Luận án tiến sĩ: An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường - Đỗ Hồng Việt (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh)

Tính cấp thiết của đề tài Đảm bảo an ninh tài chính đang ngày càng trở thành vấn đề cấp thiết đối với mỗi quốc gia, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập, toàn cầu hóa và tự do hóa kinh tế - tài chính đang diễn ra nhanh và mạnh như hiện nay. An ninh tài chính là một bộ phận của an ninh quốc gia, đảm bảo an ninh tài chính không chỉ góp phần ổn định môi trường kinh tế vĩ mô, mà còn là yếu tố quan trọng đảm bảo ổn định về chính trị, an ninh quân sự. Khủng hoảng, mất an ninh tài chính có thể dẫn tới sự sụp đổ về chính trị. Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của tài chính giống như mạch máu của cơ thể nền kinh tế, giúp cho các nguồn lực được vận động, phân bổ một cách thông suốt, hiệu quả, là cơ sở đảm bảo cho quá trình tái sản xuất ở phạm vi cá biệt và toàn xã hội.

Tuy nhiên, chỉ khi an ninh tài chính được đảm bảo thì vai trò của tài chính với nền kinh tế mới được phát huy. Nếu bất ổn và khủng hoảng tài chính xảy ra, nền kinh tế có thể bị rối loạn, những thiệt hại đối với nền kinh tế là khó có thể lường trước được cả ở cấp độ vi mô (hộ gia đình, doanh nghiệp, các định chế tài chính) và cấp độ vĩ mô (tăng trưởng, ngân sách, nợ quốc gia…). Khi nền tài chính bị khủng hoảng sẽ kéo theo sự bất ổn trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng và có thể ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững của quốc gia. Bởi vậy, an ninh tài chính là điều kiện và cũng là động lực quan trọng cho sự phát triển của quốc gia.

Tuy nhiên đây cũng là một nhiệm vụ khó khăn, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường. Các hoạt động kinh tế, tài chính diễn ra vô cùng đa dạng và phức tạp, bất ổn và khủng hoảng có thể khởi phát từ rất nhiều lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế, tài chính. Các cuộc khủng hoảng tài chính gần đây cho thấy tác động của chúng ngày càng mạnh, diễn ra với quy mô rộng trên phạm vi toàn cầu, và cần rất nhiều thời gian để khôi phục lại nền kinh tế. Ở Việt Nam, lĩnh vực tài chính mới đạt được trình độ phát triển bước đầu của quá trình vận hành kinh tế thị trường và quá trình hội nhập.

Các định chế tài chính còn nhiều khiếm khuyết, yếu kém. Khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về an toàn tài chính còn thấp. Thị trường tài chính còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Quy mô 2 thị trường nhỏ và dễ bị tác động từ những biến động của thị trường quốc tế.

Hạ tầng tài chính ở nước ta cũng còn nhiều bất cập. Môi trường pháp lý còn thiếu đồng bộ, chưa theo kịp sự phát triển của thị trường, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin còn thấp so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, chưa đáp ứng kịp với những đòi hỏi của thực tế. Biểu hiện của nhiều yếu kém nêu trên thời gian qua đó là xuất hiện hàng loạt các lỗ hổng an ninh tài chính như: vụ chuyển tiền 30.000 tỷ không rõ chủ thể; thao túng thị trường trái phiếu, thất thoát lớn trong sử dụng ngân sách nhà nước liên quan đến công ty Việt Á… Đây là những vấn đề rất cấp thiết của an ninh tài chính hiện nay. Hơn nữa, trong bối cảnh hiện nay, thực tiễn đang đặt ra nhiều vấn đề cấp bách.

Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện đại, các quan hệ kinh tế, tài chính phát triển theo xu hướng ngày càng tự do hóa, nhiều vấn đề phức tạp nảy sinh, các chủ thể chạy theo lợi ích, lợi ích nhóm, các hoạt động kinh tế, tài chính vì thế diễn ra phức tạp, khó kiểm soát. Nếu hệ thống tài chính không được điều chỉnh, hoàn thiện kịp thời để có thể phòng ngừa và giám sát thì bất ổn và khủng hoảng rất dễ xảy ra. Bên cạnh đó, các yếu tố mang tính quốc tế như sự phát triển của khoa học công nghệ nhất là công nghệ tài chính (Fintech), những thay đổi chính sách của các nước lớn, các tổ chức tài chính quốc tế cũng đều làm tăng nguy cơ dẫn tới bất ổn và khủng hoảng tài chính. Điều này đang đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam trong việc đảm bảo an ninh tài chính.

Với các lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “An ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam” để nghiên cứu làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành kinh tế chính trị. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu của luận án Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ hơn cơ sở lý luận, kinh nghiệm thực tiễn về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường; từ đó phân tích, đánh giá thực trạng về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường của Việt Nam; và đề xuất các giải pháp đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam tới năm 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu 3 Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án xác định thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau: Thứ nhất, tổng quan các các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế đã công bố liên quan tới chủ đề an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường, nhằm làm rõ những vấn đề đã được giải quyết có thể kế thừa và phát triển, những khoảng trống cần bổ khuyết về mặt lý luận cũng như thực tiễn.

Thứ hai, xây dựng khung lý luận về an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường: Làm rõ khái niệm, sự cần thiết phải đảm bảo an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường; Nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng tới an ninh tài chính; Nghiên cứu kinh nghiệm về đảm bảo an ninh tài chỉnh ở một số quốc gia trên thế giới và rút ra bài học cho Việt Nam. Thứ ba, phân tích thực trạng về an ninh tài chính của Việt Nam giai đoạn 2011- 2021 trên khung lý luận đã xây dựng, nhằm chỉ ra những kết quả đã đạt được và hạn chế cần khắc phục trong thời gian tới. Thứ tư, đề xuất những quan điểm và giải pháp vừa mang tính cấp thiết trước mắt, vừa mang tính cơ bản lâu dài để đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu của luận án là “an ninh tài chính trong điều kiện kinh tế thị trường”. Trong đó bao gồm việc đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế; nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính; hình thành và xác lập cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các cú sốc kinh tế nói chung. Phạm vi nghiên cứu của luận - Phạm vi về nội dung: Luận án nghiên cứu an ninh tài chính ở tầm vĩ mô là an ninh tài chính quốc gia, không đi sâu nghiên cứu an ninh tài chính của từng khu vực tài chính cụ 4 thể,không nghiên cứu chi tiết các nội dung, phương pháp, chỉ tiêu mang tính định lượng, kỹ thuật chuyên ngành tài chính để đánh giá, phân tích diễn biến an ninh tài chính. Thay vào đó, luận án tập trung phân tích làm rõ mối quan hệ giữa an ninh tài chính với phát triển kinh tế-xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường, từ đó nhận diện rõ hơn các quan hệ lợi ích giữa những chủ thể liên quan trong việc đảm bảo an ninh tài chính để đưa ra những quan điểm và giải pháp phù hợp.

Trong đó, luận án tập trung vào 3 khía cạnh: đảm bảo môi trường để các quan hệ tài chính được diễn ra một cách ổn định, lành mạnh, các nguồn lực được phân bổ hiệu quả, minh bạch, đáp ứng nhu cầu của các chủ thể trong nền kinh tế; nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa rủi ro của cơ quan quản lý và các định chế tài chính; hình thành và xác lập cơ chế hấp thụ hoặc chống đỡ trước các cú sốc kinh tế nói chung. Các số liệu minh họa được tập trung vào các lĩnh vực cơ bản như: sức mạnh của nền kinh tế, các thị trường tài chính, thị trường bảo hiểm, tín dụng, ngân sách, chỉ số nợ quốc gia. - Phạm vi về không gian: Luận án nghiên cứu an ninh tài chính trong phạm vi nền kinh tế Việt Nam - Phạm vi về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu an ninh tài chính của Việt Nam từ 2011 đến nay và định hướng tới năm 2030. Khoảng thời gian 10 năm (2011-2021) là khoảng thời gian đủ dài để có thể đánh giá về sự vận động, diễn biến, tình hình an ninh tài chính cũng như đánh giá kết quả của các chính sách, các biện pháp đảm bảo an ninh tài chính của Việt Nam kể từ sau khủng hoảng tài chính thế giới 2008.

Từ đó, đưa ra những định hướng, giải pháp đảm bảo an ninh tài chính gắn với định hướng phát triển ngành tài chính giai đoạn 2021-2030 và mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội tới 2030. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 4. Cơ sở lý luận của luận án Một là, luận án sử dụng cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó chú trọng lý luận về mối quan hệ giữa an ninh tài chính và sự ổn định của quá trình sản xuất và tái sản xuất trong nền kinh tế thị trường. 5 Hai là, luận án kế thừa một số quan điểm, lý thuyết của các nhà kinh tế học, các tổ chức có uy tín nghiên cứu về an ninh tài chính.

Trong đó, đặc biệt là những nghiên cứu của IMF về khung phân tích, đánh giá an ninh tài chính, những quan điểm lý thuyết về an ninh tài chính của các ngân hàng trung ương, các nhà kinh tế học trong và ngoài nước. Ba là, luận án nghiên cứu và quán triệt quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực tài chính và an ninh tài chính.