Tác động của tự do hóa thương mại đến kinh tế Việt Nam: Cơ hội và thách thức hội nhập

Sự cần thiết của đề tài Hội nhập kinh tế quốc tế và tự đo hóa thương mại (TM) đã và đang trở thành vẫn đề quan trọng, mang tính thiết yếu đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới. Nhiều vấn dé mang tính toàn cầu đã nảy sinh mà không riêng một quốc gia nao có thể tự giải quyết được, đòi hỏi sự hợp tác giữa các quốc gia. Chính vì thế, xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa TM đã diễn ra một cách mạnh mẽ, nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu và ở mọi lĩnh vực, đặc biệt là kinh tế. Rất nhiều nước đã đạt được không ít thành tựu to lớn thông qua quá trình hội nhập khu vực và quốc tế nhờ tham gia khu vực TM tự do.

Các lý thuyết về TM đã chỉ ra những lợi ích mà tự do hóa TM đem lại, trong đó nỗi bật là: một là, sản phẩm tiêu thụ đa dạng hơn, phong phú hơn và rẻ hơn. Tự do hóa TM làm cho hàng hóa ở thị trường trong nước phong phú hơn, nhu cầu của người tiêu dùng có thể được thỏa mãn một cách tốt nhất và hợp lý nhất. Mở cửa thị trường đề gia tăng cạnh tranh cũng cho phép khách hàng được hưởng lợi từ giá thấp hơn và các dịch vụ mới thường hiệu quả hơn và thân thiện với người tiêu dùng hơn trước. Hai la, san xuất và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, mở cửa có thê làm tăng phúc lợi trong dài han bằng cách cho phép một quốc gia cải thiện hiệu quả sản xuất theo ba cách: tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực hiện tại; khuyến khích chuyên môn hóa và tái phân bổ nguồn lực sang các hoạt động kinh tế mà quốc gia đó có lợi thế so sánh; cho phép phát triển nền kinh tế quy mô thông qua việc xuất khẩu (XK) ra thị trường thế giới.

8z /à, thu hút các nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), trong quá trình tự do hóa TM, nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ bị thu hút bởi những ngành mà quốc gia có lợi thế so sánh. Việc này sẽ tạo ra sự hình thành vốn vật chất trong nước và cho phép chi nhiều hơn cho nghiên cứu và phát triển. Nói cách khác, tự đo hóa TM sẽ đây nhanh tốc độ công nghiệp hóa trong nước. ðốn ià, tự do hóa TM có thể giúp quốc gia đó được tiếp cận các công nghệ mới, từ đó có thể nâng cao năng lực công nghệ của quốc gia và hỗ trợ cải thiện năng suất.

Năm là, tạo việc làm và tăng thu nhập bình quân đầu người. Tự do hóa TM thúc đây hoạt động xuất nhập khâu (XNK), thu hút FDI, đẩy nhanh tốc độ công nghiệp hóa trong nước, điều này giúp tạo ra nhiều việc làm mới và số lượng việc làm tăng lên. Thu nhập bình quân đầu người và mức tiêu dùng trung bình sẽ tăng lên, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo của một quốc gia. Nhận thức được tầm quan trọng đó, kể từ cuối thập niên 80, cải cách TM ở Việt Nam đã được thực hiện, bao gồm việc tạo ra và chỉnh sửa một hệ thống thuế nhập khẩu (NK) va XK.

Hién tai, tat cả các doanh nghiệp (DN) đều được phép XK hoặc NK tất cả các loại hàng hóa phù hợp với ngành nghề kinh doanh của mình theo đăng ký kinh doanh. Việc bãi bỏ các quy định về quyền buôn bán đã làm tăng tính cạnh tranh và hiệu quả của các hoạt động TM. Cùng với các biện pháp cải cách đơn phương, cải cách TM của Việt Nam bắt đầu được đây mạnh từ năm 1995 với việc tham gia vào các hiệp định thương mại tự do (FTA) song phương và đa phương. Cho đến nay, Việt Nam đã trở thành thành viên của tất cả các tổ chức quốc tế lớn; tiếp cận, ký kết hoặc tham gia đàm phán về 16 FTA.

Bắt đầu bằng việc trở thành thành viên của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vào năm 1995, tham gia Diễn đàn kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) vào năm 1998. Việt Nam cũng đã hoàn thành một hiệp định TM song phương với Hoa Kỳ vào năm 2000, tham gia vào các FTA khu vực như: ASEAN - Trung Quốc, ASEAN - Nhật Bản, ASEAN - Hàn Quốc, ASEAN - Australia và New Zealand, ASEAN - Ấn độ. Việt Nam cũng đã tham gia hoặc đang đàm phán các FTA song phương như: Việt Nam - Nhật Bản, Việt Nam - Chilê, Việt Nam — Hàn Quốc, và các FTA đa phương như: tổ chức thương mại thế giới (WTO), Việt Nam — Liên minh Châu Âu (EU), Việt Nam — Liên minh kinh tế Á Âu, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương.vv Tự do hóa TM là một nội dung khá rộng. Tự do hóa TM là loại bỏ hoặc giảm bớt các hạn chế hay các rào cản đối với trao đổi hàng hóa tự do giữa các quốc gia.

Những rào cản này bao gồm thuế quan, chẳng hạn như thuế và phụ phí, và các rào cản phi thuế quan, chẳng hạn như các quy tắc cấp phép, hạn ngạch. Các nhà kinh tế thường xem việc nới lỏng hoặc xóa bỏ những hạn chế này là các bước đề thúc đây TM tự do. Trong đó, thuế quan là loại rào cản phổ biến nhất đối với TM, chẳng hạn một trong những mục đích của WTO là cho phép các nước thành viên đàm phán cắt giảm thuế quan lẫn nhau. Trong quá trình tự do hóa TM của Việt Nam từ trước đến nay thường tập trung vào chính sách thuế quan.

Ngoài ra, các hiệp định FTA gần đây mà Việt Nam tham gia cho thấy tự do hóa TM cũng tập trung nhiều hơn vào vấn đề đặt ra những quy tắc, những luật chơi trong thương mại. Trước xu hướng tự do hóa TM đang diễn ra mạnh mẽ trong thời gian qua, đã có nhiều nghiên cứu cả trong nước và nước ngoài xem xét, đánh giá những tác động và ảnh hưởng của tự do hóa TM đến các hoạt động kinh tế ở cả cấp độ toàn bộ nền kinh tế và cấp độ ngành. Các nghiên cứu ở Việt Nam đều đã chỉ ra được những tác động tích cực và tiêu cực của việc cắt giảm thuế quan khi tự do hóa TM đến nền kinh tế Việt Nam. Ở khía cạnh kinh tế vĩ mô, hầu hết các nghiên cứu đều sử dụng cách tiếp cận mô hình mô phỏng với mô hình cân bằng tổng thể khả tinh (CGE) dé danh giá tác động của tự do hóa TM, điển hình có thể kể đến nghiên cứu của Fukase và Martin vào năm 2000 và 2001; Toh va Vasudevan (2004); Tô Minh Thu (2010); Cassing và cộng sự (2010); Đỗ Đình Long và cộng sự (2014); Nguyễn Đức Thành và Nguyễn Thị Thu Hằng (2015).Các nghiên cứu đã cho thấy phần nào bức tranh về những tác động của quá trình tự do hóa TM đến nền kinh tế của Việt Nam.

Tuy nhiên, cách tiếp cận theo mô hình CGE còn nhiều hạn chế. Một trong những hạn chế của mô hình CGE đó là mô hình này đòi hỏi số liệu đầu vào lớn. Bởi vậy, nếu chất lượng số liệu không tốt cũng sẽ làm cho kết quả đánh giá tác động của mô hình có sai số lớn. Đặc biệt, trong điều kiện số liệu ở Việt Nam vừa thiếu và yếu thì mô hình CGE có lẽ chỉ phù hợp sử dụng trong mô phỏng tác động của tự do hóa TM hơn là lượng hóa các tác động của nó đến các chỉ tiêu kinh tế - xã hội.

Ngoài ra, với mô hình CGE tĩnh lại không có thị trường tài chính trong mô hình, nó không thể giải quyết các vấn đề liên quan đến tỷ giá hối đoái, tỷ lệ lãi suất và lạm phát cũng như những ảnh hưởng của chính sách tiền tệ. Bên cạnh đó, ở khía cạnh ngành, hau hết các nghiên cứu cũng đều sử dụng các mô hình mô phỏng là mô hình CGE và mô hình cân bằng riêng khả tính (CPE), điển hình như nghiên cứu của Fukase và Martin (2001); Phạm Lan Hương và Vanzetti (2006); Viện Chiến lược phát triển (2008); Cassing và cộng sự (2010); Todsadee và cộng sự (2012); Nguyễn Đức Thành và Nguyễn Thị Thu Hằng (2015). Các nghiên cứu đều sử dụng mô hình cân bằng riêng SMART hoặc GSIM, đây là những mô hình được xây dựng sẵn cho người sử dụng nên những hệ sé co giãn trong mô hình thường là mặc định của từng mô hình, cố định đối với tất cả các nước và các mặt hàng hoặc nếu có thay đổi thì xuất phát từ sự điều chỉnh của người phân tích. Khác với các nghiên cứu trên, nghiên cứu của Nguyễn Khắc Minh và cộng sự (2004) sử dụng mô hình cân bằng riêng với cách tiếp cận kinh tế lượng đề lượng hóa tác động của cắt giảm thuế quan khi tự do hóa TM ở Việt Nam nói chung đến phúc lợi của DN, người tiêu dùng, nguồn thu ngân sách (NS) chính phủ và lợi ích ròng cho xã hội.

Tuy nhiên nghiên cứu này chỉ dự báo đến năm 2004, trong khi từ năm 2004 đến nay Việt Nam cũng đã tham gia nhiều FTA hơn, hội nhập thương mại sâu rộng hơn và từ 2015 đến nay Việt Nam bước vào thời kỳ cắt giảm thuế quan sâu và đạt đến mức độ cam kết cuối cùng với việc xóa bỏ thuế quan. Như vậy, còn rất hiếm các nghiên cứu sử dụng phương pháp kinh tế lượng dé xem xét tác động của cắt giảm thuế quan đến toàn bộ nền kinh tế Việt Nam cũng như đến một số ngành sản phẩm. Xuất phát từ tầm quan trọng của tự do hóa TM nói trên và yêu cầu của thực tiễn nghiên cứu ở Việt Nam, tác giả đã lựa chọn đề tài “Tác động của tự do hóa thương mại đến kinh tế Việt Nam” làm nội dung nghiên cứu của luận án. Qua nghiên cứu đề tài, tác giả mong muốn thông qua phương pháp phân tích định lượng để có thể mô phỏng và dự báo được tác động của việc cắt giảm thuế quan khi tự do hóa TM đến toàn bộ nền kinh tế và một số ngành sản phẩm.

Mục đích nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Luận án tập trung đánh giá tác động của tự do hóa thương mại ở khía cạnh cắt giảm thuế quan đến nền kinh tế Việt Nam, từ đó đề xuất một số khuyến nghị nhằm tận dụng được lợi ích mà tự do hóa đem lại.