thanh khoản:
    Cắt giảm lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái chiết khấu hoặc gia tăng cung tiền M2 kích thích các ngân hàng gia tăng cung ứng thanh khoản cả nội bảng (cho vay dài hạn tài trợ bằng tiền gửi ngắn hạn) lẫn ngoại bảng (cam kết cấp tín dụng, bảo lãnh). Trích dẫn nguyên văn từ luận án:

    "Tạo thanh khoản là chức năng lõi của ngân hàng và nó cũng biểu thị rủi ro của ngân hàng — ngân hàng càng tạo thanh khoản thì bản thân nó càng kém thanh khoản và càng rủi ro. Như vậy ở đây, một lần nữa kết quả cho thấy chính sách tiền tệ nới lỏng có khả năng làm gia tăng rủi ro ngân hàng."

  4. Tính nhất quán đa mô hình: Các kết quả hồi quy hoàn toàn vững chắc khi thay đổi các biến đo lường chính sách tiền tệ và kiểm soát các cú sốc chu kỳ kinh tế vĩ mô.

Implications đa chiều

  • Về mặt lý thuyết: Luận án hóa giải mâu thuẫn biểu kiến giữa kênh bảng cân đối kế toán và kênh chấp nhận rủi ro. Nghiên cứu xác lập rằng tại các thị trường mới nổi, rủi ro tín dụng quan sát được có thể suy giảm trong pha nới lỏng tiền tệ do chi phí nợ tạm thời hạ nhiệt, nhưng rủi ro vỡ nợ tổng thể và nguy cơ mất thanh khoản hệ thống lại âm thầm tích tụ.
  • Về thực thi chính sách của Ngân hàng Nhà nước: NHNN không thể chỉ dựa vào tỷ lệ nợ xấu đơn thuần để đánh giá sức khỏe hệ thống khi thực thi chính sách tiền tệ mở rộng. Cần thiết lập khuôn khổ chính sách an toàn vĩ mô (Macroprudential Policy) song hành, áp dụng các công cụ đệm vốn nghịch chu kỳ (CCyB), tỷ lệ dư nợ tín dụng trên vốn huy động (LDR) và tỷ lệ tạo thanh khoản tối đa nhằm ngăn ngừa tổn thương mang tính hệ thống.
  • Về quản trị tại các ngân hàng thương mại: Ban điều hành các NHTM cần tích hợp các kịch bản kiểm tra sức chịu tải (stress-testing) về biến động thanh khoản và khả năng duy trì hệ số Z-score trong các giai đoạn lãi suất đảo chiều, thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô tín dụng để tìm kiếm lợi suất ngắn hạn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

  • Giới hạn dữ liệu kế toán hồi tố: Thước đo rủi ro dựa trên dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm (backward-looking), chưa thể phản ánh biến động giá trị thị trường theo thời gian thực như mô hình Merton EDF hay CDS spread do thị trường vốn Việt Nam chưa đủ chiều sâu thanh khoản.
  • Thiếu hụt dữ liệu vi mô cấp độ khoản vay: Chưa tiếp cận được dữ liệu vi mô từng hợp đồng tín dụng tại Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) để bóc tách chi tiết đặc tính của từng người vay cá nhân như nghiên cứu của Jimenez và cộng sự (2009).
  • Phạm vi thời gian đến năm 2021: Mẫu nghiên cứu kết thúc năm 2021, chưa bao phủ giai đoạn biến động lãi suất toàn cầu và áp lực thanh khoản trái phiếu doanh nghiệp cục bộ tại Việt Nam giai đoạn 2022–2024.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

  1. Mở rộng ứng dụng dữ liệu tần suất cao (hàng quý) kết hợp mô hình FAVAR để nắm bắt cơ chế truyền dẫn phi tuyến tính.
  2. Khảo sát tính bất đối xứng trong chính sách tiền tệ (tác động của chu kỳ thắt chặt so với chu kỳ nới lỏng).
  3. Đánh giá vai trò điều tiết của các công cụ chính sách tiền tệ xanh và quy định ESG đối với hành vi chấp nhận rủi ro hệ thống.
  4. Tích hợp khu vực tài chính phi ngân hàng (shadow banking) vào mô hình phân tích rủi ro tương tác.

Tác động và ảnh hưởng

  • Ảnh hưởng học thuật: Thiết lập hệ quy chiếu thực nghiệm chuẩn tắc đầu tiên tại Việt Nam về đo lường rủi ro ngân hàng đa chiều theo phương pháp Berger & Bouwman (2009) và Lepetit & Strobel (2015), mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa kinh tế vĩ mô tiền tệ và quản trị rủi ro vi mô.
  • Tác động ngành ngân hàng: Cung cấp phương pháp luận giúp các ngân hàng thương mại lượng hóa rủi ro thanh khoản nội bảng và ngoại bảng theo chuẩn mực Basel III.
  • Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm trực tiếp hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong việc cân chỉnh liều lượng giữa mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phương pháp luận System GMM chuẩn mực xử lý nội sinh và bộ công cụ đo lường tạo thanh khoản toàn diện.
  • Cơ quan Hoạch định Chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia): Có cơ sở dữ liệu định lượng để xây dựng chính sách tiền tệ kết hợp công cụ an toàn vĩ mô.
  • Khối Quản trị Rủi ro & ALM tại các NHTM: Nhận diện được mức độ suy giảm của bộ đệm an toàn vốn trong môi trường tiền rẻ để tái cấu trúc danh mục tài sản nợ - tài sản có.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công lý thuyết Kênh chấp nhận rủi ro (Borio & Zhu, 2012) với Lý thuyết tạo thanh khoản (Berger & Bouwman, 2009) trong một mô hình thực nghiệm động tại thị trường mới nổi. Luận án giải quyết mâu thuẫn học thuật khi chỉ ra rằng chính sách tiền tệ nới lỏng đồng thời tạo ra hai lực kéo trái ngược: cải thiện chất lượng tín dụng bề mặt (giảm LLP, NPL) nhưng lại làm xói mòn an toàn vỡ nợ cấu trúc (giảm Z-score) và tích tụ rủi ro thanh khoản nội tại.

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Jimenez và cộng sự (2009) (tập trung dữ liệu vi mô tín dụng) hay Altunbas và cộng sự (2010) (dùng mô hình biến đổi EDF), luận án áp dụng phương pháp System GMM hai bước kết hợp thuật toán thu gọn ma trận công cụ của Roodman (2009) trên bộ dữ liệu bảng động đa tầng. Phương pháp này xử lý triệt để tính nội sinh phức tạp giữa lập trường chính sách vĩ mô và quyết định tài chính nội tại của 30 ngân hàng trong suốt 14 năm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập hoàn toàn giữa phản ứng của rủi ro tín dụng và rủi ro vỡ nợ: Trong khi nới lỏng tiền tệ làm giảm chi phí trích lập dự phòng và tỷ lệ nợ xấu, nó lại làm gia tăng mạnh mẽ rủi ro vỡ nợ ngân hàng thông qua việc suy giảm đồng thời cả Z-score (Vốn) và Z-score (ROA). Điều này chứng minh rằng việc đánh giá rủi ro ngân hàng chỉ dựa vào nợ xấu sẽ dẫn đến những nhận định sai lệch nghiêm trọng về sự ổn định tài chính.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bảng định nghĩa chi tiết toàn bộ các biến số nghiên cứu, bảng ma trận trọng số tính toán tạo thanh khoản nội bảng/ngoại bảng theo Berger & Bouwman (2009), công thức xác định Z-score chuẩn hóa, cùng quy trình kiểm định chẩn đoán thống kê Hansen test và Arellano-Bond AR(1)/AR(2) cho phép tái lập quy trình ước lượng trên dữ liệu bảng động.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu trung và dài hạn tập trung vào: (i) Đánh giá tác động truyền dẫn phi đối xứng của chính sách tiền tệ trong các pha khủng hoảng; (ii) Tác động của chính sách tiền tệ phi truyền thống và công nghệ tài chính (Fintech) lên năng lực tạo thanh khoản; (iii) Tích hợp rủi ro khí hậu và tín dụng xanh vào hàm phản ứng rủi ro ngân hàng.

Kết luận

  1. Xác nhận tính đa chiều của rủi ro: Luận án chứng minh một cách nhất quán rằng chính sách tiền tệ tác động không đồng nhất lên các khía cạnh rủi ro khác nhau của ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008–2021.
  2. Làm rõ kênh truyền dẫn: Chính sách tiền tệ nới lỏng (giảm lãi suất tái cấp vốn, tái chiết khấu; mở rộng cung tiền M2) làm giảm rủi ro tín dụng ngắn hạn nhưng lại làm gia tăng đáng kể rủi ro vỡ nợ cấu trúc (Z-score) và kích thích tạo thanh khoản toàn diện.
  3. Đổi mới phương pháp đo lường: Ứng dụng thành công và chuẩn hóa thang đo tạo thanh khoản của Berger và Bouwman (2009) kết hợp chỉ số Z-score phân rã tại thị trường tài chính Việt Nam.
  4. Đảm bảo tính chuẩn xác kinh tế lượng: Khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh và bùng nổ công cụ thông qua mô hình hồi quy Two-step System GMM với các kiểm định Hansen và Arellano-Bond thỏa mãn đầy đủ các tiêu chuẩn thống kê quốc tế.
  5. Đóng góp giá trị điều hành thực tiễn: Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc khuyến nghị Ngân hàng Nhà nước Việt Nam áp dụng chính sách an toàn vĩ mô song hành với điều hành tiền tệ, thiết lập cơ chế giám sát rủi ro vượt trên các chỉ tiêu nợ xấu kế toán truyền thống nhằm bảo đảm sự ổn định vững chắc của toàn hệ thống tài chính.