Vai trò Nhà nước trong phát triển Du lịch Việt Nam khi hội nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC)

Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là quốc gia có lợi thế về tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên văn hóa để phát triển du lịch, có thị trường rộng lớn xét trên phương diện quy mô khách du lịch nội địa và quốc tế, hơn nữa Việt Nam được đánh giá là một điểm đến an toàn và thân thiện. Năm 2014, Hội đồng Du lịch và Lữ hành thế giới (WTTC) xếp Việt Nam đạt thứ hạng 16 trong số 184 quốc gia có tiềm năng lâu dài trong phát triển du lịch. Năm 2017, Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đánh giá Việt Nam đứng thứ 6 trên 10 điểm đến an toàn, sự thân thiện dành cho du khách và phát triển nhanh nhất thế giới. Theo số liệu Tổng cục Du lịch, nếu lấy mốc năm 1990 năm đầu tiên phát động Năm Du lịch Việt Nam với 250.000 lượt khách quốc tế thì năm 2010 đạt 5 triệu lượt khách, đến năm 2014 đã đạt gần 8 triệu lượt khách và đến năm 2017 đã đạt 12,9 triệu lượt khách; khách nội địa từ 28 triệu lượt năm 2010 tăng lên 38,5 triệu lượt vào năm 2014và năm 2017 đạt 73 triệu lượt.

Năm 2014 du lịch đóng góp khoảng 6% GDP cả nước đạt 230.000 tỷ đồng, năm 2018 du lịch đóng góp khoảng 8,39 % GDP cả nước đạt 637. Thời gian qua, doanh thu ngoại tệ từ du lịch của nước ta chỉ đứng sau 4 ngành là dầu thô, dệt may, giày dép, thủy sản, du lịch đã góp phần gia tăng dự trữ ngoại ngoại hối, góp phần giảm nghèo, bảo tồn và tiêu thụ các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của các làng nghề truyền thống; phục hồi văn hóa nghệ thuật truyền thống. Trong thực tế, du lịch Việt Nam đã khẳng định vị trí là một ngành kinh tế quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy những kết quả mà ngành du lịch Việt Nam đạt được vẫn còn khiêm tốn chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế của đất nước, sự phát triển của du lịch Việt Nam vẫn còn những khó khăn, bất cập, chứa đựng các yếu tố thiếu tính bền vững: Theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2014, Việt Nam chỉ có 7,8 triệu khách quốc tế trong khi đó Singapore có 15,1 triệu lượt, Thái Lan 24,8 triệu lượt, Malaysia đã đón tới 27,4 triệu lượt khách, năm 2016 số lượng khách quốc tế đạt hơn 10 triệu lượt, bằng 61% của Singapore (16,4 triệu), 31% so với Thái Lan (32,6 triệu) và bằng 37% của Malaysia (26,8 triệu).

Theo Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch, sản phẩm du lịch của Việt Nam còn thiếu những sản phẩm đặc thù mang bản sắc riêng của Việt Nam; chưa có những thương hiệu nổi bật; sức cạnh tranh trong khu vực còn kém, do đó khó thu hút được thị trường khách có khả năng chi trả cao. Như vậy, một câu hỏi đặt ra là: Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam ngày càng mở cửa hội nhập tích cực và sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, đặc biệt, Cộng đồng 2 Kinh tế ASEAN (AEC) đã chính thức được thành lập, du lịch Việt Nam hiện nay đã đủ khả năng để hội nhập chưa? Có thể khẳng định, du lịch Việt Nam đang đứng trước rất nhiều khó khăn thách thức: chất lượng nguồn lực nhân lực thấp, hạ tầng yếu kém, nhận thức đầy đủ về những thách thức và cơ hội của du lịch Việt Nam khi hội nhập quốc tế cũng còn nhiều hạn chế, du lịch Việt Nam sẽ phải chịu sự cạnh tranh khốc liệt từ du lịch Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia thì những thách thức này sẽ còn biểu hiện rõ ràng hơn. Bởi lẽ: Theo các chuyên gia, AEC tạo ra một thị trường rộng hơn và có sự tương đồng ở mức cao của các nền kinh tế ASEAN. Tuy nhiên, hiện đang có sự chênh lệch khá lớn về trình độ phát triển giữa Việt Nam với các nước khác trong ASEAN như Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia,… Do đó, khi AEC được thành lập, với du lịch Việt Nam sức ép cạnh tranh sẽ gia tăng mạnh mẽ.

Bởi lẽ các nước trong AEC không chỉ có bề dày kinh nghiệm về phát triển du lịch, mà đều nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ Chính phủ, thể hiện rõ nguồn ngân sách chi cho quảng bá du lịch trên thị trường quốc tế, trong khi Malaysia chi 69 triệu USD, Singapore chi 80 triệu USD, Thái Lan đã chi tới 105 triệu USD, thì Việt Nam là rất thấp khoảng 2 triệu USD/năm (Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch, 2018). Nguồn nhân lực là yếu tố then chốt trong phát triển du lịch, nhưng thực tế hiện nay, chất lượng nguồn nhân lực đang bị đánh giá là một trong những yếu tố kém nhất của du lịch Việt Nam. Du lịch Việt Nam không chỉ thiếu hụt những người điều hành doanh nghiệp, các nhà quản lý giỏi (nhân sự cao cấp), mà ngay lực lượng lao động trực tiếp như hướng dẫn viên du lịch, phục vụ bàn ở quán ăn, bán hàng, nhân viên buồng phòng vẫn chưa đạt chuẩn, từ thái độ phục vụ, cung cách làm việc. Như vây, Cộng đồng Kinh tế ASEAN đã chính thức thành lập, du lịch là 1 trong 12 ngành được ưu tiên hội nhập và là 1 trong 8 ngành được tự do di chuyển lao động theo thỏa thuận công nhận lẫn nhau về nghề.

Việt Nam sẽ phải tham gia thực hiện Thỏa thuận về Nghề Du lịch ASEAN (MRA-TP). Việc thực hiện thỏa thuận này vừa là cơ hội nhưng cũng là thách thức đối với du lịch Việt Nam. Thỏa thuận này cho phép người lao động trong khối ASEAN có thể sang làm việc ở Việt Nam và ngược lại. Vì vậy, nguồn nhân lực du lịch Việt Nam nếu không nâng cao trình độ chuyên môn, thì du lịch Việt Nam sẽ thua ngay trên sân nhà.

Bên cạnh đó với kinh nghiệm lâu năm, tiềm lực tài chính mạnh, của du lịch Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia, du lịch Việt Nam không những mất thị trường mà còn có khả năng mất nguồn nhân lực chất lượng cao, do các doanh nghiệp du lịch ASEAN thu hút lao động tay nghề cao của Việt Nam bằng các điều kiện làm việc chuyên nghiệp và mức thu nhập cao. Tình trạng chảy máu chất xám này sẽ làm suy giảm khả năng phát triển của du lịch Việt Nam. 3 Có nhiều nguyên nhân làm hạn chế sự phát triển của du lịch Việt Nam trong điều kiện hội nhập, trong đó có vai trò của nhà nước là một trong những nguyên nhân quan trọng. Nhiều năm qua, Nhà nước luôn đánh giá cao vị trí và vai trò của ngành du lịch và quan tâm hỗ trợ ngành du lịch thông qua nhiều chủ trương, chính sách.

Ngày 22 tháng 7 năm 2002 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 97/2002/QĐ-TTg Phê duyệt Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2001 - 2010. Mục tiêu của Quyết định này là phát triển du lịch trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn, tạo điều kiện và hướng dẫn cho các doanh nghiệp ngành du lịch xây dựng kế hoạch, huy động tối đa nguồn lực trong nước và tranh thủ sự hợp tác hỗ trợ quốc tế, khai thác có hiệu quả điều kiện tự nhiên, truyền thống văn hóa lịch sử, tăng dần thị phần trên thị trường truyền thống, nâng dần vị thế trên thị trường mới. Để tạo ra khuôn khổ, cơ sở pháp lý cho sự hoạt động của ngành Du lịch, Luật Du lịch 2005 được ban hành, tuy nhiên trong triển khai thực tiễn cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Với mục tiêu du lịch chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong cơ cấu GDP; đến năm 2020, du lịch cơ bản trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật tương đối đồng bộ, hiện đại; sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, đa dạng, có chất lượng cao, có thương hiệu, đáp ứng các yêu cầu mới về hội nhập và phát triển, cạnh tranh được với các nước trong khu vực và thế giới; phấn đấu đến năm 2030, Việt Nam trở thành quốc gia có ngành du lịch phát triển; Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2473/QĐ-TTg Phê duyệt “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”.

Tiếp đó, ngày 08/12/2014, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 92/NQ-CP Về một số giải pháp đẩy mạnh phát triển du lịch Việt Nam trong thời kỳ mới. Để triển khai thực hiện Nghị quyết số 92/NQ-CP đạt hiệu quả cao, ngày 02/7/2015 Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị Số: 14/CT-TTg Về việc tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, tập trung khắc phục yếu kém, thúc đẩy phát triển du lịch. Để đạt mục tiêu du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, ngày 16 tháng 01 năm 2017, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW về phát triển du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn với rất nhiều giải pháp đồng bộ. Đồng thời, Luật Du lịch 2017 đã được ban hành, đây là một trong những dấu ấn quan trọng nhất của ngành Du lịch trong thời gian qua.

Trên thực tế, Nhà nước đã có nhiều cơ chế, chính sách khuyến khích và tạo điều kiện để du lịch Việt Nam phát triển. Song trong điều kiện hình thành AEC nhiều chính sách, luật pháp về du lịch còn thiếu và chưa đồng bộ, chưa thực sự thông thoáng, hiệu quả chưa cao; một số quy định chưa phù hợp, còn bất cập khi triển khai trong thực tiễn. Một số chính sách về du lịch; văn bản quy phạm pháp luật ban hành chậm so với 4 yêu cầu, hiệu quả, hiệu lực thấp. Mặt khác những vấn đề này cũng chưa thường xuyên được kiểm tra, tổng kết rút kinh nghiệm, thể hiện rõ trong việc quản lý tài nguyên, xây dựng quy hoạch, xây dựng cơ chế quản lý, bố trí vốn.

Có thể thấy, đứng ở góc độ hội nhập, sự phát triển của du lịch Việt Nam còn rất nhiều khó khăn và thách thức. Do đó, để nâng cao sức cạnh tranh và sự phát triển bền vững của du lịch Việt Nam, rất cần đến vai trò của Nhà nước. Với cách tiếp cận đó, nghiên cứu sinh chọn hướng nghiên cứu: “Vai trò của Nhà nước đối với phát triển du lịch Việt Nam sau khi hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC)” để thực hiện luận án tiến sĩ của mình. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 2.

Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu vai trò của nhà nước đối với phát triển du lịch Việt Nam sau khi hình thành AEC, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của nhà nước để du lịch Việt Nam phát triển hiệu quả trong điều kiện hình thành AEC.