Luận án tác động của tỷ giá hối đoái đến thương mại song phương Việt Nam với Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản

GIỚI THIỆU LUẬN ÁN Lý do lựa chọn đề tài Việt Nam là nền kinh tế mở còn non trẻ, đang trong quá trình hiện đại hóa và công nghiệp hóa và xuất khẩu được xem là động lực của tăng trưởng. Tuy nhiên, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể với chiến lược công nghiệp hóa định hướng xuất khẩu, tăng trưởng GDP bình quân ở mức 7%, xuất khẩu tăng trưởng trung bình hàng năm đạt 18%, mặc dù vậy tốc độ tăng trưởng nhập khẩu lớn hơn với mức 22% trong giai đoạn 1990-2016. Bởi vậy, Việt Nam là nước nhập siêu trong suốt giai đoạn 1990-2016, tuy đã có suất siêu trong 2 năm 2017-2018 gần đây nhưng vẫn khá khiêm tốn. Có nhiều nghiên cứu tìm hiểu và giải thích tình trạng thâm hụt thương mại của Việt Nam và tỷ giá được xem là một trong những yếu tố quan trọng có ảnh hưởng đến xuất nhập khẩu, cán cân thương mại, và các biến số kinh tế vĩ mô.

Nhất là từ năm 2007 cả nước đã trải qua giai đoạn bất ôn của kinh tế vĩ mô, khi tốc độ tăng trưởng giảm xuống, trong khi tỷ lệ lạm phát đã tăng lên con số có hai chữ số, nợ nước ngoài gia tăng và giảm khả năng cạnh tranh trong thương mại, thì vấn đề quản lý tỷ giá và chính sách tỷ giá luôn là vấn đề quan trọng được đặt ra trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam. Một chính sách điều hành tỷ giá linh hoạt sẽ khiến nền kinh tế quy mô nhỏ và non trẻ như Việt Nam dễ bị biến động mạnh trước các cú sốc bên ngoài. Tuy nhiên, nếu tỷ giá được giữ ôn định thì giúp Việt Nam giảm các tác động của các yếu tố bên ngoài, nhưng có thê gây bất lợi cho xuất khẩu của Việt Nam. Do vậy, hiểu rõ được tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại là cần thiết góp phần xây dựng và điều chỉnh chính sách tỷ giá cho phù hợp với mục tiêu thúc đây xuất khẩu và ồn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam hiện Tây.

Về mặt lý thuyết, thông thường một sự giảm giá của đồng tiền của một đối tác trước hết sẽ là bất lợi cho xuất khâu của Việt Nam trên cả thị trường hai nước. Một mặt, đối với thương mại song phương hàng Việt Nam sẽ trở nên đắt một cách tương đối với hàng của nước đối tác, do vậy cầu hàng Việt Nam giảm xuống, xuất khẩu sang thị trường nước đối tác bị giảm đi, và nhập khẩu sẽ tăng lên. Tuy nhiên, tăng và giảm thế nào lại phụ thuộc vào độ co giãn của từng loại hàng hóa. Chang hạn như, đối với việc xuất khẩu các mặt hàng khoáng sản và tài nguyên thiên nhiên (với đối tác là nước đang phát triển nhu cầu sử đụng các mặt hàng tài nguyên khoáng sản cao) thì có thể co dan theo giá rất thấp và ảnh hưởng của tỷ giá không nhiều, tương tự đối với nhập khẩu ví dụ các mặt hàng nguyên phụ liệu cho các ngành công nghiệp của Việt Nam được kỳ vọng là ít co dãn theo giá vì vậy sẽ không bị ảnh hưởng nhiều bởi tỷ giá ít nhất là trong ngắn hạn.

Như vậy, kim ngạch xuất và nhập khẩu của Việt Nam với từng đối tác sẽ tăng lên hay giảm đi theo tý giá sẽ phụ thuộc vào co giãn theo giá của từng loại, từng nhóm hàng hóa. Do vậy, việc kết luận xuất nhập khẩu tăng hay giảm đi theo tỷ giá sẽ mang tính chủ quan thiếu thuyết phục nếu không có sự tính toán, định lượng cụ thê chỉ tiết đến từng đối tác và từng ngành hàng. Hơn nữa, đối với Việt Nam từ trước tới nay có rất it các nghiên cứu định lượng xem xét ảnh hưởng của tỷ giá đến thương mại mà chỉ tiết đến từng đối tác và từng ngành hàng. Ngoài ra, các nghiên cứu này cũng chưa tính đến giả định về phản ứng bất đối xứng của cán cân thương mại đối với sự thay đôi của tỷ giá.

Và dựa trên khoảng trống này mà tác giả đề xuất nghiên cứu. Từ những luận điểm trên, nghiên cứu này sẽ xem xét tác động từ hoạt động tỷ giá hối đoái, các công cụ chính sách tiền tệ quan trọng nhất đến hoạt động thương mại của Việt Nam. Cụ thể, các câu hỏi nghiên cứu chính của nghiên cứu này là tìm ra mối liên hệ giữa tỷ giá và thương mại song phương giữa Việt Nam và các đối tác thương mại lớn bao gồm: Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản trong các ngành hàng cụ thể. Việc lựa chọn Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản đề xem xét mối quan hệ giữa tỷ giá và thương mại của Việt Nam bởi đây được xem là 3 đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chiếm đến 40% tổng kim ngạch nhập khâu Việt Nam năm 2015.

Theo số liệu từ chuyên trang Tổng cục Hải quan năm 2016 thì Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc là 3 thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam (trên 10 tỷ USD) với tỷ trọng 42,5% tổng xuất khẩu cả nước. Trong khi đó, 3 thị trường nhập khẩu lớn nhất là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản (trên 10 tỷ USD) chiếm 55% tổng giá trị nhập khâu của cả nước. Mỹ hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam sau Trung Quốc, thương mại song phương giữa hai nước tăng liên tục kể từ sau khi bình thường hóa quan hệ. Theo báo cáo Tổng Cục Hải Quan (2017), tổng kim ngạch thương mại xuất nhập khâu ở thị trường Mỹ tăng từ 200 triệu USD năm 1994 lên 47,1 tỷ USD năm 2016 (Trung Quốc là 71,9 tỷ USD).

Mặt khác, trái ngược với Trung Quốc, Việt Nam luôn ở vị trí xuất siêu đối với thị trường Mỹ. Trong năm 2016, xuất khâu sang Mỹ đạt 38,5 ty USD, nhập khâu chiếm tỷ trọng nhỏ hơn nhiều trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu với 8,6 tỷ USD, chỉ xét riêng xuất khẩu thì Mỹ là thị trường lớn nhất của Việt Nam hiện nay. Nhật Bản cũng là một trong những đối tác thương mại hàng đầu và quan trọng nhất của Việt Nam với nhiều tiềm năng phát triển. Theo số liệu từ chuyên trang thống kê của Tổng cục Hải quan, tổng giá trị xuất nhập khẩu hàng hóa giữa hai nước trong 2016 đạt 29,71 tỷ USD.

Trong đó, xuất khâu hàng hóa dat 14,68 ty USD hang hoa (chiếm 8% kim ngạch xất khẩu của Việt Nam), tăng 3,9% so với năm 2015, nhập khẩu hàng hóa đạt trị giá 15,03 tỷ USD. Năm 2015 và 2016, cán cân thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản đảo chiều chuyển từ thặng dư sang thâm hụt cho Việt Nam lần lượt là 124 và 392 triệu USD, mà một trong những nguyên nhân được các nhà phân tích đưa ra là do tác động của sự giảm giá của đồng Yên Nhật. Bởi vậy, cần có những chính sách cần thiết đề thúc đây và hỗ trợ hoạt động thương mại ở thị trường này, tìm hiểu về vai trò và tác động của tỷ giá đến thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản sẽ là tiền đề cho việc đưa ra những chính sách hỗ trợ hợp lý. Do vậy, nghiên cứu này được kỳ vọng sẽ cung cấp một bức tranh toàn diện hơn về ảnh hưởng của tỷ giá đến thương mại của Việt Nam với các đối tác lớn chỉ tiết đến từng ngành hàng và xem xét liệu tỷ giá có phải là một trong những nguyên nhân khiến Việt Nam luôn thâm hụt với Trung Quốc và thặng dư ở các thị trường lớn khác (Mỹ, Nhat Ban).

Từ các kết quả nghiên cứu sẽ gợi mở ra các hướng điều chỉnh tỷ giá VND cho phù hợp với những biến động của các đồng ngoại tệ của những đối tác thương mại lớn, với các chiến lược phát triển các ngành hàng công nông nghiệp để mang lại những lợi ích cho xuất nhập khẩu của Việt Nam, và cải thiện cán cân thương mại và phù hợp với các mục tiêu ôn định nên kinh tê. Mục tiêu nghiên cứu Thông qua nghiên cứu tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại trong các ngành hàng, các sản phẩm xuất khâu chủ yếu của Việt Nam với 3 đối tác lớn nhất, luận án xem xét tác động của tỷ giá hối đoái đến hoạt động thương mại, và tìm ra mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại của Việt Nam. Để giải quyết mục tiêu trên thì luận án tập trung trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu cụ thể là: Tác động của tỷ giá đến cán cân thương mại của Việt Nam với các đối tác Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản trong các ngành hàng như thế nào? Hiệu ứng đường cong J xảy ra như nào trong mối quan hệ thương mại của Việt Nam với các đối tác? Tác động bất đối xứng của tỷ giá lên cán cân thương mại của Việt Nam với các đối tác trong từng ngành hàng có xảy ra hay không? Những kiến nghị dựa trên xem xét mối quan hệ giữa tỷ giá và thương mại trong các ngành hàng và nhóm các sản phâm xuất khâu chủ yếu là gì? Phạm vi và đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu sẽ lựa chọn các đối tác thương mại lớn nhất bao gồm Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản để xem xét ảnh hưởng của tỷ giá đến thương mại song phương giữa Việt Nam và các đối tác này. Nói đến thương mại thông thường bao gồm các biến số: Xuất khẩu, nhập khẩu, cán cân thương mại.

Tuy nhiên, tromg nghiên cứu này chỉ tập trung đên biên sô cán cân thương mại. Như vậy đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm: cán cân thương mại của Việt Nam với 3 đối tác, tỷ giá song phương, các ngành hàng xuất nhập khẩu của Việt Nam (21 ngành hàng phân theo Hệ thống hài hòa-HS) và 5 ngành xuất khâu chủ yếu. Nghiên cứu chủ yếu sử dụng đữ liệu trong giai đoạn 2007-2018 cho các phân tích là. Đây là giai đoạn sau khi Việt Nam gia nhập WTO đến nay, đánh dấu sự hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới đẫn đến sự gia tăng nhiều lần về kim ngạch cũng như cấu trúc và thị trường xuất nhập khẩu.

Do giới hạn về mặt thu thập đữ liệu, phần phân tích mô hình xem xét mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại dựa trên cơ sở dữ liệu từ 2008-2017. Ngoài ra, cũng do giới hạn về mặt tiếp cận số liệu giao dịch thương mại tiểu ngạch, nên mô hình nghiên cứu mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại với đối tác Trung Quốc sẽ bỏ qua vấn để buôn bán biên mậu.