Tổng quan về luận án

Luận án này tập trung vào việc nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh (NLCT) của ngành vận tải biển (VTB) Việt Nam, đặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự gia tăng mạnh mẽ của hoạt động xuất nhập khẩu (XNK). Nghiên cứu mang tính tiên phong khi giải quyết một khoảng trống lý luận và thực tiễn quan trọng, đó là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về NLCT ngành VTB ở Việt Nam, cũng như một khung phân tích tổng quát và khách quan về các yếu tố cấu thành và tác động đến NLCT của ngành này.

Trong giai đoạn 2001-2014, ngành VTB Việt Nam đã chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng về khối lượng vận chuyển, từ 16,8 triệu tấn lên 56,1 triệu tấn (tăng 333,6%), và khối lượng luân chuyển từ 34,8 tỷ tấn.km lên 127,7 tỷ tấn.km [1]. Đội tàu Việt Nam cũng phát triển nhanh chóng, từ 272 tàu với tổng trọng tải 1,104 triệu DWT năm 2001, vươn lên vị trí thứ 60/152 quốc gia VTB trên thế giới và thứ 4/11 quốc gia ASEAN vào năm 2014. Tuy nhiên, bất chấp những con số tăng trưởng về quy mô, thị phần vận tải hàng hóa XNK của Việt Nam lại giảm đáng kể, từ 19,8% năm 2006 (trước WTO) xuống còn 3,7% vào năm 2014 [1]. Điều này cho thấy sự yếu kém trong khả năng cạnh tranh của ngành, đặc biệt trên các tuyến vận tải viễn dương có lợi nhuận cao. Hàng hóa XNK của Việt Nam chủ yếu là hàng thô, rời, giá trị vận tải thấp, trong khi các loại hàng chuyên dụng như container lại bị các chủ tàu nước ngoài chiếm lĩnh hoàn toàn. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào từng yếu tố riêng lẻ (chất lượng dịch vụ, cảng biển, đội tàu) hoặc ở cấp độ doanh nghiệp/quốc gia, bỏ qua tác động tổng thể của các yếu tố hiển thị và môi trường cạnh tranh. Như đã chỉ rõ, "Chưa có công trình nghiên cứu nào tiếp cận VTB từ góc độ nghiên cứu lý luận NLCT ngành VTB và lý luận nâng cao NLCT VTB VN. Cũng chưa có công trình nghiên cứu nào tiếp cận nghiên cứu NLCT VTB từ phía quốc gia hay phía ngành, so sánh ngành VTB VN với các đối thủ cạnh tranh là ngành VTB của các quốc gia khác, cũng như chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá đúng tác động của các yếu tố ngoài ngành, yếu tố đa ngành đến ngành VTB VN" [4].

Luận án đề ra ba câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

  1. RQ1: Lý luận về NLCT ngành VTB được cấu thành như thế nào, các yếu tố nào tác động đến NLCT ngành VTB, và các tiêu chí điển hình để đánh giá NLCT ngành VTB là gì?
  2. RQ2: Thực trạng NLCT ngành VTB Việt Nam hiện nay ra sao, nguyên nhân của những hạn chế là gì, và những vấn đề nào cần tiếp tục nghiên cứu giải quyết để nâng cao NLCT ngành VTB đến năm 2030?
  3. RQ3: Những giải pháp thực tiễn và kiến nghị nào cần được đề xuất cho các cơ quan quản lý Nhà nước và tổ chức ngành để nâng cao NLCT ngành VTB Việt Nam đến năm 2030?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hợp và mở rộng các lý thuyết về năng lực cạnh tranh, bao gồm mô hình "kim cương" của M.Porter [58] để phân tích các yếu tố môi trường cạnh tranh, lý thuyết về đổi mới và khả năng cạnh tranh của J.Nelson [55], các nghiên cứu về lựa chọn dịch vụ vận chuyển hàng hóa của Sheelagh Matear và Richard Gray [61], và khái niệm chất lượng dịch vụ vận tải của Kum Fai Yuen và Vinh Van Thai [57]. Luận án cũng tiếp cận lý thuyết từ góc độ quản lý cấp doanh nghiệp (Angela Poulakidas [47]) và cấp cảng biển (Gi Tae Yeo [53]) để tổng hợp thành một cái nhìn đa chiều về NLCT ngành.

Luận án đóng góp đột phá bằng cách xây dựng một khung phân tích NLCT ngành VTB toàn diện (Sơ đồ 1) và phát triển một hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng NLCT ngành VTB tổng hợp. Khung phân tích này bao gồm "khối các yếu tố cấu thành NLCT ngành VTB" (yếu tố nguồn lực và yếu tố hiển thị) và "khối các yếu tố ảnh hưởng tác động đến NLCT ngành VTB" (yếu tố môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế), cho phép đánh giá khách quan và có hệ thống hơn. Tác động của nghiên cứu được kỳ vọng sẽ định hình lại cách thức các nhà quản lý và hoạch định chính sách tiếp cận vấn đề cạnh tranh trong ngành VTB, với tiềm năng tăng trưởng thị phần vận tải XNK của Việt Nam từ mức thấp hiện tại (3,7%) lên mức bền vững hơn trong khu vực. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong thị trường vận tải hàng hóa XNK bằng đường biển của Việt Nam từ năm 2001 đến nay, với trọng tâm là phân tích và so sánh NLCT của ngành VTB Việt Nam với 9 quốc gia cạnh tranh trực tiếp, bao gồm 5 nước ASEAN (Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Thái Lan) và 4 đối tác thương mại lớn ngoài ASEAN (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc). Nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh vai trò của ngành VTB như một "ngành sản xuất vật chất đặc biệt" [2.1.3a], thay vì chỉ là dịch vụ, nhằm làm rõ tầm quan trọng chiến lược của nó đối với kinh tế quốc dân và cung cấp lộ trình phát triển đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Các công trình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển (NLCT VTB) đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước khám phá, tiếp cận theo nhiều hướng và phạm vi khác nhau, từ cấp độ doanh nghiệp, sản phẩm đến cấp độ quốc gia. Tuy nhiên, một khoảng trống đáng kể vẫn tồn tại trong việc nghiên cứu một cách tổng thể, có hệ thống và khách quan về NLCT của một ngành VTB cụ thể, đặc biệt là trong bối cảnh các yếu tố cấu thành và yếu tố tác động đa chiều.

Synthesis của Major Streams với Tên Tác giả và Năm cụ thể

Dòng nghiên cứu về NLCT cấp độ ngành và quốc gia thường được dẫn dắt bởi các công trình như “The Competitive Advantage of Nations” của M.Porter (1990) [58], đưa ra mô hình "kim cương" phân tích nguồn gốc lợi thế cạnh tranh của một quốc gia trong một ngành công nghiệp. M.Porter nhấn mạnh bốn thuộc tính chính: các điều kiện về yếu tố sản xuất, các điều kiện về cầu, các ngành hỗ trợ và liên quan, và chiến lược doanh nghiệp cùng cấu trúc môi trường cạnh tranh trong nước. J.Nelson (2003) [55] trong “Innovation and Competitiveness” lại tập trung vào tầm quan trọng của đổi mới công nghệ như một nguồn gốc NLCT bền vững.

Một dòng nghiên cứu khác tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn dịch vụ vận tải và chất lượng dịch vụ. Sheelagh Matear và Richard Gray (1993) [61] đã nghiên cứu “Factors Influencing Freight Service Choice for Shippers and Freight Suppliers”, chỉ ra rằng giá cước vận tải và thời gian vận chuyển là hai yếu tố then chốt. Kum Fai Yuen và Vinh Van Thai (2015) [57] trong “Service Quality and Customer Satisfaction in Liner Shipping” đã xây dựng bốn tiêu chí đánh giá chất lượng VTB (service quality - SQ) bao gồm mức độ tin cậy, thời gian vận tải, khả năng đáp ứng và giá trị vận tải, dựa trên khảo sát 183 chủ hàng ở Singapore. Các nghiên cứu này cho thấy chất lượng dịch vụ có tác động lớn đến sự hài lòng của khách hàng và từ đó là NLCT.

Ngoài ra, các nghiên cứu cũng xem xét NLCT ở cấp độ doanh nghiệp và cảng biển. Angela Poulakidas (2014) [47] trong “Teekay Shipping Corporation case analysis” đã chứng minh chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp (ví dụ như Teekay Shipping) quyết định NLCT, nhấn mạnh công nghệ vận tải hiện đại, đội tàu trọng tải siêu lớn và khai thác hiệu quả. Gi Tae Yeo (2011) [53] đã đo lường khả năng cạnh tranh cảng container ở Đông Bắc Á, dựa trên các yếu tố như điều kiện tự nhiên, hạ tầng cảng, yếu tố thuận lợi cho xếp dỡ hàng, thủ tục và chi phí dịch vụ. Alan Harrison (2013) [45] trong “Managing variability in ocean shipping” lại nhấn mạnh yếu tố chuyên dụng hóa và công nghệ kỹ thuật chuyên dụng là lợi thế cạnh tranh lớn nhất trong VTB.

Contradictions/Debates với ít nhất 2 Opposing Views

Trong các nghiên cứu trong nước về VTB Việt Nam, tồn tại những quan điểm khác biệt về cách tiếp cận và giải pháp nâng cao NLCT:

  • Quan điểm 1: Bảo hộ và can thiệp mạnh của Nhà nước để tăng thị phần vận tải. Luận án tiến sĩ của Vũ Thị Minh Loan (2008) [19] “Hoàn thiện quản lý Nhà nước nhằm nâng cao thị phần vận tải của đội tàu biển Việt Nam” đề xuất chính sách bảo hộ Nhà nước để giành lại thị phần vận tải, tập trung vào việc tăng quy mô vận tải. Tương tự, LATS của Vũ Trụ Phi (2005) [22] và Nguyễn Hoàng Tiệm (2000) [37] đều nhấn mạnh vai trò của vốn Nhà nước và quản lý Nhà nước trong việc phát triển đội tàu nòng cốt và tăng cường marketing.
  • Quan điểm 2: Tập trung vào phát triển dịch vụ và chất lượng dịch vụ, giảm sự phụ thuộc vào bảo hộ. LATS của Lê Thị Việt Nga (2012) [21] “Phát triển dịch vụ vận tải biển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế” đề xuất hoàn thiện pháp luật, tăng cường giám sát quy hoạch, phát triển kết nối cảng và nguồn nhân lực dịch vụ. Tác giả này quan điểm ngành VTB là ngành dịch vụ. Bài báo của Trịnh Minh Anh (2003) [1] và Phạm Thiết Quát (2004) [23] cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải cải thiện chất lượng vận tải và đáp ứng yêu cầu của chủ hàng quốc tế, đầu tư tàu trọng tải lớn, chạy tuyến quốc tế, nâng cao chất lượng thuyền viên. Quan điểm này ngụ ý rằng sự cạnh tranh quốc tế đòi hỏi các doanh nghiệp phải tự thân vận động, nâng cao chất lượng thay vì dựa vào bảo hộ.

Positioning trong Literature với specific gap identified

Luận án hiện tại định vị mình bằng cách vượt qua những hạn chế của các nghiên cứu trước đây. Nhiều công trình trong nước (Loan [19], Nga [21], Phi [22], Tiệm [37], Viện [44], Minh [20], Lễ [18]) thường tiếp cận NLCT VTB theo hướng đơn lẻ, tập trung vào các yếu tố nguồn lực (đội tàu, cảng biển, cơ sở vật chất) hoặc các hành vi cạnh tranh cụ thể mà bỏ qua các yếu tố hiển thị (môi trường cạnh tranh, chính sách, chiến lược kinh doanh) có tác động quyết định đến NLCT ngành trong bối cảnh quốc tế hóa. Đặc biệt, "các công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước về cạnh tranh VTB chưa đánh giá một cách có hệ thống và khách quan về NLCT VTB và nâng cao NLCT cho các DN VTB VN. Các giải pháp đưa ra chưa được luận chứng một cách khoa học và thuyết phục cả về lý luận và thực tiễn. Lý luận về NLCT VTB chưa làm rõ tác động của chính sách và quản lý của Nhà nước và các cơ quan quản lý trực tiếp ngành VTB VN" [4]. Luận án này là một nỗ lực để cung cấp một cái nhìn toàn diện, hệ thống về NLCT ngành VTB, phân tích đầy đủ các yếu tố tác động, từ đó xác lập cơ sở khoa học để nâng cao NLCT ngành VTB Việt Nam.

How this advances field với concrete contributions

Nghiên cứu này tiến bộ hơn các công trình trước bằng cách:

  • Xây dựng khái niệm NLCT ngành VTB tổng thể: Luận án định nghĩa NLCT ngành VTB là tổng thể NLCT của các doanh nghiệp VTB cấu thành ngành, thể hiện về mặt quốc gia khi so sánh với các quốc gia khác. Điều này khác biệt so với việc chỉ coi NLCT là tổng số học của các doanh nghiệp riêng lẻ hoặc NLCT của doanh nghiệp dẫn đầu như quan điểm trước đây [2.1.3b].
  • Phát triển khung phân tích tích hợp: "Sơ đồ 1. Khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" [2.3.2] là một đóng góp quan trọng, tích hợp hai khối phân tích chính: các yếu tố cấu thành NLCT (nguồn lực, hiển thị) và các yếu tố ảnh hưởng tác động (môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế). Khung này cho phép một phân tích đa chiều và sâu sắc hơn.
  • Hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng: Luận án phát triển "Bảng 3. Bảng hệ số tỷ trọng tiêu chí năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" [80] và "Bảng 3. Bảng tính tiêu chí năng lực cạnh tranh tổng hợp ngành vận tải biển 81 các quốc gia từ 2001-2014" [81], cung cấp một công cụ đo lường NLCT ngành VTB một cách cụ thể, định lượng và có thể so sánh.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies

  1. So sánh với M.Porter (1990) [58]: Trong khi Porter cung cấp mô hình kim cương để phân tích lợi thế cạnh tranh quốc gia trong một ngành, luận án này áp dụng và mở rộng mô hình của ông để tập trung vào ngành VTB Việt Nam, tích hợp thêm các yếu tố đặc thù của ngành như "yếu tố NLCT nguồn lực" (tàu biển, đường biển, cảng biển) và "yếu tố NLCT hiển thị" (chất lượng vận tải, khả năng đáp ứng nhu cầu) chưa được phân tích sâu sắc trong mô hình gốc của Porter. Luận án cũng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước không chỉ là một trong bốn thuộc tính mà là một yếu tố ảnh hưởng tổng thể, tạo môi trường cạnh tranh.
  2. So sánh với Kum Fai Yuen và Vinh Van Thai (2015) [57]: Nghiên cứu của Yuen và Thai tập trung vào chất lượng dịch vụ (SQ) và sự hài lòng của khách hàng như một thước đo NLCT trong vận tải tàu chuyến (liner shipping), dựa trên khảo sát tại Singapore. Luận án này mở rộng quan điểm đó bằng cách không chỉ xem xét chất lượng dịch vụ mà còn tích hợp các yếu tố nguồn lực vật chất, kỹ thuật (tổng trọng tải đội tàu, tuổi tàu, cơ cấu tàu chuyên dụng) và các yếu tố thị trường tổng thể (thị phần vận tải, doanh thu, khối lượng vận tải) để có cái nhìn tổng hợp hơn về NLCT ngành. Hơn nữa, luận án so sánh với nhiều quốc gia hơn và trong bối cảnh toàn cầu hóa rộng lớn hơn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào lý thuyết về năng lực cạnh tranh bằng cách mở rộng và thách thức một số quan điểm hiện có, đặc biệt trong ngữ cảnh của ngành vận tải biển.

  • Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):

    • Mở rộng Mô hình Kim cương của M.Porter (1990) [58]: Trong khi Porter tập trung vào các yếu tố quốc gia tạo lợi thế cạnh tranh cho các ngành công nghiệp nói chung, luận án này áp dụng và chi tiết hóa mô hình này cho ngành VTB. Luận án phân tích sâu hơn các "điều kiện về yếu tố sản xuất" thành các yếu tố "NLCT nguồn lực" cụ thể như đội tàu (trọng tải, số lượng, tuổi tàu), cơ sở vật chất kỹ thuật (cảng biển, luồng lạch), và nguồn nhân lực (thuyền viên đạt chuẩn quốc tế) [2.2.1]. Đồng thời, "chiến lược doanh nghiệp, cấu trúc và cạnh tranh trong nước" được phân tách thành "yếu tố lợi thế của các doanh nghiệp thuộc ngành" và "yếu tố tạo lập năng lực cạnh tranh" thể hiện qua chất lượng và quy mô vận tải.
    • Thách thức quan niệm ngành vận tải biển là ngành dịch vụ: Luận án của Lê Thị Việt Nga (2012) [21] coi VTB là ngành dịch vụ. Luận án này "quan điểm NLCT ngành VTB sẽ được đánh giá như là tổng thể NLCT của các DN VTB cấu thành ngành VTB, NLCT ngành VTB được thể hiện về mặt quốc gia khi so sánh giữa quốc gia này với các quốc gia khác về VTB" [2.1.3b]. Tác giả luận án khẳng định "ngành VTB là một ngành sản xuất vật chất đặc biệt" [2.1.3a], có sản phẩm là "sự vận chuyển hàng hoá trên các tuyến đường biển". Quan điểm này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá đúng tầm vóc, vai trò của ngành VTB đối với nền kinh tế quốc dân và chiến lược phát triển bền vững.
    • Mở rộng lý thuyết về Chất lượng Dịch vụ (SQ) của Kum Fai Yuen và Vinh Van Thai (2015) [57]: Yuen và Thai đã xác định các tiêu chí SQ. Luận án này tích hợp SQ vào "Các yếu tố tạo lập NLCT VTB" [2.2.3], nhưng đặt nó trong mối quan hệ rộng hơn với quy mô vận tải, khả năng đáp ứng nhu cầu, và đặc biệt là các yếu tố về "năng lực nhận dạng" và "năng lực tổ chức triển khai" các chiến lược và chính sách đầu tư phát triển ngành, vốn là những yếu tố ít được nhấn mạnh trong các nghiên cứu về SQ thuần túy.

  • Conceptual framework với components và relationships: Khung phân tích khái niệm độc đáo (Sơ đồ 1) của luận án bao gồm hai khối chính:

    1. Khối các yếu tố cấu thành NLCT ngành VTB:
      • Yếu tố NLCT nguồn lực: Bao gồm cơ sở vật chất kỹ thuật (đội tàu VTB, trọng tải, số tàu), kỹ thuật công nghệ (trình độ kỹ thuật, chất lượng cơ sở vật chất), và nguồn nhân lực (thuyền viên, nhân sự). Nó cũng tích hợp các yếu tố lợi thế riêng của các DN và lợi thế quốc gia mà ngành có thể tận dụng [2.2.1-2.2.2].
      • Yếu tố NLCT hiển thị: Thể hiện bằng chất lượng vận tải (thời gian trả hàng, bảo đảm chất lượng, thủ tục hải quan) và quy mô VTB (thị phần, doanh thu, khối lượng vận tải) [2.2.3]. Nó còn bao gồm các yếu tố khai thác tiềm năng cạnh tranh VTB như năng lực nhận dạng rủi ro, hoạch định chiến lược, và năng lực tổ chức triển khai [2.2.4].
    2. Khối các yếu tố ảnh hưởng tác động đến NLCT ngành VTB:
      • Môi trường cạnh tranh trong nước: Gồm yếu tố thị trường cạnh tranh trong nước, nhu cầu vận tải quốc gia, lợi thế cạnh tranh quốc gia (vị trí địa lý, chính sách), chiến lược và cấu trúc DN trong ngành, các ngành hỗ trợ và liên quan (dịch vụ cảng biển, logistics), và vai trò của Nhà nước [2.3.1].
      • Môi trường cạnh tranh quốc tế: Gồm cạnh tranh quốc tế về VTB, cầu vận tải thế giới, và hội nhập VTB quốc tế [2.3.2]. Mối quan hệ giữa các thành phần được thể hiện theo hướng các yếu tố nguồn lực và hiển thị tạo nên NLCT cốt lõi của ngành, trong khi các yếu tố môi trường (trong nước và quốc tế) tác động trực tiếp và gián tiếp đến khả năng hình thành, duy trì và phát triển các NLCT đó.

  • Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: (Dựa trên khung phân tích, có thể hình dung các giả thuyết sau)

    • H1: Năng lực đội tàu (tổng trọng tải, tuổi tàu, tính chuyên dụng) có tương quan thuận với NLCT nguồn lực của ngành VTB.
    • H2: Trình độ kỹ thuật công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực (thuyền viên đạt chuẩn quốc tế) có tương quan thuận với NLCT nguồn lực của ngành VTB.
    • H3: Chất lượng vận tải (thời gian giao hàng, an toàn hàng hóa, tính chuyên nghiệp) có tương quan thuận với NLCT hiển thị của ngành VTB.
    • H4: Khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường (thị phần, doanh thu, khối lượng vận tải) có tương quan thuận với NLCT hiển thị của ngành VTB.
    • H5: Các yếu tố môi trường cạnh tranh trong nước (quy mô thị trường nội địa, chính sách Nhà nước, ngành hỗ trợ) có tác động tích cực đến cả NLCT nguồn lực và hiển thị của ngành VTB.
    • H6: Các yếu tố môi trường cạnh tranh quốc tế (cường độ cạnh tranh, cầu vận tải toàn cầu, mức độ hội nhập) có tác động đáng kể đến NLCT hiển thị của ngành VTB.
    • H7: Một NLCT ngành VTB tổng hợp cao (được đo bằng hệ số SCC) sẽ dẫn đến khả năng duy trì lợi nhuận và thị phần bền vững trên thị trường XNK quốc tế.

  • Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án gợi mở một sự chuyển dịch nhận thức (paradigm shift) từ việc xem xét VTB qua lăng kính phân mảnh (chỉ tập trung vào đội tàu, cảng biển hoặc dịch vụ đơn lẻ) sang một cách tiếp cận tích hợp, hệ thống. Bằng cách định nghĩa lại "NLCT ngành VTB" như một tổng thể sức mạnh của các doanh nghiệp trong ngành, được đánh giá ở cấp độ quốc gia và chịu ảnh hưởng của đa chiều yếu tố, nghiên cứu này thoát khỏi tư duy giản lược, tập trung vào việc tạo ra một khuôn khổ đo lường định lượng và so sánh. Evidence từ findings sẽ chứng minh rằng "Chỉ số năng lực cạnh tranh tổng hợp (SCC) của ngành vận tải biển Việt Nam và Trung Quốc từ 2001-2014" [Hình 3.31] và "Chỉ số năng lực cạnh tranh tổng hợp (SCC) của ngành vận tải biển Việt Nam và 04 quốc gia dẫn đầu từ 2001-2014" [Hình 3.32] cung cấp một cái nhìn tổng quát hơn về vị thế cạnh tranh thực sự, điều mà các phân tích đơn lẻ không thể làm được.

Khung phân tích độc đáo

  • Integration của theories (name 3+ specific theories): Khung phân tích của luận án là sự tích hợp sáng tạo các lý thuyết chính:

    1. Lý thuyết lợi thế cạnh tranh của M.Porter (1990) [58]: Cụ thể là mô hình kim cương, được sử dụng để phân tích các yếu tố môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế ảnh hưởng đến NLCT ngành.
    2. Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Mặc dù không trực tiếp gọi tên, khái niệm "Các yếu tố NLCT nguồn lực" [2.2.1] (tàu biển, kỹ thuật công nghệ, nguồn nhân lực) phản ánh rõ nét tư duy của RBV, cho rằng lợi thế cạnh tranh đến từ các nguồn lực và năng lực độc đáo, khó bắt chước mà doanh nghiệp/ngành sở hữu.
    3. Lý thuyết về chất lượng dịch vụ và sự hài lòng của khách hàng (Yuen & Thai, 2015 [57]): Các yếu tố chất lượng vận tải và khả năng đáp ứng nhu cầu VTB trong "Các yếu tố NLCT hiển thị" [2.2.3] trực tiếp ứng dụng các nguyên lý của lý thuyết này để đánh giá khía cạnh thị trường của NLCT.
    4. Lý thuyết về hệ thống đổi mới quốc gia (National Innovation System - Nelson, 2003 [55]): Mặc dù không trực tiếp gọi tên, sự nhấn mạnh vào "đổi mới công nghệ" và "khả năng vươn tới các hoạt động kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn" trong các yếu tố tạo lập NLCT hiển thị có liên hệ với lý thuyết về đổi mới.

  • Novel analytical approach với justification: Phương pháp phân tích của luận án là sự kết hợp giữa định tính và định lượng, đặc biệt là việc xây dựng "Khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" (Sơ đồ 1) [2.3.2]. Tính mới nằm ở chỗ nó không chỉ liệt kê các yếu tố mà còn xác định rõ mối quan hệ giữa "yếu tố cấu thành" và "yếu tố ảnh hưởng", từ đó phát triển một "tiêu chí năng lực cạnh tranh tổng hợp (SCC)" (Shipping Competitiveness Criteria) [80, 81]. Sự kết hợp của việc khảo sát chuyên gia (30 DN VTB lớn nhất Việt Nam) để xác định "tầm quan trọng các tiêu chí đánh giá NLCT ngành VTB và xác định tỷ trọng của từng tiêu chí" [2.3.3a] mang lại sự khách quan và tính thực tiễn cao cho mô hình đánh giá. Cách tiếp cận này giúp lượng hóa các khía cạnh phức tạp của NLCT ngành, vượt xa các phân tích định tính hoặc chỉ dựa trên một vài chỉ số đơn lẻ.

  • Conceptual contributions với definitions:

    • Năng lực cạnh tranh ngành VTB: Được định nghĩa là "tổng thể NLCT của các DN VTB hình thành từ: Các yếu tố NLCT nguồn lực và Các yếu tố NLCT hiển thị" và được điều tiết bởi "Các yếu tố ảnh hưởng tác động đến NLCT ngành VTB VN" [2.1.3b]. Định nghĩa này khác biệt so với các định nghĩa trước đây, vốn thường đơn giản là tổng hòa của các DN riêng lẻ hoặc chỉ tập trung vào một yếu tố.
    • Yếu tố NLCT nguồn lực: Là các yếu tố cơ bản tạo nên NLCT của ngành VTB như cơ sở vật chất kỹ thuật (đội tàu, trọng tải, số tàu), đặc tính kỹ thuật công nghệ, và nguồn nhân lực VTB [2.2.1].
    • Yếu tố NLCT hiển thị: Là khả năng thích ứng với những thay đổi về điều kiện môi trường VTB (cạnh tranh, công nghệ) và khả năng vươn tới các hoạt động kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn [2.2.1]. Bao gồm chất lượng vận tải, quy mô VTB, năng lực nhận dạng và tổ chức triển khai [2.2.3-2.2.4].

  • Boundary conditions explicitly stated: Luận án đã xác định rõ ràng các giới hạn về không gian, thời gian và nội dung để đảm bảo tính khả thi và tập trung của nghiên cứu:

    • Không gian: Nghiên cứu thị trường cạnh tranh vận tải hàng hóa XNK bằng đường biển của Việt Nam [2.2.2a].
    • Thời gian: Nghiên cứu số liệu từ 2001 đến nay (thời điểm luận án hoàn thành năm 2017) và đề xuất giải pháp đến năm 2030 [2.2.2b].
    • Nội dung:
      • Hàng hóa VTB: Hàng hóa XNK bằng đường biển của Việt Nam (loại trừ tạm nhập tái xuất hoặc an ninh quốc phòng).
      • Hình thức VTB: Vận tải hàng hóa XNK bằng đường biển, tuyến quốc tế (loại trừ vận tải nội địa, đường sông, trung chuyển).
      • DN thuộc ngành VTB VN: Tập hợp các DN VTB Việt Nam sở hữu tàu biển chạy quốc tế (loại trừ tàu treo cờ Việt Nam chạy nội địa hoặc cho thuê định hạn).
      • Đối thủ cạnh tranh: Giới hạn 09 đối thủ chính: 05 quốc gia ASEAN (Singapore, Malaysia, Indonexia, Philipin, Thái Lan) và 04 quốc gia ngoài khối (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc). Phân biệt theo chủ sở hữu tàu/chủ tàu đăng ký, không theo cờ tàu [2.2.2c].
      • Mối quan hệ các ngành: Giới hạn 02 ngành ảnh hưởng trực tiếp là dịch vụ cảng biển và dịch vụ logistics vận tải.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án áp dụng một phương pháp nghiên cứu tiên tiến, kết hợp giữa định tính và định lượng, để đảm bảo tính khách quan, khoa học và thực tiễn của các kết quả. Việc chú trọng vào việc xây dựng các tiêu chí định lượng và so sánh là một điểm nổi bật.

Thiết kế nghiên cứu

  • Research philosophy: Dựa trên cách tiếp cận và mục tiêu nghiên cứu, luận án thể hiện một triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism) mạnh mẽ. Mục tiêu là "hệ thống hoá và làm rõ các vấn đề lý luận về NLCT ngành VTB" và "đưa ra được các giải pháp và các điều kiện đảm bảo thực hiện để nâng cao NLCT ngành VTB VN" [2.1.1a]. Việc nhấn mạnh "lượng hoá tổng hợp thế lực, cường độ và động thái vận hành sản xuất kinh doanh" [2.1.1] và "đánh giá một cách có hệ thống và khách quan về NLCT VTB" [4] cùng với việc xây dựng các tiêu chí định lượng, bảng số liệu, và so sánh chuỗi thời gian cho thấy một nỗ lực nhằm thiết lập các mối quan hệ nhân quả và các quy luật tổng quát, đặc trưng của chủ nghĩa thực chứng.
  • Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Nghiên cứu kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng. Phương pháp định tính được sử dụng để tổng hợp, hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích kinh nghiệm quốc tế và đưa ra các kiến nghị định hướng. Phương pháp định lượng được áp dụng thông qua việc thu thập và xử lý số liệu thứ cấp, cũng như khảo sát chuyên gia để "xác định tầm quan trọng các tiêu chí đánh giá NLCT ngành VTB và xác định tỷ trọng của từng tiêu chí trong tiêu chí NLCT tổng hợp ngành VTB" [2.3.3a]. Sự kết hợp này nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện: lý thuyết định hướng, dữ liệu thực tế kiểm chứng, và ý kiến chuyên gia bổ sung chiều sâu cho các đánh giá định lượng.
  • Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không được gọi tên trực tiếp, thiết kế nghiên cứu của luận án có tính chất đa cấp độ (multi-level) khi xem xét NLCT ở nhiều cấp độ khác nhau và các yếu tố ảnh hưởng từ nhiều tầng.
    • Cấp độ ngành: Trọng tâm của luận án là NLCT của toàn ngành VTB Việt Nam.
    • Cấp độ doanh nghiệp: Các yếu tố "lợi thế của các doanh nghiệp thuộc ngành" [2.2.2] và việc khảo sát 30 doanh nghiệp VTB lớn nhất Việt Nam phản ánh việc thu thập thông tin và phân tích ở cấp độ doanh nghiệp để đóng góp vào hiểu biết về NLCT ngành.
    • Cấp độ quốc gia/quốc tế: Các yếu tố "môi trường cạnh tranh trong nước" và "môi trường cạnh tranh quốc tế" [2.3.1-2.3.2] thể hiện việc phân tích ở cấp độ vĩ mô, vượt ra ngoài ranh giới ngành và quốc gia.
  • Sample size và selection criteria EXACT:
    • Đối tượng khảo sát: 30 doanh nghiệp VTB lớn nhất ở Việt Nam [2.3.3a].
    • Tiêu chí chọn mẫu: Các doanh nghiệp này nằm trong tổng số 600 doanh nghiệp VTB Việt Nam đang hoạt động kinh doanh vận tải hàng hóa XNK bằng đường biển, sở hữu tàu có trọng tải từ 7.000 DWT trở lên [2.3.3a]. Kích thước mẫu này đại diện cho các doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh quốc tế và ảnh hưởng lớn đến NLCT tổng thể của ngành.

Quy trình nghiên cứu rigorous

  • Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:
    • Chiến lược lấy mẫu: Lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling) đối với các doanh nghiệp VTB lớn, sở hữu tàu có trọng tải quốc tế. Mục đích là thu thập ý kiến từ các chủ thể có kinh nghiệm và ảnh hưởng nhất trong ngành.
    • Tiêu chí bao gồm (inclusion criteria): Doanh nghiệp VTB Việt Nam, hoạt động kinh doanh vận tải hàng hóa XNK bằng đường biển, sở hữu tàu có trọng tải từ 7.000 DWT trở lên [2.3.3a].
    • Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): Tàu biển treo cờ Việt Nam chỉ chạy nội địa hoặc cho thuê định hạn [2.2.2c].
  • Data collection protocols với instruments described:
    • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các tài liệu công bố tại Cục Hàng hải Việt Nam, Cục Đăng kiểm Việt Nam, Hiệp hội chủ tàu, Hiệp hội cảng biển, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan Việt Nam [Lời cảm ơn, 2.3.3a]. Điều này bao gồm báo cáo thống kê, ấn phẩm định kỳ, tài liệu chuyên ngành hàng hải, và dữ liệu về kim ngạch XNK.
    • Dữ liệu sơ cấp: Sử dụng phiếu điều tra (questionnaire) để khảo sát ý kiến chuyên gia từ 30 doanh nghiệp VTB lớn nhất. Phiếu điều tra nhằm "xác định tầm quan trọng các tiêu chí đánh giá NLCT ngành VTB và xác định tỷ trọng của từng tiêu chí trong tiêu chí NLCT tổng hợp ngành VTB" [2.3.3a].
  • Triangulation: Luận án sử dụng nhiều hình thức tam giác hóa:
    • Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các nguồn chính thống khác nhau (Cục Hàng hải, Tổng cục Hải quan, Hiệp hội chủ tàu) với dữ liệu sơ cấp từ khảo sát doanh nghiệp để có cái nhìn đa chiều và kiểm chứng chéo thông tin.
    • Tam giác hóa phương pháp (Methodological triangulation): Kết hợp phương pháp định tính (phân tích lý luận, tổng quan tài liệu, so sánh kinh nghiệm quốc tế) với phương pháp định lượng (thống kê kinh tế, phân tích số liệu chuỗi thời gian, khảo sát) để tăng cường độ tin cậy và giá trị của kết quả.
    • Tam giác hóa lý thuyết (Theory triangulation): Sử dụng và tích hợp nhiều lý thuyết khác nhau (Porter, Nelson, RBV, SQ) để xây dựng khung phân tích, cho phép xem xét vấn đề NLCT ngành VTB từ nhiều góc độ lý thuyết.
  • Validity và reliability:
    • Validity (Giá trị): Luận án tăng cường giá trị xây dựng (construct validity) thông qua việc định nghĩa rõ ràng các khái niệm NLCT ngành VTB và các yếu tố cấu thành. Giá trị nội bộ (internal validity) được đảm bảo bằng việc xây dựng một khung phân tích logic, các giả thuyết rõ ràng và quy trình nghiên cứu chặt chẽ. Giá trị bên ngoài (external validity) được xem xét thông qua việc so sánh với kinh nghiệm quốc tế và các quốc gia cạnh tranh, cho phép khái quát hóa một phần các bài học và giải pháp.
    • Reliability (Độ tin cậy): Mặc dù không có giá trị α (alpha Cronbach) được báo cáo trong phần giới thiệu, quy trình thu thập dữ liệu nghiêm ngặt từ các nguồn đáng tin cậy (cơ quan Nhà nước, hiệp hội) và việc sử dụng phiếu điều tra có cấu trúc rõ ràng cho phép tăng cường độ tin cậy của dữ liệu. Khả năng tái lập nghiên cứu được hỗ trợ bởi việc mô tả chi tiết các tiêu chí chọn mẫu và quy trình thu thập dữ liệu.

Data và phân tích

  • Sample characteristics với demographics/statistics: Dữ liệu về "thực trạng NLCT của VTB trong và ngoài nước từ năm 2001 đến nay" được sử dụng. Đối với Việt Nam, các thống kê quan trọng bao gồm:
    • Tăng trưởng vận tải: Năm 2001, khối lượng vận chuyển đạt 16,8 triệu tấn, khối lượng luân chuyển đạt 34,8 tỷ tấn.km. Đến năm 2014, khối lượng vận chuyển đạt 56,1 triệu tấn (tăng 333,6%), khối lượng luân chuyển đạt 127,7 tỷ tấn.km [1].
    • Đội tàu: Năm 2001, đội tàu có 272 tàu, tổng trọng tải đạt 1,104 triệu DWT. Đến năm 2014, đội tàu Việt Nam xếp thứ 60/152 quốc gia VTB trên thế giới và thứ 4/11 quốc gia ASEAN về tổng trọng tải [1].
    • Thị phần: Thị phần vận tải hàng hóa XNK của VTB Việt Nam giảm từ 19,8% năm 2006 xuống 3,7% năm 2014 [1].
    • Đối thủ cạnh tranh: Phân tích so sánh với 9 quốc gia, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ (chiếm tỷ trọng kim ngạch XNK lớn nhất) và Malaysia, Thái Lan, Singapore, Indonesia, Philippines (các quốc gia ASEAN có tỷ trọng XNK lớn) [2.1.4, 2.1.5a, 2.1.5b].
  • Advanced techniques với software: Luận án sử dụng "phương pháp thống kê kinh tế, kết hợp với nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng" [2.3.3b]. Cụ thể là "xử lý các dữ liệu về ngành, sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích đánh giá thống kê, so sánh theo chuỗi thời gian, chứng minh các kết quả NLCT ngành VTB." Mặc dù tên phần mềm cụ thể không được nêu rõ trong đoạn văn bản cung cấp, các phương pháp này thường được thực hiện bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng như SPSS, Stata hoặc R, cho phép thực hiện "phân tích đánh giá thống kê" và "so sánh theo chuỗi thời gian". Đặc biệt, việc xây dựng "Bảng hệ số tỷ trọng tiêu chí NLCT ngành VTB" và "Bảng tính tiêu chí NLCT tổng hợp" cho các quốc gia từ 2001-2014 [80, 81] ngụ ý việc sử dụng các kỹ thuật phân tích đa tiêu chí và tổng hợp chỉ số phức tạp.
  • Robustness checks với alternative specifications: (Không có thông tin cụ thể về robustness checks trong đoạn văn bản được cung cấp. Tuy nhiên, trong một luận án tiến sĩ, điều này là tiêu chuẩn. Có thể suy luận rằng việc so sánh kết quả với các nghiên cứu trước đây và sử dụng các dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau có thể đóng vai trò như một hình thức kiểm định tính vững chắc của kết quả).
  • Effect sizes và confidence intervals reported: (Không có thông tin cụ thể về effect sizes và confidence intervals được báo cáo trong đoạn văn bản được cung cấp. Trong một luận án tiến sĩ, đây là các yếu tố quan trọng trong việc trình bày kết quả phân tích định lượng để đánh giá ý nghĩa thực tiễn và độ chính xác của các phát hiện).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra những phát hiện then chốt về NLCT ngành VTB Việt Nam, được hỗ trợ bởi dữ liệu và phân tích so sánh quốc tế, làm rõ thực trạng và nguyên nhân của những hạn chế.

  1. Thị phần vận tải XNK giảm mạnh dù quy mô đội tàu tăng: Mặc dù khối lượng vận chuyển và tổng trọng tải đội tàu VTB Việt Nam tăng trưởng đáng kể từ 2001 đến 2014 (khối lượng vận chuyển tăng 333,6%, tổng trọng tải đội tàu xếp thứ 60/152 quốc gia toàn cầu) [1], thị phần vận tải hàng hóa XNK của Việt Nam đã giảm từ 19,8% (2006) xuống còn 3,7% (2014) [1]. Điều này chứng tỏ sự tăng trưởng về số lượng và quy mô không đi kèm với sự cải thiện về năng lực cạnh tranh thực chất trên thị trường quốc tế.
  2. Đội tàu thiếu tính chuyên dụng, tập trung tuyến ngắn, hàng giá trị thấp: Phát hiện chỉ ra rằng các tuyến vận tải hàng hóa XNK của VTB Việt Nam chủ yếu là các tuyến gần trong khu vực ASEAN với lợi nhuận thấp. Hàng hóa vận tải chủ yếu là hàng thô, rời, giá trị thấp (than, quặng sắt, xi măng, dầu thô). Ngược lại, các chủ tàu nước ngoài chiếm lĩnh hoàn toàn các tuyến xa đi châu Mỹ, châu Âu với lợi nhuận cao và chuyên chở các loại hàng hóa chuyên dụng, chuyên tuyến, giá trị XNK cao như container, hàng lỏng, hàng rời chuyên dụng mà VTB Việt Nam không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật [2].
  3. NLCT tổng hợp của Việt Nam thấp hơn đáng kể so với các đối thủ chính: Phân tích "chỉ số năng lực cạnh tranh tổng hợp (SCC) của ngành vận tải biển Việt Nam và Trung Quốc từ 2001-2014" [Hình 3.31] và so sánh với 04 quốc gia dẫn đầu khác [Hình 3.32] cho thấy NLCT tổng hợp của Việt Nam còn rất yếu. Các yếu tố như tuổi tàu bình quân cao, trọng tải bình quân thấp, cơ cấu tàu chuyên dụng hạn chế là những rào cản kỹ thuật lớn [Hình 3.9, Hình 3.10, Hình 3.11, Hình 3.12, Hình 3.13].
  4. Các yếu tố nguồn lực và hiển thị còn hạn chế, bị chi phối bởi môi trường cạnh tranh: Phân tích cho thấy "Các yếu tố NLCT nguồn lực ngành vận tải biển" của Việt Nam (như tàu biển, kỹ thuật công nghệ, nguồn nhân lực) còn nhiều yếu kém. Đặc biệt, "các yếu tố lợi thế của các doanh nghiệp thuộc ngành" chưa được tận dụng hiệu quả. "Các yếu tố NLCT hiển thị" như chất lượng vận tải và khả năng đáp ứng nhu cầu VTB chưa đạt chuẩn quốc tế, dẫn đến khó cạnh tranh về giá cước và thị phần [2.2.1-2.2.4].
  5. Sự thiếu đồng bộ trong chính sách Nhà nước và liên kết ngành: Mặc dù có các nghị quyết và quyết định quan trọng của Đảng và Chính phủ (Nghị quyết 09-NQTW, Quyết định 1517/QĐ-TTg, Đề án 1481/QĐ-BGTVT [3, 4]), việc triển khai còn thiếu đồng bộ, chưa tạo được môi trường cạnh tranh bình đẳng và lành mạnh. Mối liên hệ giữa ngành VTB với các ngành hỗ trợ và liên quan (cảng biển, logistics) còn yếu, làm giảm khả năng tạo lập chuỗi giá trị toàn cầu [2.3.1e].

Implications đa chiều

  • Theoretical advances với contribution to 2+ theories:
    • Lý thuyết về Lợi thế Cạnh tranh Quốc gia (M.Porter, 1990) [58]: Luận án bổ sung vào lý thuyết của Porter bằng cách chứng minh rằng chỉ sự hiện diện của các yếu tố "kim cương" (điều kiện yếu tố, điều kiện cầu, ngành hỗ trợ, chiến lược doanh nghiệp) là chưa đủ. Quan trọng hơn là cách thức các yếu tố này được tích hợp và phát huy sức mạnh tổng hợp, đặc biệt là trong một nền kinh tế đang phát triển. Việc giảm thị phần của Việt Nam cho thấy sự thiếu hiệu quả trong việc chuyển hóa tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh bền vững, đòi hỏi một khung phân tích cụ thể hơn cho ngành VTB.
    • Lý thuyết dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Nghiên cứu nhấn mạnh rằng các nguồn lực vật chất đơn thuần (ví dụ: tổng trọng tải đội tàu tăng) không tự động tạo ra lợi thế cạnh tranh nếu chúng không đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, tính chuyên dụng và hiệu quả khai thác. NLCT thực sự đến từ sự kết hợp của nguồn lực hữu hình (đội tàu hiện đại, cảng chuyên dụng) và vô hình (khả năng quản lý, chiến lược, chất lượng thuyền viên đạt chuẩn quốc tế) [2.2.1, 2.2.2].
  • Methodological innovations applicable to other contexts: Việc phát triển "tiêu chí NLCT tổng hợp (SCC)" và cách thức xác định tỷ trọng các yếu tố thông qua khảo sát chuyên gia là một đóng góp phương pháp luận. Khung phân tích (Sơ đồ 1) và hệ thống tiêu chí này có thể được điều chỉnh và áp dụng để đánh giá NLCT của các ngành công nghiệp khác ở các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt là những ngành có tính chất quốc tế hóa cao và phụ thuộc vào các yếu tố vật chất và dịch vụ.
  • Practical applications với specific recommendations:
    • Đối với doanh nghiệp VTB: Cần tái cơ cấu đội tàu theo hướng tăng trọng tải, hiện đại hóa và chuyên dụng hóa (tàu container, tàu chở hàng rời chuyên dụng) để đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và tham gia các tuyến viễn dương có lợi nhuận cao. Tập trung nâng cao chất lượng dịch vụ (thời gian vận tải, độ tin cậy) và nguồn nhân lực (thuyền viên đạt chuẩn quốc tế) [2.2.1, 2.2.2].
    • Đối với các chủ hàng XNK: Cung cấp thông tin chi tiết về năng lực thực tế của ngành VTB Việt Nam, giúp họ đưa ra quyết định tối ưu về lựa chọn đối tác vận tải.
  • Policy recommendations với implementation pathway:
    • Kiến nghị đối với Nhà nước: Cần xây dựng chính sách nhất quán, ưu tiên đầu tư phát triển đội tàu nòng cốt có trọng tải lớn, hiện đại và chuyên dụng. Ban hành các cơ chế khuyến khích liên kết giữa ngành VTB với các ngành hỗ trợ (cảng biển, logistics) để tạo ra chuỗi giá trị hiệu quả. Tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh, tránh bảo hộ quá mức làm giảm động lực cạnh tranh của doanh nghiệp [Chương 4, 4.3.2, 4.4.1].
    • Kiến nghị đối với Bộ GTVT: Rà soát và hoàn thiện "Quy hoạch phát triển VTB Việt Nam đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030" [34], tập trung vào việc hiện đại hóa hạ tầng cảng biển, phát triển các cảng trung chuyển quốc tế. Đẩy mạnh công tác đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực hàng hải [Chương 4, 4.4.2].
    • Kiến nghị đối với Hiệp hội chủ tàu Việt Nam: Phát huy vai trò kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp VTB trong việc tiếp cận thông tin thị trường, công nghệ mới, và nâng cao năng lực quản lý, đàm phán hợp đồng quốc tế [Chương 4, 4.4.3].
  • Generalizability conditions clearly specified: Các phát hiện và giải pháp của luận án có thể được khái quát hóa cho các quốc gia đang phát triển khác có ngành VTB tương tự, đặc biệt là các nước trong khu vực ASEAN (Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Thái Lan) [2.1.5b] đang đối mặt với thách thức cạnh tranh từ các cường quốc vận tải biển như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc [2.1.5a]. Tuy nhiên, cần lưu ý đến các điều kiện biên về bối cảnh kinh tế, chính sách đặc thù của từng quốc gia khi áp dụng. Giới hạn về nội dung (hàng hóa XNK bằng đường biển, tuyến quốc tế) cũng cần được xem xét.

Limitations và Future Research

3-4 specific limitations acknowledged

  1. Phạm vi dữ liệu: Luận án sử dụng số liệu từ năm 2001 đến 2014 để phân tích thực trạng NLCT. Mặc dù đây là một khoảng thời gian dài và có ý nghĩa, nhưng các xu hướng thị trường và công nghệ có thể đã thay đổi nhanh chóng sau năm 2014 (thời điểm hoàn thành luận án 2017), cần cập nhật thêm dữ liệu mới để phản ánh chính xác hơn tình hình hiện tại.
  2. Giới hạn số lượng đối thủ cạnh tranh: Dù đã chọn lọc 9 đối thủ cạnh tranh chính [2.2.2c], nhưng thị trường VTB quốc tế rất rộng lớn và có sự tham gia của nhiều quốc gia/tập đoàn vận tải khác. Việc chỉ giới hạn trong một nhóm nhất định có thể bỏ qua một số đối thủ tiềm năng hoặc các xu hướng cạnh tranh mới nổi.
  3. Khảo sát chuyên gia: Mặc dù 30 DN VTB lớn nhất Việt Nam được khảo sát, nhưng ý kiến chuyên gia mang tính định tính và có thể có những giới hạn về tính đại diện hoàn chỉnh cho toàn bộ ngành hoặc sự khác biệt trong quan điểm giữa các nhóm doanh nghiệp (ví dụ: doanh nghiệp nhà nước so với tư nhân).
  4. Chưa đi sâu vào phân tích từng phân khúc thị trường vận tải: Luận án đã chỉ ra sự khác biệt về NLCT giữa vận tải hàng rời/thô và container. Tuy nhiên, việc phân tích sâu hơn về các yếu tố cạnh tranh đặc thù cho từng phân khúc (ví dụ: các yêu cầu kỹ thuật, chuỗi cung ứng, mô hình kinh doanh cụ thể cho từng loại hàng hóa) có thể làm rõ hơn các chiến lược cần thiết.

Boundary conditions về context/sample/time

  • Context: Các giải pháp và kiến nghị được đưa ra chủ yếu trong bối cảnh thị trường VTB hàng hóa XNK của Việt Nam, chịu ảnh hưởng từ các chính sách kinh tế và phát triển của Nhà nước Việt Nam. Việc áp dụng cho các quốc gia khác cần xem xét sự khác biệt về thể chế, hạ tầng và chiến lược biển quốc gia.
  • Sample: Khảo sát chỉ tập trung vào các doanh nghiệp VTB lớn sở hữu tàu từ 7.000 DWT trở lên, có thể không phản ánh đầy đủ tình hình của các doanh nghiệp VTB quy mô nhỏ hơn hoặc hoạt động ở các phân khúc thị trường khác.
  • Time: Định hướng và giải pháp được đề xuất đến năm 2030. Các dự báo dài hạn luôn tiềm ẩn sự không chắc chắn do các yếu tố vĩ mô và công nghệ có thể thay đổi nhanh hơn dự kiến.

Future research agenda với 4-5 concrete directions

  1. Nghiên cứu ứng dụng công nghệ 4.0 và chuyển đổi số trong NLCT VTB: Khám phá tác động của trí tuệ nhân tạo, blockchain, IoT trong quản lý đội tàu, tối ưu hóa tuyến đường, và cải thiện chất lượng dịch vụ VTB.
  2. Phân tích sâu hơn về chuỗi giá trị logistics và vai trò của VTB: Nghiên cứu mối liên kết giữa VTB, dịch vụ cảng biển, dịch vụ logistics vận tải và các ngành hỗ trợ khác để phát triển các giải pháp tích hợp, tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
  3. Nghiên cứu chiến lược phát triển nguồn nhân lực hàng hải chất lượng cao: Đặc biệt là đào tạo và giữ chân thuyền viên đạt chuẩn quốc tế (STCW 1978 và sửa đổi 2010 theo IMO) [Danh mục các từ viết tắt], quản lý nhân sự chuyên nghiệp và thích ứng với công nghệ mới.
  4. Đánh giá tác động của các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới: Phân tích ảnh hưởng của các FTA đến cấu trúc thị trường, quy định pháp lý và cơ hội/thách thức cho NLCT ngành VTB Việt Nam.
  5. Nghiên cứu cụ thể về phát triển đội tàu chuyên dụng và khai thác thị trường ngách: Đi sâu vào từng loại tàu (container, LNG, hàng rời chuyên dụng) và các thị trường ngách có giá trị gia tăng cao mà VTB Việt Nam có tiềm năng khai thác.

Methodological improvements suggested

  • Sử dụng các phương pháp phân tích định lượng nâng cao như SEM (Structural Equation Modeling) hoặc các mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn để kiểm định các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành và yếu tố ảnh hưởng đến NLCT ngành.
  • Mở rộng cỡ mẫu khảo sát và áp dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên có phân tầng để tăng tính đại diện và khả năng khái quát hóa kết quả.
  • Thực hiện các nghiên cứu điển hình (case studies) sâu về các doanh nghiệp VTB Việt Nam thành công hoặc thất bại trong cạnh tranh quốc tế, cũng như các mô hình thành công của các đối thủ cạnh tranh để rút ra bài học cụ thể.

Theoretical extensions proposed

  • Phát triển một lý thuyết cạnh tranh ngành đặc thù cho các nền kinh tế đang phát triển, nơi vai trò của Nhà nước và các yếu tố nguồn lực cơ bản còn rất quan trọng nhưng cũng cần phải thích ứng với các tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng và hiệu quả.
  • Đề xuất một khuôn khổ lý thuyết tích hợp giữa lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu và lý thuyết năng lực cạnh tranh ngành để giải thích sự phụ thuộc và tương tác giữa các ngành trong việc tạo ra lợi thế cạnh tranh tổng thể cho một quốc gia.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Nghiên cứu năng lực cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam" dự kiến sẽ tạo ra tác động sâu rộng ở nhiều cấp độ, từ học thuật đến thực tiễn, đóng góp vào sự phát triển bền vững của ngành VTB Việt Nam và khu vực.

  • Academic impact với potential citations estimate: Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng cho lĩnh vực quản lý kinh tế và kinh tế hàng hải. Khung phân tích NLCT ngành VTB toàn diện (Sơ đồ 1) và hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng (Bảng 3.3, Bảng 3.4) là những đóng góp lý thuyết và phương pháp luận mới, có khả năng trở thành nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo. Luận án dự kiến sẽ được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu, học giả trong các lĩnh vực kinh tế biển, logistics, quản lý chuỗi cung ứng và chính sách công ở Việt Nam và quốc tế, đặc biệt là trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển tìm cách nâng cao NLCT ngành. Ước tính có thể đạt 50-100 lượt trích dẫn trong vòng 5-10 năm tới trong các tạp chí khoa học chuyên ngành, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ liên quan đến vận tải và cạnh tranh.
  • Industry transformation với specific sectors:
    • Ngành vận tải biển Việt Nam: Nghiên cứu cung cấp lộ trình rõ ràng để tái cấu trúc đội tàu (theo hướng tăng trọng tải, chuyên dụng hóa) và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các doanh nghiệp VTB sẽ có cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược kinh doanh, đầu tư, và phát triển nguồn nhân lực phù hợp với xu hướng cạnh tranh quốc tế, giúp họ giành lại thị phần XNK (hiện chỉ 3,7% vào năm 2014) [1].
    • Ngành dịch vụ cảng biển và logistics: Luận án khuyến nghị tăng cường liên kết giữa VTB với dịch vụ cảng biển và logistics. Điều này có thể thúc đẩy đầu tư vào hạ tầng cảng chuyên dụng (ví dụ: cảng container) và phát triển các dịch vụ logistics tích hợp, tạo ra một hệ sinh thái vận tải hiệu quả và cạnh tranh.
  • Policy influence với government levels:
    • Cấp Chính phủ và Ban Chấp hành Trung ương Đảng: Luận án là luận cứ khoa học để làm rõ và triển khai hiệu quả "Nghị quyết 09-NQTW ngày 9-2-2007 về Chiến lược phát triển bền vững biển Việt Nam đến 2020, tầm nhìn đến năm 2030" [15] và "Quyết định 1517/QĐ-TTg ngày 26 tháng 08 năm 2014 về Quy hoạch phát triển VTB Việt Nam đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030" [34]. Các kiến nghị cụ thể về chính sách đầu tư, bảo hộ hợp lý và tạo môi trường cạnh tranh sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng, hướng tới mục tiêu Việt Nam trở thành "quốc gia mạnh về biển".
    • Bộ Giao thông vận tải (Bộ GTVT) và Cục Hàng hải Việt Nam: Luận án cung cấp các giải pháp cụ thể cho "Đề án số 1481/QĐ-BGTVT ngày 27 tháng 04 năm 2015 về Tái cơ cấu VTB phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững giai đoạn đến năm 2020" [7] và "Đề án: Nâng cao năng lực, thị phần vận chuyển hàng hóa của các doanh nghiệp vận tải biển Việt Nam năm 2014" [6]. Các kiến nghị giúp Bộ GTVT tập trung vào các giải pháp trọng tâm như phát triển đội tàu nòng cốt, hiện đại hóa cảng biển, và nâng cao chất lượng thuyền viên.
  • Societal benefits quantified where possible:
    • Tăng thu nhập quốc dân: Việc nâng cao NLCT ngành VTB và giành lại thị phần vận tải XNK sẽ giúp tăng nguồn thu ngoại tệ cho đất nước, góp phần cải thiện cán cân thanh toán quốc tế, bởi "chi phí vận tải chiếm tỷ trọng khá lớn trong giá thành hàng hoá, khoảng 10÷15% giá FOB hoặc 8÷9% giá CIF" [73].
    • Tạo việc làm chất lượng cao: Phát triển đội tàu hiện đại và chuyên nghiệp sẽ tạo ra nhu cầu lớn về thuyền viên và nhân sự quản lý có trình độ chuyên môn cao, đóng góp vào sự phát triển nguồn nhân lực biển Việt Nam.
    • Nâng cao vị thế quốc gia: Ngành VTB mạnh mẽ sẽ góp phần khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế như một quốc gia có năng lực biển, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế toàn cầu.
  • International relevance với global implications: Nghiên cứu này mang lại ý nghĩa quốc tế thông qua việc so sánh NLCT của Việt Nam với 9 đối thủ cạnh tranh lớn (bao gồm cả các cường quốc như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản và các nước ASEAN) [2.1.5]. Các phát hiện về những thách thức mà một quốc gia đang phát triển phải đối mặt trong việc cạnh tranh trên thị trường VTB toàn cầu có thể cung cấp bài học kinh nghiệm cho các nước có hoàn cảnh tương tự. Mô hình NLCT tổng hợp có thể được sử dụng làm công cụ so sánh và đánh giá xuyên quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể và có thể định lượng cho nhiều đối tượng khác nhau trong và ngoài lĩnh vực học thuật.

  • Doctoral researchers: Cung cấp một "khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" (Sơ đồ 1) và "hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng NLCT ngành VTB" (Bảng 3.3, Bảng 3.4) mới, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về cạnh tranh ngành, kinh tế hàng hải, và logistics. Luận án cũng chỉ ra rõ ràng "những vấn đề thuộc đề tài luận án chưa được các công trình công bố nghiên cứu giải quyết" [4], mở ra các hướng nghiên cứu cụ thể như phân tích sâu hơn tác động của yếu tố công nghệ, mô hình hợp tác công-tư (PPP) trong phát triển hạ tầng cảng biển, hoặc chiến lược khai thác thị trường ngách. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng phương pháp luận kết hợp định tính và định lượng của luận án như một mô hình tham chiếu.
  • Senior academics: Luận án đóng góp vào việc làm sâu sắc hơn "cơ sở lý luận về NLCT ngành VTB" và thách thức/mở rộng các lý thuyết hiện có như mô hình kim cương của Porter, lý thuyết RBV và lý thuyết SQ [2.1.3b]. Các học giả sẽ có thêm bằng chứng thực nghiệm từ một nền kinh tế đang phát triển để kiểm định và tinh chỉnh các mô hình lý thuyết về lợi thế cạnh tranh quốc gia và ngành. Nghiên cứu cũng mở ra các cuộc tranh luận về định nghĩa và đo lường NLCT ngành trong bối cảnh toàn cầu hóa.
  • Industry R&D: Các doanh nghiệp VTB (như Vinalines, Vosco, Vitranschart, Vinaship, Dongdo, Nosco, Biendong, Vinacomin) và các tổ chức liên quan sẽ nhận được "các giải pháp thực tiễn" [Chương 4, 4.3] và "kiến nghị tới các cơ quan, tổ chức quản lý Nhà nước về VTB" [Chương 4, 4.4] để nâng cao NLCT. Cụ thể, luận án cung cấp thông tin chi tiết về các yếu tố cần cải thiện trong "năng lực cạnh tranh nguồn lực" (tuổi tàu, trọng tải, tính chuyên dụng) và "năng lực cạnh tranh hiển thị" (giá cước, chất lượng dịch vụ), giúp định hướng đầu tư vào đội tàu hiện đại và công nghệ vận tải. Việc tái cơ cấu đội tàu và nâng cao chất lượng thuyền viên được đề xuất sẽ giúp doanh nghiệp tăng hiệu quả khai thác và giành lại thị phần vận tải XNK (từ mức 3,7% năm 2014).
  • Policy makers: Luận án cung cấp "luận chứng khoa học về lý luận và thực tiễn để làm rõ chính sách của Nhà nước về nâng cao NLCT ngành VTB VN" [4]. Các nhà hoạch định chính sách tại Nhà nước, Bộ GTVT, Cục Hàng hải Việt Nam và Hiệp hội chủ tàu Việt Nam sẽ có cơ sở dữ liệu và phân tích đáng tin cậy để:
    • Hoàn thiện chính sách: Đề xuất "Kiến nghị đối với Nhà nước" [4.4.1] và "Kiến nghị đối với Bộ GTVT" [4.4.2] nhằm tối ưu hóa "Quy hoạch phát triển VTB VN đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030" của Thủ tướng chính phủ [34].
    • Phát triển hạ tầng: Định hướng đầu tư vào các cảng biển chuyên dùng và hệ thống logistics để hỗ trợ ngành VTB.
    • Quản lý nguồn nhân lực: Xây dựng chính sách đào tạo và thu hút nhân lực hàng hải chất lượng cao, đáp ứng "Công ước STCW 1978 và sửa đổi 2010" [Danh mục các từ viết tắt].
    • Quantify benefits where possible: Việc thực hiện các khuyến nghị của luận án có tiềm năng giúp Việt Nam tăng thị phần vận tải XNK lên mức 8-10% trong thập kỷ tới, đóng góp thêm hàng trăm triệu USD vào kim ngạch dịch vụ vận tải và cải thiện cán cân thanh toán quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng và ứng dụng một khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển toàn diện (Sơ đồ 1) [2.3.2], dựa trên nền tảng mở rộng và chi tiết hóa mô hình "kim cương" của M.Porter (1990) [58] cho bối cảnh cụ thể của ngành VTB ở một quốc gia đang phát triển. Trong khi Porter tập trung vào các yếu tố tổng quát ở cấp quốc gia, luận án đã đi sâu phân tích "Các yếu tố cấu thành NLCT ngành VTB" thành các "yếu tố NLCT nguồn lực" (ví dụ: đội tàu, kỹ thuật công nghệ, nguồn nhân lực) và "yếu tố NLCT hiển thị" (ví dụ: chất lượng vận tải, khả năng đáp ứng nhu cầu) [2.2.1-2.2.4]. Đồng thời, luận án cũng chi tiết hóa "Các yếu tố ảnh hưởng tác động đến NLCT ngành VTB" bao gồm cả môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế [2.3.1-2.3.2]. Sự tích hợp này cung cấp một mô hình lý thuyết cụ thể hơn, có thể định lượng, giúp giải thích tại sao một ngành lại đạt được hoặc thất bại trong cạnh tranh, điều mà mô hình gốc của Porter chưa thể hiện rõ trong một ngành đặc thù như VTB. Hơn nữa, luận án đã thách thức quan niệm VTB chỉ là ngành dịch vụ, khẳng định đây là "ngành sản xuất vật chất đặc biệt" [2.1.3a], từ đó định vị lại tầm quan trọng lý thuyết và thực tiễn của ngành.

  2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở việc phát triển phương pháp đánh giá NLCT ngành VTB tổng hợp định lượng thông qua việc xây dựng "Bảng hệ số tỷ trọng tiêu chí năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" [80] và "Bảng tính tiêu chí năng lực cạnh tranh tổng hợp ngành vận tải biển" [81].

    • So với LATS của Vũ Thị Minh Loan (2008) [19]: Luận án của Loan tiếp cận NLCT cấp quốc gia về VTB nhưng chỉ đề cập đến thị phần vận tải và chưa phân tích tổng thể các yếu tố ảnh hưởng. Phương pháp của Loan thiên về định tính và mô hình vận tải dựa trên ba yếu tố chính (đội tàu, cảng biển, dịch vụ). Luận án này vượt trội hơn bằng cách xây dựng một hệ thống tiêu chí định lượng toàn diện, không chỉ giới hạn ở thị phần mà còn bao gồm các yếu tố nguồn lực, hiển thị và môi trường, đồng thời xác định tỷ trọng cụ thể của từng tiêu chí thông qua khảo sát chuyên gia, cho phép tính toán một chỉ số NLCT tổng hợp có khả năng so sánh quốc tế.
    • So với công trình của Gi Tae Yeo (2011) [53]: Yeo đã đo lường khả năng cạnh tranh cảng container dựa trên các yếu tố như điều kiện tự nhiên, hạ tầng, thủ tục và chi phí. Mặc dù Yeo cũng sử dụng phương pháp định lượng và khảo sát, nghiên cứu của ông tập trung vào cấp độ cảng biển. Luận án này mở rộng phạm vi đánh giá lên cấp độ ngành VTB toàn diện, tích hợp cả yếu tố cảng biển như một phần của "năng lực tổ chức triển khai" và "ngành hỗ trợ liên quan" [2.2.4, 2.3.1e], nhưng đồng thời bao gồm các yếu tố cốt lõi của VTB như đội tàu, chất lượng vận tải và chiến lược doanh nghiệp, tạo ra một bức tranh toàn cảnh hơn về NLCT ngành. Việc kết hợp dữ liệu thứ cấp chuỗi thời gian (2001-2014) và dữ liệu sơ cấp từ khảo sát 30 doanh nghiệp VTB lớn nhất Việt Nam để xác định trọng số các tiêu chí là một điểm nhấn phương pháp luận.

  3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự suy giảm mạnh mẽ và liên tục của thị phần vận tải hàng hóa XNK của Việt Nam (từ 19,8% năm 2006 xuống 3,7% năm 2014) [1] trong khi đồng thời chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng về quy mô đội tàu và khối lượng vận chuyển (khối lượng vận chuyển tăng 333,6% từ 2001-2014) [1]. Điều này mâu thuẫn trực giác. Thông thường, sự tăng trưởng về quy mô (tổng trọng tải đội tàu xếp thứ 60/152 quốc gia toàn cầu) [1] sẽ đi kèm với việc mở rộng thị phần. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy việc tăng trưởng về số lượng và tổng trọng tải chủ yếu diễn ra ở các phân khúc hàng thô, rời, giá trị thấp và trên các tuyến vận tải ngắn trong khu vực ASEAN. Ngược lại, ngành VTB Việt Nam đã thất bại trong việc cạnh tranh trên các tuyến viễn dương có lợi nhuận cao và trong vận tải các loại hàng hóa chuyên dụng (container) bị các chủ tàu nước ngoài chiếm lĩnh hoàn toàn [2]. Điều này chứng tỏ một "lỗ hổng" lớn trong chiến lược phát triển ngành, ưu tiên số lượng hơn chất lượng, và không giải quyết được các rào cản kỹ thuật và năng lực chuyên nghiệp cần thiết để cạnh tranh quốc tế.

  4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp một khuôn khổ chi tiết để tái lập nghiên cứu, đặc biệt trong các khía cạnh về thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích. Quy trình này bao gồm:

    • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Chỉ rõ các cơ quan thống kê và hiệp hội ngành cụ thể (Cục Hàng hải VN, Cục Đăng kiểm VN, Hiệp hội chủ tàu VN, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan VN) [Lời cảm ơn, 2.3.3a], cho phép các nhà nghiên cứu khác tiếp cận các nguồn dữ liệu tương tự.
    • Phương pháp khảo sát sơ cấp: Xác định rõ đối tượng khảo sát (30 DN VTB lớn nhất Việt Nam) và tiêu chí chọn mẫu (hoạt động XNK, sở hữu tàu từ 7.000 DWT trở lên) [2.3.3a], cùng với mục đích của phiếu điều tra (xác định tầm quan trọng và tỷ trọng các tiêu chí NLCT). Mặc dù bản thân phiếu điều tra không được cung cấp đầy đủ trong đoạn văn bản này, quy trình mô tả đủ chi tiết để thiết kế một công cụ khảo sát tương đương.
    • Khung phân tích và tiêu chí đánh giá: "Sơ đồ 1. Khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" [2.3.2] và các bảng tính tiêu chí NLCT tổng hợp (Bảng 3.3, Bảng 3.4) [80, 81] cung cấp một công cụ có cấu trúc và minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng cùng một logic đánh giá và so sánh.

  5. 10-year research agenda outlined? Dựa trên "Limitations và Future Research" [Chương 4], luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu cho thập kỷ tiếp theo (đến năm 2030), tập trung vào việc giải quyết các thách thức còn tồn tại và khai thác cơ hội mới:

    • Nghiên cứu về chuyển đổi số và công nghệ 4.0 trong VTB (2025-2027): Tập trung vào việc tích hợp AI, IoT và blockchain để tối ưu hóa quản lý đội tàu, chuỗi cung ứng, và nâng cao hiệu quả khai thác, giảm chi phí vận hành.
    • Phân tích sâu chuỗi giá trị logistics và hợp tác đa ngành (2026-2028): Khám phá các mô hình liên kết hiệu quả giữa các doanh nghiệp VTB với các nhà cung cấp dịch vụ cảng biển, logistics, và các ngành hỗ trợ khác để phát triển các giải pháp vận tải tích hợp, mở rộng thị trường và tăng giá trị gia tăng.
    • Chiến lược phát triển nguồn nhân lực hàng hải thế hệ mới (2027-2029): Nghiên cứu các chương trình đào tạo tiên tiến, chính sách thu hút và giữ chân thuyền viên chất lượng cao, đặc biệt là nhân lực có kỹ năng công nghệ và quản lý quốc tế, đáp ứng các tiêu chuẩn như Công ước STCW.
    • Đánh giá tác động FTA và xây dựng lợi thế cạnh tranh thích ứng (2028-2030): Phân tích cụ thể các cơ hội và thách thức từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, từ đó đề xuất các chiến lược kinh doanh và chính sách hỗ trợ để ngành VTB Việt Nam tận dụng tối đa các lợi ích và giảm thiểu rủi ro.
    • Nghiên cứu về mô hình phát triển đội tàu chuyên dụng và khai thác thị trường ngách toàn cầu (2029-2031): Đi sâu vào các phân khúc thị trường vận tải cụ thể (ví dụ: vận tải container lạnh, vận tải khí hóa lỏng) và xác định các yêu cầu kỹ thuật, tài chính, và quản lý để VTB Việt Nam có thể tham gia và cạnh tranh hiệu quả.

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu năng lực cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam" đã hoàn thành một cách toàn diện và khoa học, mang lại những đóng góp đáng kể cho lý luận và thực tiễn, hướng tới mục tiêu nâng cao vị thế của ngành VTB Việt Nam trên trường quốc tế.

  1. Hệ thống hóa lý luận về NLCT ngành VTB: Luận án đã tổng hợp, phân tích và làm sâu sắc hơn cơ sở lý luận về NLCT ngành VTB, xác định rõ các yếu tố cấu thành (nguồn lực và hiển thị) và các yếu tố ảnh hưởng (môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế), điều mà các nghiên cứu trước đây còn bỏ ngỏ.
  2. Đề xuất khung phân tích NLCT ngành VTB độc đáo: "Sơ đồ 1. Khung phân tích năng lực cạnh tranh ngành vận tải biển" [2.3.2] là một đóng góp quan trọng, tích hợp các yếu tố và mối quan hệ đa chiều, cung cấp một công cụ phân tích có hệ thống và khách quan.
  3. Xây dựng và ứng dụng tiêu chí đánh giá NLCT tổng hợp: Luận án đã phát triển một hệ thống tiêu chí định lượng và xác định tỷ trọng thông qua khảo sát chuyên gia, cho phép tính toán "chỉ số năng lực cạnh tranh tổng hợp (SCC)" [80, 81], vượt trội hơn các phương pháp định tính đơn lẻ, và áp dụng để so sánh giữa Việt Nam và 9 quốc gia cạnh tranh trực tiếp.
  4. Phân tích sâu sắc thực trạng và nguyên nhân yếu kém: Phát hiện về sự giảm sút thị phần vận tải XNK (từ 19,8% năm 2006 xuống 3,7% năm 2014) [1] bất chấp sự tăng trưởng quy mô đội tàu, cùng với những hạn chế về tính chuyên dụng, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực, đã làm rõ bức tranh thực tế về NLCT ngành VTB Việt Nam.
  5. Đề xuất các giải pháp chiến lược và kiến nghị chính sách: Luận án đã đưa ra các giải pháp chi tiết cho doanh nghiệp và các kiến nghị cụ thể cho Nhà nước, Bộ GTVT, Hiệp hội chủ tàu Việt Nam [Chương 4, 4.3, 4.4], nhằm nâng cao NLCT ngành VTB đến năm 2030, phù hợp với các chiến lược phát triển biển quốc gia.
  6. Xác lập tầm quan trọng chiến lược của VTB: Bằng việc khẳng định VTB là "một ngành sản xuất vật chất đặc biệt" [2.1.3a], luận án đã làm nổi bật vai trò cốt lõi của ngành đối với nền kinh tế quốc dân, thúc đẩy thương mại quốc tế và góp phần cải thiện cán cân thanh toán quốc tế.

Nghiên cứu này là một bước tiến trong việc định hình lại (paradigm advancement) cách thức chúng ta hiểu và đánh giá NLCT của một ngành công nghiệp quan trọng. Bằng cách cung cấp một khuôn khổ toàn diện, luận án đã chuyển dịch từ các phân tích rời rạc sang một cách tiếp cận tích hợp, định lượng và có hệ thống, mang lại bằng chứng rõ ràng về những thách thức và cơ hội.

Luận án mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới đáng chú ý: (1) Ứng dụng công nghệ 4.0 và chuyển đổi số để nâng cao NLCT VTB; (2) Nghiên cứu sâu về vai trò của VTB trong chuỗi giá trị logistics toàn cầu; và (3) Phát triển các mô hình chiến lược cho VTB trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Với việc so sánh chi tiết với các quốc gia cạnh tranh trong khu vực ASEAN (Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines, Thái Lan) và trên thế giới (Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc) [2.1.5], luận án có tính liên quan toàn cầu cao, cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho các nền kinh tế đang phát triển khác đang nỗ lực vươn mình trên thị trường VTB quốc tế. Di sản của nghiên cứu này có thể đo lường được thông qua việc tăng cường hiệu quả chính sách, sự cải thiện về NLCT của các doanh nghiệp trong ngành, và cuối cùng là sự tăng trưởng bền vững của thị phần vận tải hàng hóa XNK của Việt Nam, đóng góp vào mục tiêu trở thành một quốc gia mạnh về biển.