Luận án: Tác động biện pháp phi thuế quan của Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong suốt những thập kỷ vừa qua, thương mại quốc tế đã có nhiều bước chuyển dịch tiến bộ trong việc áp dụng các công cụ chính sách thương mại quốc tế tại các quốc gia. Các biện pháp trong chính sách thương mại quốc tế truyền thống như thuế quan, hạn ngạch đang cắt giảm và xoá bỏ dần trong quá trình thúc đẩy tự do hoá thương mại của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) cũng như các Hiệp định thương mại tự do (FTA). Căn cứ theo dữ liệu của UNCTAD năm 2018, tỉ lệ thuế quan trung bình giản đơn áp dụng đối với hàng hóa nông nghiệp đã giảm khoảng 2% (18,5% năm 2008 xuống còn 16% năm 2017).

Trong khi vai trò của thuế quan đã giảm dần thì các biện pháp phi thuế quan (BPPTQ) ngày càng giữ vai trò then chốt trong việc điều hành các hoạt động thương mại quốc tế của tất cả các quốc gia. Căn cứ theo Báo cáo thống kê và xu hướng trong chính sách thương mại năm 2018, 70% giá trị thương mại hàng hoá của thế giới chịu tác động của ít nhất một loại biện pháp phi thuế quan, đặc biệt, các hàng hoá nông nghiệp là nhóm hàng hoá bị chịu tác động nhiều nhất của các biện pháp phi thuế quan. Vì vậy, biện pháp phi thuế quan đang dần trở thành nhóm công cụ chủ chốt trong chính sách thương mại quốc tế của các quốc gia, đặc biệt trong xu hướng tự do hoá thương mại trên thế giới. Các BPPTQ thường mang mục đích hợp pháp vì sức khoẻ con người, động thực vật, các vấn đề môi trường hoặc an ninh lương thực, an ninh quốc gia (hay nói cách khác là các mục đích phi thương mại).

Các BPPTQ như biện pháp kiểm dịch vệ sinh động thực vật (SPS) hay hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) thường được sử dụng như công cụ chính sách hàng đầu và tốt nhất nhằm đạt được các mục tiêu trên. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các biện pháp này được một số quốc gia áp dụng mang chủ ý bảo hộ, che giấu dưới các mục tiêu xã hội nêu trên. Theo cuộc điều tra doanh nghiệp về tác động của các BPPTQ (Trung tâm Thương mại Quốc tế ITC, 2015), kết quả cho thấy ngay cả những biện pháp không chứa yếu tố bảo hộ, thì BPPTQ vẫn làm tăng chi phí thương mại và giảm khả năng tiếp cận thị trường. Do đó, tác động của BPPTQ là cản trở thương mại hay thúc đẩy thương mại vẫn còn là vấn đề cần được nghiên cứu.

Biện pháp phi thuế quan rất đa dạng về loại hình áp dụng và biến đổi không ngừng theo thời gian và bối cảnh áp dụng tại mỗi quốc gia. Vì vậy, việc đánh giá tác động của các BPPTQ vẫn gặp nhiều trở ngại do thiếu quan niệm thống nhất về BPPTQ cũng như về bộ dữ liệu sử dụng cho các nghiên cứu của BPPTQ. Phần lớn các quan 2 niệm nhìn nhận BPPTQ là rào cản trong thương mại hay biện pháp cản trở trong thuơng mại, điều này sẽ góp phần làm chậm tiến trình tự do hoá thương mại và gây khó khăn khi tiếp cận thị trường của các quốc gia. Do đó, xác định đúng đắn quan niệm về BPPTQ và hệ thống nguyên tắc, tiêu chí đánh giá tính khoa học, hợp lý thực tiễn của các BPPTQ trong hệ thống chính sách là rất quan trọng trong việc đạt được những mục tiêu phi thương mại, đồng thời hướng đến phát triển thương mại bền vững.

Thực tế, các nghiên cứu về biện pháp phi thuế quan chưa theo kịp tốc độ phát triển thực tiễn của các biện pháp này vì nhiều lý do. Đầu tiên, trong nhiều năm, nghiên cứu về BPPTQ gặp khó khăn vì nguồn thông tin thiếu minh bạch. Đến nay, bộ dữ liệu công khai thu thập về các BPPTQ ở nhiều quốc gia (TRAINs) đã được xây dựng dựa trên nỗ lực của nhiều bên nhằm thu thập và cập nhật dữ liệu công khai chính xác, khuyến khích các nước tiến hành đối thoại và đưa ra các trợ giúp kỹ thuật về BPPTQ. Tuy nhiên, các dữ liệu chủ yếu dưới dạng kiểm đếm về mặt số lượng, mà chưa phản ánh hết thực tiễn áp dụng của các quốc gia hiện nay.

Vấn đề thứ hai là các phương pháp được áp dụng để phân tích BPPTQ phần lớn xuất phát từ các phương pháp định tính nên chỉ chưa tiếp cận được tổng thể tác động của BPPTQ. Vì vậy, cần nghiên cứu một phương pháp phù hợp thực tiễn và phản ánh đầy đủ thông tin nhiều bên từ quá trình thiết kế đến thực thi áp dụng các BPPTQ, từ đó đo lường được tác động tổng thể của BPPTQ đến hoạt động thương mại. Mặt khác, mức độ áp dụng biện pháp phi thuế quan cũng rất khác nhau giữa các ngành, lĩnh vực. Trong đó, các mặt hàng nông nghiệp thường bị ảnh hưởng nhiều nhất của các BPPTQ và mức độ áp đặt khắt khe hơn so với các hàng hoá phi nông nghiệp.

Căn cứ theo thống kê của UNCTAD (2018), 80% đến 87% tỉ lệ các hàng hoá nông nghiệp chịu áp dụng các biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) và hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT), hai loại hình chủ yếu của biện pháp phi thuế quan, trong khi tỉ lệ áp dụng tương ứng đối với hàng hoá phi nông nghiệp là xấp xỉ 8% và 24%. Điều này cho thấy hàng hoá nông nghiệp vẫn là đối tượng điều chỉnh chủ yếu của các biện pháp trong chính sách thương mại quốc tế, bao gồm cả thuế quan và biện pháp phi thuế quan. Từ bối cảnh nghiên cứu Việt Nam, ngành nông nghiệp đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Hơn nữa, Việt Nam có nhiều lợi thế trong sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm nông nghiệp.

Tuy nhiên, với sức ép cạnh tranh rất lớn từ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tốc độ tự do hoá thương mại hàng nông sản của Việt Nam chậm hơn rất nhiều so với các nhóm hàng khác. Mặc dù, hàng nông nghiệp thuộc nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, tuy nhiên tốc độ nhập khẩu các mặt hàng nông sản cũng tăng ổn định từ 9 – 3 11%/ năm nhằm phục vụ mục đích cung cấp vật tư sản xuất và tiêu dùng. Bởi vậy, nghiên cứu tác động biện pháp phi thuế quan của Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu đóng vai trò quan trọng để kiểm soát tốt nhập khẩu, bảo vệ hợp lý ngành nông nghiệp trong nước, khuyến khích sản xuất xuất khẩu, và giải quyết việc làm. Từ quan sát thực tiễn, mặc dù Việt Nam đã trở thành thành viên của WTO và các Hiệp định thương mại tự do (FTAs) và được phép áp dụng các biện pháp phi thuế quan phù hợp trong quản lý nhập khẩu.

Tuy nhiên, Việt Nam chưa thực sự chú ý đến việc đưa ra và thực hiện các quy định về điều kiện, quy cách, chất lượng đối với hàng nhập khẩu dẫn đến tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng và các vấn đề gian lận thương mại. Từ đây đặt ra vấn đề liên quan đến quá trình thực thi và điều chỉnh các biện pháp phi thuế quan trong quản lý nhập khẩu hàng nông sản để đúng với cam kết quốc tế, vừa quản lý hiệu quả hàng nông sản nhập khẩu. Vì vậy, đặt ra yêu cầu nhận diện đúng và khách quan tác động biện pháp phi thuế quan trong điều kiện thực thi của Việt Nam hiện nay. Tóm lại, xuất phát từ các nguyên nhân nêu trên, nghiên cứu này tập trung rà soát và đánh giá mức độ phù hợp của các BPPTQ đang tồn tại trong chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam với các quy định quốc tế và cam kết trong các hiệp định thương mại tự do, từ đó đo lường tác động của các BPPTQ đến hàng nông sản nhập khẩu.

Căn cứ vào sự cần thiết của đề tài, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu tác động của biện pháp phi thuế quan Việt Nam đối với hàng nông sản nhập khẩu” 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục tiêu Nghiên cứu tác động tích cực và tiêu cực của các biện pháp phi thuế quan và đề xuất một số giải pháp trên cơ sở phát huy những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của các biện pháp phi thuế quan nhằm quản lý hiệu quả hàng nông sản nhập khẩu của Việt Nam thời gian tới.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất, hệ thống hóa và góp phần làm rõ thêm một số vấn đề lý luận về tác động của BPPTQ đối với hàng nhập khẩu của các quốc gia Thứ hai, phân tích thực trạng nhập khẩu hàng nông sản và tác động của các BPPTQ đối với hàng nông sản nhập khẩu của Việt Nam giai đoạn từ năm 2007 đến năm 2017. 4 Thứ ba, đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm tận dụng tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của các BPPTQ góp phần quản lý nhập khẩu hàng nông sản hiệu quả đến năm 2025 tầm nhìn 2030. Câu hỏi nghiên cứu (1) Quá trình điều chỉnh và cơ chế thực thi các biện pháp phi thuế quan Việt Nam tác động như thế nào đối với hàng nông sản nhập khẩu? (2) Mối tương quan giữa biện pháp phi thuế quan Việt Nam áp dụng với khả năng gia nhập thị trường nông sản và lượng nhập khẩu nông sản như thế nào? (3) Các Biện pháp phi thuế quan Việt Nam áp dụng tác động đến nhập khẩu nông sản theo các nhóm hàng như thế nào? (4) Cần thực hiện những giải pháp nào để tận dụng tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của BPPTQ đối với hàng nông sản nhập khẩu để đạt được mục tiêu quản lý nhập khẩu hiệu quả hơn? 4.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu cơ sở lý luận về tác động của biện pháp phi thuế quan và cơ sở thực tiễn áp dụng các biện pháp phi thuế quan của Việt Nam (cụ thể là hai biện pháp đỉển hình SPS và TBT) đối với hàng nông sản nhập khẩu nói chung và nhóm hàng nông sản (bao gồm hàng động vật và các sản phẩm có nguồn gốc động vật, thực vật và các sản phẩm có nguồn gốc thực vật, các sản phẩm nông sản chế biến).2 Phạm vi nghiên cứu 4.1 Về nội dung Luận án nghiên cứu tác động tích cực và tiêu cực, mức độ tác động của hai biện pháp phi thuế quan điển hình là biện pháp kiểm dịch vệ sinh động thực vật (SPS) và hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT).