Nhân tố kinh tế xã hội và chuyển cư nông thôn trong công nghiệp hóa - Tống Văn Chung

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN TỐNG VĂN CHUNG ĐỀ TÀI NHỮNG NHÂN TỐ KINH TẾ- Xà HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ CHUYỂN CƯ CỦA CƯ DÂN NÔNG THÔN TRONG QUÁTRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Mã số: 62 31 30 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Xà HỘI HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Đặng Cảnh Khanh Hà Nội - 2011 MỤC LỤC MỞ ĐẦU Trang 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 2 2 - Tổng quan về tình hình nghiên cứu 3 3 - Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 12 4 - Khách thể nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên 12 cứu 5 – Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 13 6 – Sơ đồ quan hệ giữa các biến số (Khung phân tích) 14 7 – Phương pháp nghiên cứu. 14 8 - Những đóng góp mới của luận án 16 9- Nội dung của luận án 16 Chƣơng 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 - Cơ sở thực tiến của đề tài 18 1.2 - Cơ sở lý luận của đề tài 23 1.3 - Hệ khái niệm công cụ 35 Chƣơng 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN CƢ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM TRONG ĐỔI MỚI ( từ 1986 đến 2010) 49 2.1 – Tình hình chuyển cư ở nông thôn giai đoạn 1986 - 2000 49 2.2 - Tái định cư vùng lòng hồ thuỷ điện – dạng đặc thù của 64 chuyển cư ở nông thôn trong Đổi mới.3 – Chuyển cư của cư dân nông thôn những năm 2000 -2010 74 Chƣơng 3: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHUYỂN CƢ TRONG THỜI KỲ CÔNG NGHIỆP HÓA-HIỆN i ĐẠI HÓA ĐẤT NƢỚC 91 3.1 – Tác động của đất đai, thu nhập, lao động việc làm.2 – Tác động của thị trường lao động.3 - Vai trò của mạng lưới xã hội.4 - Tác động của các chính sách phát triển kinh tế-xã hội 128 3.5 – Tác động của các đặc trưng nhân khẩu xã hội 138 3.6 – T¸c ®éng cña qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa.

167 KẾT LUẬN 178 1- Kết luận: 178 2 - Kiến nghị 179 C¸c c«ng tr×nh ®· c«ng bè liªn quan ®Õn luËn ¸n 182 TÀI LIỆU THAM KHẢO 183 PHỤ LỤC 211 ii MỞ ĐẦU 1 – Tính cấp thiết của đề tài Sự tăng trƣởng dân số là quá trình có tính tự nhiên. Tuy nhiên cùng với quá trình phát triển của lực lƣợng sản xuất xã hội, sự tăng trƣởng kinh tế luôn kèm theo sự thay đổi dân cƣ. Đây là một quá trình mang tính quy luật lịch sử-tự nhiên. Quá trình này thể thiện thành hai động thái: di động tự nhiên –sinh ra, lớn lên, trƣởng thành và cuối cùng rời khỏi xã hội; di chuyển nơi cƣ trú, làm việc và sinh sống.

Và đây là quá trình chỉ sự di động không chỉ của cá nhân mà nó còn thể hiện ở cấp độ vận động của một tổng thể cƣ dân, tạo ra mặt “động” của quá trình dân số và đem lại những hệ quả kinh tế-xã hội nhất định, có những hậu quả đôi khi khó lƣờng. Di dân là một vấn đề phức tạp xảy ra trong suốt chiều dài của lịch sử nhân loại. Ở mỗi quốc gia, mỗi dân tộc lại có những quan niệm khác nhau về vấn đề di dân và những khía cạnh có liên quan đến di dân cũng chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam cũng cũng chứng tỏ điều đó.

Phải chăng nguyên nhân gây ra hiện tƣợng xã hội di chuyển dân cƣ trên là do cơ cấu phân bố dân số giữa các vùng trong nƣớc không đồng đều? Câu hỏi cần có lời giải đáp. Quỹ đất đang ngày càng thu hẹp trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa có chi phối ngƣời dân nông thôn lựa chọn giả pháp di cƣ để tìm cơ hội sống tốt hơn Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009 cho thấy, đến ngày 01-4-2009 dân số của Việt Nam là 85789573 ngƣời, tăng 9,47 triệu ngƣời so với năm 1999 (với sai số thuần là 0,3%). Với kết quả này, Việt Nam là nƣớc đông dân thứ 3 ở ASEAN và thứ 13 trên thế giới. Dân số ở thành thị chiếm 29,6% tổng dân số cả nƣớc; Nông thôn chiếm 70,4%.

1 Nhận thức đầy đủ về sự chuyển cƣ trong trong quá khứ cũng nhƣ hiện tại là một nhu cầu tất yếu. Cần trả lời hàng loạt vấn đề: Tình trạng di cƣ hiện nay ra sao? Di dân sẽ làm biến đổi cấu trúc (cơ cấu) dân số-xã hội nhƣ thế nào? Những gì là nguyên nhân, là các yếu tố, là những điều kiện. gây tác động, ảnh hƣởng đến sự di chuyển dân cƣ nhƣ vậy? Vai trò của quá trình chuyển cƣ đối với công cuộc xây dựng, kiến thiết đất nƣớc và phát triển mọi mặt khác nhau của đời sống xã hội nói chung và của từng địa phƣơng cụ thể nói riêng ra sao? Hậu quả của nó có ảnh hƣởng gì đến sự phát triển kinh tế - xã hội - văn hoá của từng vùng, từng dân tộc? Có sự thay đổi gì về lối sống của họ trong những điều kiện hoạt động sống mới? Những mối quan hệ xã hội mới đƣợc định hình nhƣ thế nào? Hậu quả môi trƣờng nơi họ mới chuyển đến ra sao? Sự lan truyền văn hoá, lối sống cũng nhƣ sự “giao thao” văn hoá giữa những nhóm xã hội “đi”, “đến" nhƣ thế nào?. 2 - Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 2.1 - Ý nghĩa khoa học của luận án Thực hiện đề tài của luận án sẽ là sự vận dụng các lý thuyết xã hội học vào nghiên cứu hiện tƣợng xã hội chuyển cƣ ở nông thôn Việt Nam trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn hiện nay.

Trên cơ sở đó đóng góp làm giàu nội hàm các khái niệm của lý luận xã hội học, bổ sung những tri thức thực nghiệm xã hội học cho nhận thức về quá trình chuyển cƣ ở nông thôn Việt Nam trong giai đoạn 2000. Nghiên cứu này cũng là một sự cố gắng tìm hiểu lý giải động cơ di chuyển của ngƣời dân nông thôn trong công cuộc công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nƣớc. Khi thực hiện đề tài nghiên cứu của luận án chúng tôi muốn làm sáng tỏ sự tác động của những quy luật xã hội học (và cả tính quy luật) tác động đến quá trình di chuyển dân cƣ hiện nay. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ đóng góp cho 2 lý luận về chuyển cƣ trong giai đoạn Đổi mới của đất nƣớc, qua đó góp một phần cho nhận thức đúng về thực trạng di cƣ hiện nay ở Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp một phần cho sự mở rộng khía cạnh lý luận về quá trình tái định cƣ hiện nay, khi đất nƣớc đang tiến hành xây dựng những nhà máy thuỷ điện lớn, các khu công nghiệp, chế xuất trên mọi miền đất nƣớc.2 - Ý nghĩa thực tiễn của luận án Luận án sẽ đem lại một sự hiểu biết đúng đắn về thực trạng chuyển cƣ hiện tại, qua đó giúp cho sự hoạch định chính sách xã hội có một cơ sở khoa học để đề ra những giải pháp điều chỉnh dòng di cƣ một cách hợp lý và có hiệu quả. Thông qua luận án này, chúng tôi đề xuất những khuyến nghị và giải pháp có tính khả thi để quản lý quá trình chuyển cƣ hiện nay; qua đó cũng mong muốn với sự thành công của đề tài luận án đƣợc ứng dụng trong quản lý xã hội của nhà nƣớc đối với quá trình thực hiện di dân theo kế hoạch cũng nhƣ quản lý các loại hình chuyển cƣ hiện nay. 3 - Tổng quan về tình hình nghiên cứu Những năm 1980, Uỷ ban khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Khoa học Xã hội Việt Nam) đã triển khai nghiên cứu các khía cạnh khác nhau về Tây Nguyên, trong đó một nội dung quan trọng khảo sát việc di dân xây dựng kinh tế mới. Tập thể các nhà khoa học xã hội Việt Nam đã nghiên cứu, tổng kết di dân trong Chƣơng trình Tây Nguyên I (giai đoạn 1975-1980), tổng kết “Những đặc điểm nổi bật những luồng di dân đến Tây Nguyên: 1/ những luồng di dân từ những vùng đồng bằng ven biển, nhất là ở miền Bắc.

lên miền núi cao và cao nguyên; 2/ luồng di dân vì lý do kinh tế là chủ yếu; 3/ Dân cƣ và vùng có dân cƣ có trình độ kinh tế-xã hội cao hơn hẳn trình độ kinh tế-xã hội của dân cƣ vùng nhận dân đến; 4/ Bên cạnh luồng di dân tự giác do Nhà nƣớc đứng ra tổ chức, 3 còn có luồng di dân tự phát; 5/ Bên cạnh luồng di dân từ nông thôn, có luồng di dân từ thành thị về nông thôn, kết quả của quá trình đô thị hóa; 6/ Bên cạnh những luồng di dân từ xa, có sự di dân trong nội bộ vùng, v. “Thông thƣờng có hai yếu tố tạo nên động lực của chuyển cƣ: lực đẩy từ vùng đất cũ, nơi xuất phát, và lực hút từ vùng đất mới, nơi chuyển đến. Trong những năm 90 của thế kỷ XX và những năm đầu của thế kỷ XXI nhiều công trình nghiên cứu về di cƣ của các tác giả trong và ngoài nƣớc về vấn đề di cƣ ở Việt Nam đã đƣợc đăng tải. 1) Tổng Điều tra Dân số và Nhà ở 1/4/1999 cho thấy "có hơn 800 nghìn ngƣời từ Đồng bằng sông Hồng và miền Tây Nam Bộ, gần 700 nghìn ngƣời từ miền Đông Nam Bộ và Bắc Trung Bộ đã rời quê, đổ về thành thị kiếm sống trong vòng 5 năm qua" [11; tr.

2) Những hội thảo cấp quốc gia, quốc tế về vấn đề di cƣ tự do, và nhiều chuyên khảo nghiên cứu về di cƣ ở Việt Nam đều đi đến nhận định: di cƣ là một vấn đề khách quan, mang tính lịch sử cụ thể, trong quá trình phát triển [3; 135; 136; 147; 151; 169; 171; 173; 174, v. Các tác giả đều nhất trí rằng, trong xã hội Việt Nam hiện đại tồn tại hai loại hình của quá trình di chuyển dân cƣ: di dân cƣ có kế hoạch (có tổ chức) do Nhà nƣớc chủ động thực hiện nhằm góp phần đây nhanh quá trình khôi phục và phát triển kinh tế. Loại hình thứ hai - di dân tự do - trở nên sôi động trong đổi mới. Đây là dòng di cƣ "không chịu sự kiểm soát của nhà nƣớc" [2; 4; 17; 20; 145, .