Luận án về chế độ bảo hiểm thất nghiệp ở Trung Quốc (1986-2010) - Nguyễn Mai Phương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------ NGUYỄN MAI PHƢƠNG CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC (1986- 2010) LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUNG QUỐC HỌC HÀ NỘI – 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------ NGUYỄN MAI PHƢƠNG CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC (1986- 2010) Chuyên ngành: Trung Quốc học Mã ngành: 62315001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUNG QUỐC HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Kim Bảo HÀ NỘI – 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu nêu và trích dẫn trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Hình thức trình bày của luận án theo đúng quy định của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Các kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Mai Phƣơng LỜI CẢM ƠN Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo hƣớng dẫn, các thầy cô trong Hội đồng cơ sở, thầy cô phản biện độc lập, thầy cô trong Hội đồng đánh giá luận án cấp Đại học Quốc gia, các thầy cô trong khoa Đông phƣơng học và đồng nghiệp đã góp ý kiến, cơ quan công tác đã tạo điều kiện để em có thể hoàn thành luận án. Tác giả luận án Nguyễn Mai Phƣơng MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục 1 Danh mục các chữ viết tắt 4 Danh mục các bảng 5 Danh mục các hình 6 MỞ ĐẦU 7 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 13 1.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƢỚC 13 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƢỚC NGOÀI 18 1. Tại Trung Quốc 18 1. Tại các nƣớc phƣơng Tây 22 * Tiểu kết chƣơng 1 25 CHƢƠNG 2.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC 26 2. Khái niệm, phân loại, vai trò, đặc điểm của chế độ bảo hiểm thất nghiệp 26 2. Chế độ bảo hiểm thất nghiệp 31 2. Một số lý thuyết cơ bản về bảo hiểm thất nghiệp 41 2.

Lý thuyết của phương Tây 41 2. Lý thuyết của Trung Quốc 48 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN 54 2. Thực tiễn hình thành bảo hiểm thất nghiệp ở một số nƣớc phát triển phƣơng Tây 54 2.

Mô hình bảo hiểm thất nghiệp ở Trung Quốc 59 * Tiểu kết chƣơng 2 61 CHƢƠNG 3. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 1986- 2010 63 3. CÁC GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC 63 3. Giai đoạn xây dựng chế độ cứu trợ thất nghiệp (trƣớc năm 1986) 63 3.

Giai đoạn hình thành chế độ bảo hiểm thất nghiệp (1986-1999) 65 3. Giai đoạn cải cách và phát triển chế độ bảo hiểm thất nghiệp (1999-2010) 70 3. Tình hình thất nghiệp ở Trung Quốc giai đoạn 1999- 2010 70 3. Xây dựng khung cơ bản của chế độ bảo hiểm thất nghiệp hiện hành 72 3.

Các biện pháp cải cách và phát triển chế độ bảo hiểm thất nghiệp 75 3. ĐÁNH GIÁ CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC 79 3. Tác động của bảo hiểm thất nghiệp đối với đối tƣợng thụ hƣởng và đối với xã hội 79 3. Đối với đối tượng thụ hưởng 79 3.

Đối với xã hội 85 3. Vấn đề đầu tƣ và sử dụng quỹ bảo hiểm thất nghiệp 87 3. Vấn đề đầu tư quỹ 87 3. Vấn đề sử dụng quỹ 90 3.

Cơ chế quản lý và vận hành bảo hiểm thất nghiệp 95 3. SO SÁNH BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC VỚI MỘT SỐ NƢỚC TRÊN THẾ GIỚI 103 * Tiểu kết chƣơng 3 109 CHƢƠNG 4. TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC VÀ MỘT SỐ GỢI MỞ CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM 111 4. TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP Ở TRUNG QUỐC 111 4.

BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ TRUNG QUỐC 123 4. Bài học thành công 123 4. Bài học chƣa thành công 126 4. MỘT SỐ GỢI MỞ CHÍNH SÁCH CHO VIÊT ̣ NAM 129 4.

So sánh chế độ bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam và Trung Quốc 129 4. Những yếu tố tác động đến sự phát triển của bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam 133 4. Yếu tố kinh tế xã hội 133 4. Yếu tố lao động, việc làm và thất nghiệp hiện nay 135 4.

Gợi mở chính sách 139 * Tiểu kết chƣơng 4 147 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO 155 PHỤ LỤC 174 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Bộ LĐTB&XH : Bộ Lao động – Thƣơng binh và Xã hội CHND : Cộng hoà nhân dân CNTB : Chủ nghĩa tƣ bản CNXH : Chủ nghĩa xã hội ĐCS : Đảng Cộng sản GDP : Gross Damestic Product Tổng sản phẩm quốc nội ILO : International Labour Organization Tổ chức Lao động quốc tế NDT : Nhân dân tệ OECD : Organization for Economic Cooperation and Development Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế TBCN : Tƣ bản chủ nghĩa TW : Trung ƣơng WTO : World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới XHCN : Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2. Phân loại chế độ bảo hiểm thất nghiệp ở một số quốc gia và khu vực trên thế giới 36 Bảng 3. Mức độ gia tăng số ngƣời thất nghiệp đăng ký và tỉ lệ thất nghiệp đăng ký ở thành thị Trung Quốc giai đoạn 1999- 2010 70 Bảng 3. Tình hình cơ bản của bảo hiểm thất nghiệp đối với công nhân viên chức ở thành thị Trung Quốc giai đoạn 1999- 2011 80 Bảng 3.

Tỉ lệ tham gia bảo hiểm thất nghiệp của công nhân viên chức ở Trung Quốc giai đoạn 1995- 2012 81 Bảng 3. So sánh số ngƣời làm việc ở thành thị và số công nhân viên chức tham gia bảo hiểm thất nghiệp ở Trung Quốc giai đoạn 1999- 2012 84 Bảng 3. Tỉ lệ hƣởng bảo hiểm thất nghiệp của công nhân viên chức ở Trung Quốc giai đoạn 1999- 2011 100 Bảng 3. Quy định về mức hƣởng và thời hạn hƣởng bảo hiểm thất nghiệp của Trung Quốc và một số quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi 106 Bảng 4.

Cơ cấu dân số Việt Nam năm 2014 135 Bảng 4. Cơ cấu lực lƣợng lao động phân theo khu vực và vùng miền (2007- 2014) 136 Bảng 4. Cơ cấu lao động có việc làm phân theo thành phần kinh tế và theo vùng miền (2006- 2014) 137 Bảng 4. Tỉ lệ thất nghiệp của lực lƣợng trong lao động độ tuổi phân theo khu vực (2006- 2014) 139 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 3.

Cơ cấu các đơn vị doanh nghiệp, sự nghiệp ở thành thị Trung Quốc tham gia bảo hiểm thất nghiệp năm 2008 82 Hình 3. Tình hình tồn quỹ bảo hiểm thất nghiệp ở Trung Quốc giai đoạn 2000- 2011 94 Hình 3. Tỉ lệ hƣởng bảo hiểm thất nghiệp của công nhân viên chức ở Trung Quốc giai đoạn 1999- 2011 101 MỞ ĐẦU 1. LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI Thất nghiệp là sản phẩm của nền kinh tế thị trƣờng nên nó tồn tại tất yếu và không thể tách rời kinh tế thị trƣờng.

Do đó, ngƣời ta không thể xoá bỏ thất nghiệp mà chỉ có thể tìm cách kiểm soát thất nghiệp ở một tỉ lệ thích hợp để không ảnh hƣởng xấu đến phát triển kinh tế và ổn định xã hội. Tỉ lệ thất nghiệp cao đồng nghĩa với nền kinh tế phát triển không cân đối hoặc suy thoái dẫn đến sụt giảm nhu cầu lao động. Mặt khác, khi cơ cấu ngành nghề bất hợp lý sẽ dẫn đến hiện tƣợng chỗ thừa lao động, chỗ thiếu lao động, từ đó gia tăng số ngƣời thất nghiệp, làm lãng phí nguồn nhân lực, suy giảm động lực phát triển kinh tế, ảnh hƣởng tới thu nhập của ngƣời lao động và đe dọa ổn định xã hội. Do vậy, thất nghiệp đƣợc coi là một trong những vấn đề nan giải nhất của các quốc gia xây dựng kinh tế thị trƣờng hiện nay.

Chính vì thế, trƣớc tình hình thất nghiệp ngày một nghiêm trọng, nhiều quốc gia trên thế giới đã đƣa ra các giải pháp nhằm khắc phục và ngăn chặn ảnh hƣởng xấu của nó đến đời sống kinh tế xã hội, nhƣ chính sách dân số, hạn chế sự di cƣ từ nông thôn ra thành thị, giảm độ tuổi nghỉ hƣu, nhà nƣớc đầu tƣ phát triển kinh tế tạo nhiều việc làm, trợ cấp thôi việc, xây dựng chế độ bảo hiểm thất nghiệp…. Trong đó, bảo hiểm thất nghiệp đƣợc coi là một biện pháp thể hiện rõ tính ƣu việt với vai trò là một trụ cột của bảo hiểm xã hội. Nó không những bảo vệ ngƣời lao động khi bị mất việc làm bằng các khoản trợ cấp, mà còn là cầu nối giúp ngƣời thất nghiệp gắn kết với thị trƣờng lao động bằng việc đào tạo và giới thiệu việc làm. Chính những ý nghĩa to lớn đó đã khiến bảo hiểm thất nghiệp đƣợc nhân rộng và phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới.

Trung Quốc là quốc gia đông dân nhất thế giới, số ngƣời trong độ tuổi lao động chiếm phần lớn dân số. Nƣớc này lại đang trong quá trình chuyển đổi phƣơng thức phát triển nên gặp phải rất nhiều khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề xã hội do thất nghiệp gây ra. Những năm gần đây, số ngƣời trong độ tuổi lao động vẫn tiếp tục tăng, chiếm khoảng trên 70% dân số, trong khi tỉ lệ thất nghiệp có đăng ký công khai hiện luôn ở mức trên 4% [213], chƣa tính đến số lao động thất nghiệp 1 không đăng ký hoặc không thuộc diện đăng ký. Căn cứ vào tình hình thất nghiệp, lao động và việc làm trong nƣớc và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, Trung Quốc xác định nhiệm vụ quan trọng giải quyết cơ bản tình trạng thất nghiệp và bảo đảm cuộc sống ngƣời lao động khi rơi vào hoàn cảnh thất nghiệp chính là xây dựng và hoàn thiện chế độ bảo hiểm thất nghiệp.

Việc Trung Quốc xây dựng và phát triển bảo hiểm thất nghiệp không những góp phần giải quyết bài toán về lao động, thất nghiệp và việc làm, mà còn là một phần không thể thiếu của nội dung cải cách và hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, đồng thời cũng là biện pháp quan trọng trong việc hóa giải căng thẳng và bất ổn xã hội, nhằm tìm ra một cơ chế phát triển xã hội ổn định và bền vững. Ở Việt Nam, sau năm 1986, khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế kinh tế thị trƣờng thì hiện tƣợng thất nghiệp cũng xuất hiện và ngày càng gia tăng.