Luận án truyền dẫn chính sách tài khóa từ các quốc gia có quan hệ thương mại đến Việt Nam - Ứng dụng mô hình GVAR

1 CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Bối cảnh nghiên cứu Khi các nền kinh tế mở cửa và hội nhập với phần còn lại của thế giới thông qua thương mại quốc tế, các cú sốc từ một quốc gia có thể truyền sang các quốc gia khác thông qua các kênh khác nhau. Vì vậy, tác động xuyên biên giới của chính sách tài khóa đã trở thành một khái niệm học thuật phổ biến. Nhiều lý thuyết đã giúp giải thích cơ chế truyền dẫn của chính sách tài khóa quốc tế và rút ra những kết luận khác nhau (Frenkel & Razin, 1985, 1987; Fleming, 1962; Mundell, 1963; Svensson, 1987; Reinhart, 1988). Họ đã tìm thấy ba kênh truyền dẫn chính bao gồm lãi suất, tỷ lệ mậu dịch, giá cả hàng hóa, từ đó có thể ảnh hưởng đến tiêu dùng hộ gia đình và sản lượng.

Sự truyền dẫn này có thể tạo ra hiệu ứng “làm giàu hàng xóm”, nếu chính sách kích thích tài khóa ở nước ngoài dẫn đến sự gia tăng sản lượng kinh tế trong nước hoặc hiệu ứng “làm nghèo hàng xóm”, nếu các tác động này là ngược lại. Không chỉ trong học thuật, sự truyền dẫn chính sách tài khóa quốc tế cũng là một vấn đề được các nhà làm chính sách trên thế giới quan tâm. Trong một cuộc phỏng vấn với Thời Báo Tài Chính ngày 15 tháng 3 năm 2010, người đứng đầu Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và bộ trưởng tài chính Pháp lúc bấy giờ, Christine Lagarde, nói: “Berlin nên cân nhắc việc thúc đẩy nhu cầu trong nước để giúp các quốc gia thâm hụt có được khả năng cạnh tranh và sắp xếp lại tài chính khu vực công của họ”. Điều này hàm ý rằng sự thay đổi trong chi tiêu chính phủ của Đức, được xem là quốc gia dẫn đầu của khu vực Châu Âu, có thể làm thay đổi nền kinh tế của các quốc gia khác trong khu vực.

Tuy nhiên, không phải lúc nào mở rộng kinh tế ở các nước lớn thì sẽ giúp tăng cường sự giàu có của các quốc gia kém phát triển hơn như đã đề cập trong nghiên cứu của Knight & Masson (1987) và Lewis (1980). Hiệu ứng từ sự truyền dẫn tài khóa quốc tế này có thể bị thay đổi bởi các tác động khác nhau trong nền kinh tế vĩ mô, ví dụ, sự điều chỉnh giá, quy mô và độ mở kinh tế, tình trạng lãi suất tiến gần về giới hạn không (Devereux & Yu, 2019). Cơ chế tài trợ cho việc mở rộng tài khóa cũng là một yếu tố ảnh hưởng đáng kể (Giorgio & Traficante, 2018). 2 Kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy chính sách tài khóa mở rộng đã trở thành một công cụ ổn định hiệu quả trong việc thúc đẩy nhu cầu đang trong tình trạng suy thoái trên thế giới khi chính sách tiền tệ dường như cũng bộc lộ những giới hạn nhất định trong việc đối phó với suy thoái kinh tế toàn cầu (Auerbach & Gorodnichenko, 2013, Corsetti & Müller, 2013).

Việc truyền dẫn chính sách tài khóa nước ngoài cũng được khuếch đại khi chính sách tiền tệ trong nước đang có mức lãi suất thấp hiệu quả (Blagrave cùng cộng sự, 2018). Do đó, để đối phó với cuộc khủng hoảng toàn cầu, các nhà hoạch định chính sách cố gắng tăng cường chi tiêu của chính phủ để kích thích nhu cầu thế giới đang giảm dần. Điều này đặt ra mối lo ngại rằng các biện pháp mở rộng tài khóa ở một quốc gia có thể truyền sang các quốc gia khác. Nó có thể mang lại tác động làm tốt hơn hoặc làm xấu đi các mục tiêu chính sách mà các quốc gia khác theo đuổi (Gambetti & Gallio, 2016).

Beckman (2018) cũng chứng minh rằng chính sách tài khóa nước ngoài có thể lan tỏa làm giảm tăng trưởng kinh tế của nước chủ nhà. Do đó, những người điều hành chính sách đương nhiệm có nhiều khả năng phê duyệt mở rộng tài khóa khi các đối tác thương mại của họ nới lỏng chính sách tài khóa. Có thể thấy rằng, một số các quốc gia sẽ được hưởng lợi từ những quyết định mang tính chính trị và đầy khó khăn của những quốc gia khác. Liệu rằng niềm tin của những người hoạch định chính sách có phù hợp với các tiên đoán của lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm không? Tuy nhiên, cho đến nay, các bằng chứng về quy mô lan tỏa quốc tế của chính sách tài khóa từ những quốc gia được xem là những “gã khổng lồ” của thế giới đến các quốc gia nhỏ, mới nổi như Việt Nam dường như vẫn còn giới hạn.

Hơn nữa, những nghiên cứu định lượng dựa trên các mô hình cơ sở điển hình tiên đoán về hiệu ứng lan tỏa xuyên biên giới này cũng mang lại những hiểu biết trong hoạch định chính sách ứng phó với các ngoại lực đến từ chính sách tài khóa quốc tế. Do đó, luận án này sẽ đóng góp những bằng chứng thực nghiệm về các ước tính liên quan đến tác động lan tỏa từ cú sốc tài khóa của các quốc gia là đối tác thương mại đến Việt Nam. 3 Ngày nay, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng nền kinh tế toàn cầu, Việt Nam đã gia nhập các tổ chức kinh tế thế giới (WTO) và kí kết nhiều hiệp định liên quan đến tự do hóa thương mại. Việc làm này đã đặt Việt Nam vào sân chơi chung của thế giới, chịu ảnh hưởng nhiều từ những quốc gia có quan hệ mậu dịch.

Để đáp ứng được quá trình hội nhập này, chính sách Việt Nam phải thay đổi liên tục theo hướng thích nghi và ứng phó trước ảnh hưởng của những nước khác. Qua đó, nhu cầu đánh giá mức độ ảnh hưởng các chính sách tài khóa của các quốc gia có quan hệ mậu dịch lên nền kinh tế Việt Nam là một nhu cầu thiết yếu, giúp cho các nhà điều hành chính sách đưa ra các quyết định đúng đắn nhằm đạt được mục đích phát triển và ổn định nền kinh tế. Luận án này xem xét các kênh truyền dẫn chính sách tài khóa từ các quốc gia có quan hệ thương mại với Việt Nam và làm rõ sự phụ thuộc chính sách giữa các quốc gia này. Vì vậy, nó không những đóng góp vào các nghiên cứu lý thuyết liên quan đến chính sách tài khóa, mà về mặt thực tiễn còn giúp cho các nhà lãnh đạo, nhà đầu tư tổ chức, các nhà hoạch định chính sách có thêm cái nhìn mới về công cụ điều tiết nền kinh tế, góp phần định hướng phát triển đất nước Việt Nam.2 Khoảng trống nghiên cứu Liên quan đến truyền dẫn tài khóa quốc tế, một số nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện ở các nước phát triển.

Các kết quả tìm thấy tác động gia tăng tài khóa lên sản lượng của các quốc gia khác là có ý nghĩa thống kê. Mức độ khuếch tán thay đổi tùy theo tình trạng của nền kinh tế ở các quốc gia nhận và quốc gia nguồn. Chẳng hạn, ở châu Âu, kênh thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải chính sách tài khóa từ các quốc gia hùng mạnh như Đức và Pháp (Belke & Osowski, 2019). Nó thậm chí còn chi phối các yếu tố khác như khả năng cạnh tranh và các kênh tài chính.

Ngược lại, tin tức về chi tiêu của chính phủ ảnh hưởng đáng kể đến lãi suất thực dài hạn trong thị trường tài chính với mức độ tự do hóa cao như Mỹ và Canada (Ong, 2018). Niken & Vansteenkiste (2013) cũng cho thấy các nước lớn phát hành trái phiếu chính phủ có thể gặt hái lợi ích từ việc nới lỏng chính sách tài khóa ở các quốc gia khác. Bởi vì những quốc gia như vậy được coi là nơi trú ẩn an toàn. 4 Một số nghiên cứu ủng hộ quan niệm rằng các nước phát triển có thể được hưởng lợi từ việc mở rộng tài khóa ở Mỹ (Nicar, 2015; Christofzik & Elstner, 2018).

Ngoài ra, chi tiêu của chính phủ có tác động lớn hơn thuế. Tuy nhiên, Koray & Arin (2006) phát hiện ra rằng những cú sốc không lường trước được từ chi tiêu của chính phủ Hoa Kỳ đã gây ra hiệu ứng “làm nghèo hàng xóm” ở Canada. Một lần nữa, họ xác nhận rằng Hoa Kỳ nhận được nhiều sự bù đắp và lợi ích hơn từ chính sách tài khóa mở rộng của mình, trong khi, thâm hụt thương mại được tìm thấy ở ba quốc gia còn lại. Điều này phụ thuộc vào độ co giãn thay thế giữa hàng hóa trong nước và nhập khẩu.

Nếu độ co giãn này đủ thấp, nó sẽ làm cho cán cân thương mại trở nên tồi tệ hơn. Bên cạnh đó, chi tiêu của chính phủ cho hàng hóa phi thương mại cũng là một yếu tố nhập khẩu làm trầm trọng thêm tài khoản vãng lai của Úc (J. Nó cung cấp một hàm ý rằng chi tiêu công cho đầu tư có thể cải thiện cán cân thương mại nhiều hơn là tiêu dùng. Trong số các nghiên cứu được tìm thấy, các nghiên cứu liên quan đến tác động tài khóa từ các quốc gia phát triển và đang phát triển đến các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam vẫn chưa được chú ý đến.

Hiện nay tại Việt Nam, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào chủ đề kết hợp chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ chủ yếu tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp, hoặc phối hợp chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ đã giúp Việt Nam lấy lại đà tăng trưởng trong việc phối hợp chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ để kìm hãm đà suy giảm kinh tế, kiềm chế lạm phát, giảm thiểu thâm hụt cán cân thanh toán. Trong khi đó hiệu ứng lấn át từ chính sách tài khóa nước ngoài, đặc biệt là các quốc gia là đối tác thương mại vẫn chưa nhiều. Do đó, nghiên cứu về sự truyền dẫn chính sách tài khóa quốc tế từ các quốc gia có quan hệ thương mại đến một nền kinh tế nhỏ như Việt Nam sẽ mang lại những đóng góp cả về học thuật lẫn trong thực tiễn. Trên cở sở đó, luận án đóng góp những bằng chứng thực nghiệm về các ước tính tác động lan tỏa từ cú sốc tài khóa của các quốc gia là đối tác thương mại đến Việt Nam.

Ngoài ra, về mặt thực tiễn, luận án còn giúp cho các nhà lãnh đạo, nhà đầu tư tổ chức, các nhà hoạch định chính sách có thêm cái 5 nhìn mới về công cụ điều tiết nền kinh tế này, góp phần định hướng phát triển đất nước Việt Nam.