Luận án tiến sĩ tài chính ngân hàng: Các yếu tố tác động đến thu nhập ngoài lãi của NHTM Việt Nam

i LỜI CAM ĐOAN Luận án này chưa từng được trình nộp để lấy học vị tiến sĩ tại bất cứ một trường đại học nào. Luận án này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả, kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án. Đồng Nai, ngày tháng 1 năm 2020 Người cam đoan Đoàn Việt Hùng ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi trân trọng gửi lời cảm ơn đến Quý Thầy/ Cô của trường Đại học Ngân hàng đã trang bị cho tôi nhiều kiến thức quý báu trong thời gian học tập tại đây. Tôi trân trọng gửi lời cảm ơn đến thầy PGS.TS Nguyễn Đức Trung, người hướng dẫn khoa học cho luận án, đã giúp tôi tiếp cận hướng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và hướng dẫn tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Khoa Sau Đại Học, thầy TS Lê Đình Hạc, chị Vũ Thị Thu Hà – Quản lý lớp NCS21 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành được luận án này. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn các anh chị và các bạn lớp NCS21, đã hỗ trợ tôi trong quá trình học tập cũng như trong thời gian thực hiện luận án. Đồng Nai, ngày tháng 1 năm 2020 Đoàn Việt Hùng iii TÓM TẮT Trong nghiên cứu này, luận án đã trình bày thực trạng tình hình hoạt động của các NHTMCPVN, tình hình TNNL của các NHTMCPVN. Cũng trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với các phương pháp hồi quy OLS, FEM, REM, FGLS, GMM và LASSO để xem xét mối quan hệ, ảnh hưởng của các yếu tố vi mô, vĩ mô và cạnh tranh lên thu nhập ngoài lãi của các NHTMCPVN.

Dữ liệu thu thập từ 27 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam trong khoảng thời gian từ 2010 đến 2017 với 216 quan sát. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 11 yếu tố có ảnh hưởng và đều có ý nghĩa thống kê đến TNNL theo phương pháp GMM gồm DEP, NIM, EQUITY, TEC, COST, ROA, INF, IR, PVE, COM và HHI có ý nghĩa thống kê và có tác động đến TNNL. Kết quả tương đồng cũng được tìm thấy theo phương pháp LASSO để kiểm định lại các yếu tố có ảnh hưởng đến TNNL. Từ các kết quả nghiên cứu tìm được, tác giả cũng đưa ra các kết luận và khuyến nghị đối với các nhà quản lý các NHTM, các nhà quản lý nhà nước và hoạch định chính sách vĩ mô nhằm tạo môi trường kinh doanh ổn định, thuận lợi góp phần thúc đẩy việc gia tăng TNNL của các NHTMVN iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt BCTC Báo cáo tài chính CSH Chủ sở hữu GDP Tổng sản phẩm quốc nội HQKD Hiệu quả kinh doanh HQHĐ Hiệu quả hoạt động NHTM Ngân hàng thương mại NHTMCPVN Ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam NIM Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên TNNL Thu nhập ngoài lãi NHNN Ngân hàng nhà nước VN Việt Nam XHTN Xếp hạng tín nhiệm v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết tắt Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt ATM Automatic Teller Machine Máy rút tiền tự động GMM General moment model Mô hình bảng động tuyến tính CPI Consumer Price Index Chỉ số giá tiêu dùng FGLS Feasible Generalized Least Bình phương tối thiểu tổng quát Square khả thi OLS Ordinary Least Square Phương pháp bình phương bé nhất REM Random-efects Model Mô hình tác động ngẫu nhiên ROA Return on Asset Lợi nhuận trên tài sản ROE Return on Equity Lợi nhuận trên vốn cổ phần WGI Worldwide Governance Bộ chỉ số quản trị cấp quốc gia Indicator vi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT .iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH .v DANH MỤC BẢNG BIỂU .ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ. GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU. Tính cấp thiết của nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Những phát hiện mới từ kết quả nghiên cứu. Kết cấu luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU NHẬP NGOÀI LÃI VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI .1 Ngân hàng thương mại .2 Khái niêm, thành phần và vai trò của thu nhập ngoài lãi. Các lý thuyết có liên quan đến thu nhập ngoài lãi.

Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi. Các phương pháp đo lường thu nhập ngoài lãi. Đánh giá các công trình nghiên cứu có liên quan .1 Nhóm các yếu tố vi mô .1 Các nghiên cứu ở nước ngoài .2 Các nghiên cứu ở Việt Nam .2 Nhóm yếu tố vĩ mô .1 Các nghiên cứu ở nước ngoài .2 Các nghiên cứu ở Việt Nam .3 Nhóm yếu tố cạnh tranh. Các nghiên cứu ở nước ngoài.

Các nghiên cứu ở Việt Nam. Khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu. 48 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Mô hình đo lường thu nhập ngoài lãi .1 Mô hình nghiên cứu đề xuất .2 Đo lường các biến trong nghiên cứu .3 Giả thuyết nghiên cứu .2 Dữ liệu nghiên cứu .3 Phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp phân tích mô hình hồi quy với dữ liệu dạng bảng .2 Quy trình phân tích số liệu và các kiểm định của mô hình nghiên cứu .76 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 .79 CHƯƠNG 4 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .1 Môi trường kinh tế vĩ mô và kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam .1 Môi trường kinh tế vĩ mô .2 Tình hình kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam .1 Tình hình hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam .2 Khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam .3 Vốn chủ sở hữu của các NHTMCP Việt Nam .4 Tăng trưởng tín dụng của NHTMCP Việt Nam .5 Kết quả hoạt động kinh doanh của các NHTMCP Việt Nam .2 Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng TNNL của các NHTM .1 Thống kê mô tả .2 Phân tích tương quan .3 Kiểm tra đa cộng tuyến .4 Kết quả hồi quy theo các phương pháp Pooled-OLS, FEM, REM.1 Kết quả ước lượng hồi quy Pooled-OLS .2 Kết quả ước lượng hồi quy theo FEM .3 Kết quả ước lượng hồi quy theo REM .4 Kết quả lựa chọn phương pháp hồi quy phù hợp .5 Kết quả hồi quy bằng phương pháp GMM .6 Kết quả hồi quy bằng phương pháp LASSO .3 Thảo luận với các nghiên cứu trước.107 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.

KẾT LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ. Các điểm chính của nghiên cứu. Đề xuất các khuyến nghị. Đối với các nhà quản trị các NHTMCPVN (nhóm các yếu tố vi mô).

Đối với nhóm biến cạnh tranh (COM và HHI). Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (nhóm các yếu tố vĩ mô) .7 Đối với chỉ số quản trị cấp quốc gia. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo của luận án .122 KẾT LUẬN CHƯƠNG 5 .123 KẾT LUẬN CHUNG .124 ix DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Tổng hợp các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL từ các nghiên cứu trước .1: Bảng tóm tắt tính toán các biến số nghiên cứu .1: Một số chỉ tiêu hoạt động ngân hàng .2: Tốc độ tăng vốn điều lệ, vốn huy động và tổng tài sản của các NHTMCPVN 82 Bảng 4.3: Kết quả hoạt động kinh doanh của NHTMCP Việt Nam.4: Mức tăng và tốc độ tăng TNNL của NHTMCP Việt Nam .5: Thu nhập ngoài lãi của NHTMCP Việt Nam .6: Tỷ trọng TNNL của NHTMCP Việt Nam .7: Bảng thống kê mô tả các biến trong nghiên cứu .8: Bảng ma trận tương quan giữa các biến trong mô hình nghiên cứu .9: Kết quả kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến .10 : Kết quả hồi quy theo phương pháp Pooled-OLS .11 : Kết quả hồi quy theo phương pháp FEM .12 : Kết quả hồi quy theo phương pháp REM.13 : Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình .14 : Kết quả kiểm định Wald của mô hình .15 : Kết quả kiểm định Wooldridge của mô hình .16 : Kết quả hồi quy sau khi khắc phục khuyết tật của mô hình bằng FGLS .17 : Kết quả hồi quy bằng phương pháp GMM .18 : Kết quả hồi quy bằng phương pháp LASSO .19 : Bảng tổng hợp các yếu tố tác động đến TNNL .20: Bảng tổng hợp kết quả nghiên cứu. 109 x DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4.1: Tình hình vốn điều lệ, vốn huy động và tổng tài sản của các NHTMCPVN .2: Lợi nhuận ròng và ROA của các NHTMCP Việt Nam .3: Vốn chủ sở hữu của các NHTMCP Việt Nam năm 2017 so với năm 2010 .4: Tổng tài sản và dư nợ tín dụng của các NHTMCP Việt Nam .5: Tỷ lệ dư nợ trên vốn huy động của các NHTMCP Việt Nam.6: Tỷ trọng các khoản thu nhập của các NHTMCP Việt Nam .7: Tổng thu nhập ngoài lãi của các NHTMCP Việt Nam .8: Thu nhập ngoài lãi của các NHTMCP Việt Nam .9: Số lượng máy ATM/POS/EFTPOS/EDC .10: Số lượng giao dịch và giá trị giao dịch qua hệ thống máy ATM/POS/ EFTPOS/EDC.1: Mô hình nghiên cứu.

GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của nghiên cứu Trong vài thập kỷ qua, nhiều ngân hàng trên thế giới đã đa dạng hóa danh mục đầu tư của mình để cung cấp các dịch vụ phi truyền thống, và đây cũng là lĩnh vực thu hút nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu bởi vì tầm quan trọng và tính thời sự của lĩnh vực nghiên cứu này. Thứ nhất, đối với các NHTM thì ngoài nguồn thu từ các hoạt động truyền thống hay còn gọi là nguồn thu từ lãi của các hoạt động tín dụng hay các hoạt động kinh doanh đầu tư, thì các NHTM còn có nguồn lợi nhuận từ hoạt động phi truyền thống hay còn gọi là nguồn TNNL như phí dịch vụ, hoa hồng, bảo hiểm, chứng khoán. Thực tế cho thấy, TNNL đã chiếm hơn 40% thu nhập hoạt động trong ngành ngân hàng kể từ đầu những năm 2000 (DeYoung và Rice 2004).

Thứ hai, trong thời gian gần đây, ngành ngân hàng trên thế giới chứng kiến sự thay đổi đáng kể của công nghệ, môi trường cạnh tranh, nhu cầu của khách hàng hay chính sách tài chính của nhà nước. Đây chính là những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển không ngừng của những sản phẩm dịch vụ phi truyền thống. Có thể thấy xu hướng hoạt động hiện nay của hệ thống NHTM trên thế giới là đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn thu nhập. Giá trị trung bình của tỷ lệ TNNL/tổng thu nhập của hệ thống ngân hàng châu Âu là 34.