Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ "Hoàn thiện quản lý tuân thủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu của Hải quan Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế" của NCS Bùi Thái Quang là một công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết thách thức cốt lõi trong bối cảnh thương mại toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại sâu rộng. Nghiên cứu này đặt ra trong bối cảnh Việt Nam là thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) từ năm 2007 và đã ký kết 17 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới, trong đó 14 FTA đã có hiệu lực (TCHQ, 2020) [45]. Sự gia tăng vượt bậc về kim ngạch xuất nhập khẩu (XNK) — đạt 518,03 tỷ USD vào năm 2019 (TCHQ, 2019) [45] — cùng với sự phát triển mạnh mẽ của doanh nghiệp XNK (trung bình hơn 90.000 DN thực hiện thủ tục hải quan hàng năm trong giai đoạn 2015-2019) đã tạo áp lực lớn lên công tác quản lý của Hải quan Việt Nam (HQVN) với nguồn lực hạn chế.

Research Gap Specific với citations từ literature: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về quản lý tuân thủ (QLTT) trên thế giới (OECD, 2004 [76]; WCO, 2011 [92]; David Widdowson, 1998, 2006, 2012 [96]) và một số nghiên cứu tại Việt Nam (Phạm Văn Phong, 2009 [59]; Võ Đức Chín, 2011 [50]; Nguyễn Hoàng Quân, 2012 [60]; Bùi Ngọc Toản, 2017 [62]) về tuân thủ pháp luật thuế hoặc trong phạm vi địa phương/ngành hẹp, một khoảng trống nghiên cứu đáng kể vẫn tồn tại. Luận án khẳng định: "chưa có một công trình nghiên cứu nào đầy đủ, toàn diện có tính hệ thống cả về lý luận và thực tiễn về QLTT đối với DN XNK của HQVN với cách tiếp cận từ QLNN đối với hoạt động XNK" (tr. 11). Hơn nữa, "Chưa có nhiều nghiên cứu thực chứng về tác động của QLTT nói chung và QLTT đối với DN XNK của một ngành kinh tế trong hoạt động kinh doanh XNK cũng như năng lực cạnh tranh quốc gia" (tr. 12). Các nghiên cứu trước đây chưa đi sâu làm rõ toàn bộ hoạt động tuân thủ và QLTT của doanh nghiệp (DN) trên địa bàn cả nước trong một chu kỳ thời gian dài, cũng như chưa phân tích mô hình QLTT không chỉ dừng lại ở nội dung kỹ thuật mà còn trong công tác quản lý nhà nước về XNK hàng hóa của cơ quan hải quan (CQHQ).

Research Questions và Hypotheses (đánh số cụ thể): Luận án tập trung giải đáp ba câu hỏi nghiên cứu chủ yếu:

  1. Khung lý thuyết nào được sử dụng trong phân tích, đánh giá QLTT đối với DN XNK hàng hóa của CQHQ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế?
  2. Quản lý tuân thủ đối với DN XNK hàng hóa của Hải quan Việt Nam đã được thực hiện như thế nào trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế?
  3. Làm thế nào để đổi mới, hoàn thiện QLTT đối với DN XNK hàng hóa của Hải quan Việt Nam thích ứng với bối cảnh HNKTQT thời kỳ đến năm 2030?

Mặc dù luận án không nêu rõ các giả thuyết cụ thể được đánh số, nội dung nghiên cứu ngụ ý rằng: H1: Một khung lý thuyết tích hợp quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và các yếu tố BISEP (Business, Industry, Social, Economy, Psychology) sẽ cung cấp nền tảng vững chắc để phân tích QLTT hiệu quả. H2: Thực trạng QLTT của HQVN giai đoạn 2015-2019 đã đạt được những thành công nhất định nhưng còn tồn tại nhiều hạn chế về pháp lý, nhận thức, công nghệ và phối hợp liên ngành. H3: Việc hoàn thiện QLTT cần một hệ thống giải pháp đồng bộ về pháp lý, kỹ thuật đánh giá, nâng cao năng lực thực thi, tăng cường hợp tác và ứng dụng công nghệ hiện đại.

Theoretical Framework với tên theories cụ thể: Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự tích hợp của nhiều lý thuyết quản lý và hành vi, đặc biệt là:

  • Lý thuyết Quản lý rủi ro (Risk Management Theory): Phát triển từ Công ước Kyoto sửa đổi của WCO (1999) [88] và "Cẩm nang về quản lý rủi ro" (WCO, 2011) [92]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự tiến triển từ quản lý rủi ro truyền thống sang QLTT hiện đại dựa trên phân tích rủi ro, với bốn yếu tố cơ bản: khung pháp lý quốc gia, chương trình QLRR, quản lý hành chính và hạ tầng kỹ thuật công nghệ (tr. 33).
  • Lý thuyết Hành vi Tuân thủ (Compliance Behavior Theory): Dựa trên "Mô hình về hành vi TTT" của Fischer và cộng sự (1992, 2009) [110] và các nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của Nicoleta Barbuta-Misu (2011) [121]. Đặc biệt, nghiên cứu sử dụng "Lý thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action - TRA)" của Fishbein (1967) và Ajzen & Fishbein (1975) [111], cùng với sự phát triển của nó là "Thuyết hành vi dự định (Theory of Planned Behavior - TPB)" của Ajzen (1991) [99] để phân tích ý thức tự nguyện tuân thủ của người khai hải quan và các yếu tố tâm lý ảnh hưởng.
  • Khung tuân thủ của WCO (WCO's Customs Compliance Framework, 2014) [93]: Luận án kế thừa mô hình Kim tự tháp về mức độ tuân thủ DN XNK (Hình 2, tr. 23) và tích hợp các yếu tố BISEP (Business, Industry, Social, Economy, Psychology) (Hình 2. của WCO, tr. 34) để phân loại đối tượng và xây dựng chiến lược QLTT.

Đóng góp đột phá với quantified impact:

  1. Mô hình phân loại tuân thủ doanh nghiệp XNK mới: Luận án đề xuất "Mô hình mới đề xuất đánh giá phân loại doanh nghiệp" (Hình 4, tr. 133) thành 5 mức độ tuân thủ (DN ưu tiên, tuân thủ cao, tuân thủ trung bình, tuân thủ thấp, không tuân thủ), chi tiết và phù hợp hơn với thực tiễn HQVN so với mô hình 4 nhóm của WCO, tạo cơ sở cho chính sách quản lý đa tầng.
  2. Đóng góp vào hiệu quả thu ngân sách và thuận lợi hóa thương mại: Nghiên cứu cho thấy HQVN đã liên tục thu nộp đạt và vượt số thu ngân sách nhà nước (NSNN) với tổng số tiền vượt là 1.598,52 tỷ VNĐ trong giai đoạn 2015-2019 (Phụ lục 4, tr. 178). Đồng thời, việc áp dụng QLTT và QLRR đã giảm đáng kể tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa (luồng Đỏ) từ 12,62% năm 2011 xuống 5,09% trên tổng số hơn 12,2 triệu tờ khai XNK vào năm 2018 (tr. 73). Thời gian nộp thuế giảm từ 1-2 ngày xuống chỉ còn 3 phút nhờ thanh toán điện tử 24/7 (tr. 90).
  3. Cải cách pháp lý và hạ tầng công nghệ thông tin: Luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung nội dung QLTT vào Luật Hải quan và Luật Quản lý thuế, cùng các văn bản dưới luật. Về hạ tầng, hệ thống VNACCS/VCIS hiện đang được 99,65% DN XNK sử dụng (tr. 80), Hệ thống VASSCM đã triển khai cho 636 DN tại 136 chi cục của 30/35 Cục Hải quan (tr. 79), và HQVN đã cung cấp 171/181 dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4 (tr. 84).

Scope (sample size, timeframe) và significance:

  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Nội dung: Tập trung vào QLTT đối với DN XNK hàng hóa trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ QLNN của ngành Hải quan, không mở rộng sang các ngành khác. Căn cứ pháp luật là hệ thống pháp luật hải quan, pháp luật thuế.
    • Chủ thể: Lực lượng HQVN (Tổng cục Hải quan đến các Chi cục).
    • Đối tượng: Các DN, thương nhân có hoạt động XNK hàng hóa qua lãnh thổ hải quan Việt Nam, giới hạn trong các hoạt động giao dịch XNK hàng hóa (không bao gồm dịch vụ hỗ trợ như vận tải, bảo hiểm).
    • Thời gian: Cứ liệu phân tích thực trạng từ 2015-2019, đề xuất giải pháp đến 2025, tầm nhìn 2030.
    • Không gian: Các giao dịch XNK hàng hóa của DN diễn ra ở biên giới quốc gia, trong khu vực lãnh thổ hải quan Việt Nam.
  • Quy mô mẫu: Khảo sát thực tiễn từ 402 DN XNK (đạt tỷ lệ phản hồi 26,8% trên tổng số 1.500 phiếu gửi đi) tại 18 Chi cục Hải quan cửa khẩu thuộc 7 Cục Hải quan tỉnh/thành phố lớn (Hà Nội, Hải Phòng, Hồ Chí Minh, Lạng Sơn, Đà Nẵng, Đồng Nai, Bình Dương) trong hai năm 2018-2019 (tr. 15-16, Phụ lục 1).
  • Ý nghĩa: Nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLTT của HQVN, thích ứng với bối cảnh HNKTQT ngày càng sâu rộng, góp phần thuận lợi hóa thương mại và chống buôn lậu, gian lận thương mại, thúc đẩy phát triển XNK hàng hóa. Luận án cung cấp tài liệu tham khảo có ý nghĩa thực tiễn cho các cơ quan nghiên cứu khoa học, cơ sở giáo dục đại học về kinh tế, cộng đồng DN XNK, hiệp hội ngành nghề tại Việt Nam (tr. 4).

Literature Review và Positioning

Luận án thực hiện tổng quan chuyên sâu các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến quản lý tuân thủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu của cơ quan hải quan, cả ở nước ngoài và trong nước.

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể:

  • Nghiên cứu chung về QLTT và QLRR: Tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển (OECD) (2004) [76] ban hành "Quản lý Tuân thủ rủi ro: Quản lý và cải thiện việc TTT" như một cẩm nang thực hành. Ngân hàng Thế giới (WB) (2005) [94] đề cập trong "Sổ tay Hiện đại hóa hải quan". David Widdowson (1998, 2006, 2012) [96] tổng hợp đặc trưng của các phương thức QLHQ trong Ma trận quản lý tuân thủ. Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) khẳng định quan điểm về QLTT trong "Khung tiêu chuẩn an ninh và tạo thuận lợi thương mại toàn cầu" (WCO, 2005) [90] và chi tiết trong "Cẩm nang về quản lý rủi ro" (WCO, 2011) [92], lần đầu tiên đưa ra "tuyên ngôn" chính thức về QLTT dựa trên phân tích rủi ro. WCO cũng ban hành "Khung tuân thủ hải quan" (2014) [93] tập hợp các lý thuyết về QLTT, bao gồm khung tuân thủ tự nguyện và mô hình Kim tự tháp tuân thủ.
  • Nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến QLTT: Fischer và cộng sự (1992, 2009) [110] công bố "Mô hình về hành vi TTT", chỉ ra 15 yếu tố ảnh hưởng, phân thành 4 nhóm chính. Nicoleta Barbuta-Misu (2011) [121] phân tích các biến tuân thủ thuế ở nhiều quốc gia, đưa ra hai yếu tố tác động: kinh tế và phi kinh tế. Các tác giả như Collins và Plumlee (1991) [106], Feinstein (1991) [109], Allingham và Sandmo (1972) [100], Slemrod (1989) [125], Bergman (1998) [104], Eisenhauer (2008) [108] đã nghiên cứu mối quan hệ giữa thuế suất, xác suất phát hiện và hành vi tuân thủ/trốn thuế.
  • Nghiên cứu thực tiễn áp dụng QLTT ở các nước: Luận án tổng hợp kinh nghiệm từ Hải quan Hoa Kỳ ("Tuân thủ trên cơ sở được thông báo trước" (2004a) [83], chương trình ISA [86]), Hải quan Úc ("Sổ tay hướng dẫn tuân thủ" (2006) [68], "Chương trình Tuân thủ hải quan 2007-2008" (2007) [69]), Cơ quan dịch vụ biên giới Canada ("Chương trình quản lý doanh thu và thương mại (Tuân thủ thương mại) (2011-2013)" (2011) [72]), Hải quan Nam Phi ("Chương trình Quản lý tuân thủ (2012, 2013 đến 2016, 2017)" [78]). Mohd Rizal Palil và Ahmad Fariq Mustaapha (2011) [120] luận giải khái niệm tuân thủ và không tuân thủ ở Châu Á và Châu Âu.
  • Nghiên cứu trong nước: Các luận văn thạc sĩ như Phạm Văn Phong (2009) [59], Võ Đức Chín (2011) [50], Nguyễn Hoàng Quân (2012) [60], Bùi Ngọc Toản (2017) [62] nghiên cứu các khía cạnh về tuân thủ thuế. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) [61] nghiên cứu về quản lý thu thuế ở Hà Nội. Các đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành của Vũ Ngọc Anh (2010) [49] và Quách Đăng Hòa (2008, 2015) [53, 54] đề cập đến QLRR và đo lường/đánh giá MĐTT nhưng chưa đi sâu toàn diện vào QLTT. Nguyễn Thị Thanh Hoài và cộng sự (2011) [55] phân tích về "Giám sát tính TTT ở Việt Nam".

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views: Luận án nhận diện rõ các mâu thuẫn trong literature, đặc biệt về tác động của thuế suất đến hành vi tuân thủ:

  1. Thuế suất và Tuân thủ thuế:
    • Quan điểm 1: Thuế suất cao làm giảm tuân thủ. Collins và Plumlee (1991) [106] kết luận rằng "ở mức thuế suất cao thì người nộp thuế ít tuân thủ hơn".
    • Quan điểm 2: Có mối tương quan thuận hoặc không đáng kể. Feinstein (1991) [109] cho rằng "sự tuân thủ cao hơn của người nộp thuế ở mức thuế suất cao". Allingham và Sandmo (1972) [100] cho rằng "thuế suất không có ý nghĩa đáng kể đối với việc trốn thuế".
    • Nghiên cứu hiện nay của Kirchler và cộng sự (2007) [116] chỉ ra rằng tác động của thuế suất còn phụ thuộc vào lòng tin, và "tăng thuế suất sẽ làm tăng hành vi trốn thuế, giảm thuế suất không nhất thiết sẽ đảm bảo người nộp thuế TTT tốt hơn".

Positioning trong literature với specific gap identified: Luận án định vị mình là công trình đầu tiên thực hiện nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về QLTT đối với DN XNK của HQVN, tiếp cận từ góc độ quản lý nhà nước trong bối cảnh HNKTQT sâu rộng. Nó vượt qua các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào phạm vi hẹp (thuế, địa phương) hoặc chưa cập nhật các thay đổi trong môi trường kinh doanh và pháp lý quốc tế. Cụ thể, luận án giải quyết khoảng trống về:

  • Một khung lý thuyết và mô hình QLTT tổng quát, tích hợp các yếu tố đặc thù của HQVN.
  • Nghiên cứu thực chứng định lượng về tác động của QLTT đến hoạt động kinh doanh XNK và năng lực cạnh tranh quốc gia.
  • Giải pháp QLTT dài hạn (đến 2025, tầm nhìn 2030) phù hợp với bối cảnh FTA thế hệ mới và Cách mạng Công nghiệp 4.0.

How this advances field với concrete contributions: Luận án tiến bộ hóa lĩnh vực nghiên cứu bằng cách:

  • Xây dựng "Khung phân tích của luận án" độc đáo: Khung này tích hợp QLNN, QLTT của CQHQ, QLRR, hệ thống pháp luật quốc gia và quốc tế, cùng các nhóm đối tượng quản lý, đưa ra một cái nhìn toàn diện về các yếu tố tương tác (Sơ đồ 1, tr. 17).
  • Đề xuất mô hình phân loại DN 5 mức độ: Chi tiết hóa Kim tự tháp tuân thủ của WCO thành 5 mức độ (ưu tiên, tuân thủ cao, trung bình, thấp, không tuân thủ) để HQVN có thể áp dụng chính sách quản lý phù hợp hơn, tăng cường khuyến khích tuân thủ tự nguyện (Hình 4, tr. 133).
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả QLTT: Thông qua khảo sát 402 DN và phân tích dữ liệu hoạt động hải quan, luận án cung cấp dữ liệu định lượng về tác động của QLTT đến thu NSNN (vượt dự toán 1.598,52 tỷ VNĐ trong 5 năm (Phụ lục 4, tr. 178)), giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế (giảm từ 12,62% xuống 5,09% (tr. 73)) và giảm thời gian thông quan (3 phút cho thanh toán thuế (tr. 90)).

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies:

  1. So sánh với Hải quan New Zealand: Luận án so sánh với kinh nghiệm tiên phong của Hải quan New Zealand (1995) trong việc áp dụng Mô hình Khung tuân thủ tự nguyện (Hình 2.6, tr. 53). Mô hình này phân loại DN thành 4 nhóm để áp dụng các biện pháp ứng xử phù hợp, từ hỗ trợ đến xử phạt. Luận án của NCS Bùi Thái Quang không chỉ kế thừa mà còn phát triển mô hình này bằng cách đề xuất phân loại DN thành 5 mức độ, chi tiết hơn và phù hợp hơn với thực tiễn HQVN (Hình 4, tr. 133), đặc biệt nhấn mạnh vai trò của DN ưu tiên và phân hóa rõ hơn các cấp độ tuân thủ.
  2. So sánh với Hải quan Canada: Luận án đối chiếu với mô hình Tháp hình chóp tuân thủ kết hợp BISEP của Hải quan Canada (Hình 2.7, tr. 55) (Canada Customs and Taxation Office, 2011 [72]). HQVN có thể học hỏi từ kinh nghiệm này để xây dựng chiến lược QLTT xoay quanh ba nguyên tắc: Giáo dục - Dịch vụ - Tăng cường hoạt động. Tuy nhiên, luận án nhấn mạnh sự cần thiết phải tích hợp sâu hơn các yếu tố BISEP và cơ chế đo lường tuân thủ liên tục, tự động hóa cao hơn để phù hợp với bối cảnh Việt Nam, thay vì chỉ áp dụng chung mô hình thuế và hải quan như Canada. Các chiến lược QLTT của Canada tập trung vào việc xác định các cơ hội đồng bộ hóa quy trình, cung cấp đào tạo, xác minh mức độ tuân thủ, và áp dụng các hình thức xử lý vi phạm hành chính, điều tra hình sự (Bảng 2.1, tr. 56).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp đáng kể vào việc mở rộng và thách thức một số lý thuyết hiện có, đồng thời xây dựng một khung phân tích độc đáo.

  • Extend/challenge WHICH specific theories (name theorists):
    • Mở rộng Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) và Thuyết hành vi dự định (TPB) (Fishbein, Ajzen): Luận án không chỉ áp dụng TRA và TPB để giải thích hành vi tuân thủ mà còn mở rộng nó trong bối cảnh đặc thù của doanh nghiệp XNK dưới sự quản lý của hải quan. Nghiên cứu sâu hơn vào các yếu tố tác động đến ý thức tự nguyện tuân thủ của người khai hải quan, bao gồm các nhân tố bên trong (tâm lý cốt lõi) và bên ngoài (BISEP) (tr. 47-49). Điều này giúp làm rõ hơn cách các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và tâm lý tương tác để hình thành hành vi tuân thủ trong lĩnh vực hải quan, một lĩnh vực có tính phức tạp cao về pháp lý và nghiệp vụ.
    • Mở rộng Lý thuyết quản lý rủi ro (WCO): Luận án mở rộng lý thuyết QLRR của WCO bằng cách đề xuất một sự tiến hóa từ QLRR sang QLTT hiện đại, nhấn mạnh QLTT là "sự kết tinh trí tuệ, kinh nghiệm thực tiễn của hải quan các nước hơn hai thập kỷ qua" (tr. 7). Nó vượt ra ngoài việc chỉ đánh giá mức độ rủi ro để phân luồng hàng hóa (như trong Công ước Kyoto sửa đổi, 1999 [88]) mà còn tích hợp QLTT như một phương pháp độc lập nhưng tương hỗ, nhằm định hướng cộng đồng DN thực hiện tuân thủ tự nguyện.
  • Conceptual framework với components và relationships: Luận án đề xuất một "Khung phân tích của luận án" độc đáo (Sơ đồ 1, tr. 17) mang tên "Quản lý Nhà nước đối với hoạt động XNK hàng hóa của ngành hải quan trong bối cảnh HNKTQT". Khung này bao gồm các thành phần và mối quan hệ phức tạp:
    • Trung tâm: "HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ TUÂN THỦ TRÊN CƠ SỞ PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ RỦI RO" (4) đối với các nhóm đối tượng (3) (DN XNK, Đại lý Hải quan, DN Chuyển phát nhanh, DN kinh doanh cảng, kho, bãi).
    • QLNN đối với hoạt động XNK hàng hóa của ngành hải quan (1): Là bao trùm toàn bộ, định hướng cho "Quản lý tuân thủ của cơ quan hải quan" (2).
    • Các nội dung QLTT (5): Gồm 7 công việc cơ bản như xây dựng HSDN, tiêu chí ĐGTT, đánh giá TTPL, phân loại MĐRR, áp dụng biện pháp KT, GSHQ, KTSTQ, và chương trình hợp tác HQ-DN (tr. 35).
    • Các yếu tố điều chỉnh: Luôn chịu sự điều chỉnh, chi phối hai chiều bởi 04 trụ cột (9) là Hệ thống pháp luật Nhà nước, Quản lý rủi ro, Hệ thống quản lý hành chính và Hệ thống kỹ thuật, CNTT; và 02 hệ thống các quy định của pháp luật quốc tế (8) (WCO, các Tổ chức quốc tế và các Hiệp định mà Việt Nam ký kết). Khung này minh họa mối quan hệ tương hỗ giữa các cấp độ quản lý, từ hoạch định chính sách đến thực thi nghiệp vụ, và cách các yếu tố nội tại cùng các quy định quốc tế ảnh hưởng đến QLTT.
  • Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mặc dù không có các proposition được đánh số trực tiếp, luận án ngụ ý một số mối quan hệ giả thuyết trong mô hình lý thuyết: P1: Sự hoàn thiện hệ thống pháp lý (quốc gia và quốc tế) về QLTT sẽ cải thiện đáng kể mức độ tuân thủ tự nguyện của DN XNK. P2: Việc ứng dụng phương pháp QLRR một cách có hệ thống là nền tảng không thể thiếu để phát triển QLTT hiện đại. P3: Chất lượng hạ tầng khoa học kỹ thuật và CNTT (như VNACCS/VCIS, Cơ chế Một cửa quốc gia) tác động tích cực đến hiệu quả QLTT và giảm chi phí tuân thủ cho DN. P4: Mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa CQHQ, DN XNK và các cơ quan quản lý chuyên ngành khác sẽ nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi QLTT.
  • Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án thể hiện một sự chuyển dịch mô hình (paradigm shift) trong QLHQ từ kiểm soát từng giao dịch ("kiểm tra 100% các lô hàng XNK") sang quản lý theo chuỗi cung ứng dựa trên MĐTT của DN ("quản lý từng DN XNK trong chuỗi cung ứng hàng hóa theo dòng chảy thương mại quốc tế" (tr. 27)). Điều này được hỗ trợ bởi các bằng chứng:
    • Sự giảm đáng kể tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa (luồng Đỏ) từ 12,62% năm 2011 xuống 5,09% năm 2018 (tr. 73), cho thấy sự dịch chuyển sang hậu kiểm và quản lý dựa trên rủi ro.
    • Triển khai Cơ chế Một cửa quốc gia và Cơ chế Một cửa ASEAN đã giúp DN không phải làm việc trực tiếp với từng CQNN, giảm giấy tờ, thời gian, chi phí (tr. 79), minh chứng cho sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý.
    • Việc phát triển chương trình DN ưu tiên (AEO) với 74 DN được công nhận tính đến hết năm 2019, chiếm 37% tổng kim ngạch XNK (tr. 90), cho thấy CQHQ đang ủy quyền (authorized) cho các DN tuân thủ "tốt nhất" thực hiện "làm thay" một số việc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án (Sơ đồ 1, tr. 17) là một đóng góp độc đáo, vượt qua các mô hình đơn giản về tuân thủ.

  • Integration của theories (name 3+ specific theories):
    • Lý thuyết Quản lý rủi ro: Khung phân tích đặt "HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ TUÂN THỦ TRÊN CƠ SỞ PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ RỦI RO" ở vị trí trung tâm, khẳng định QLRR là nền tảng (WCO, 2011 [92]).
    • Lý thuyết Quản lý hành chính nhà nước: Khung này tích hợp "Hệ thống quản lý hành chính" (9) như một trụ cột, phản ánh vai trò của CQHQ trong việc thực thi và điều chỉnh các quy định hành chính trong lĩnh vực hải quan.
    • Lý thuyết Hành vi tổ chức/cá nhân: Khung tác động đến "4 nhóm đối tượng quản lý" (3) và chịu ảnh hưởng từ "Các nhân tố hành vi, ý thức tự tuân thủ của người khai hải quan" (tr. 47), có nguồn gốc từ TRA và TPB, cho thấy sự hiểu biết sâu sắc về các yếu tố con người.
  • Novel analytical approach với justification: Tiếp cận phân tích độc đáo là "quản lý đa tầng" (tr. 28). HQVN thực hiện đánh giá từ kết quả ĐGTT của "tầng quản lý thứ nhất" (phân loại DN ưu tiên, tuân thủ, không tuân thủ), sau đó kết hợp thêm các bộ tiêu chí khác để phân loại MĐRR của DN ở "tầng quản lý thứ hai", cuối cùng dẫn đến "tầng quản lý thứ ba" đưa ra kết quả phân luồng hàng hóa (Luồng Xanh, Vàng, Đỏ). Cách tiếp cận này được lý giải nhằm tối ưu hóa nguồn lực, tập trung kiểm soát các đối tượng rủi ro cao và tạo thuận lợi cho các DN tuân thủ tốt.
  • Conceptual contributions với definitions: Luận án đưa ra các định nghĩa và khái niệm rõ ràng, góp phần làm sâu sắc thêm lĩnh vực nghiên cứu:
    • Quản lý tuân thủ: "Là việc CQHQ thực hiện ĐGTT pháp luật, phân loại MĐRR đối với DN XNK, từ đó áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp với từng MĐTT, đảm bảo thực thi quy định của PLHQ, PLT đầy đủ, chính xác" (tr. 28).
    • Tuân thủ pháp luật trong hoạt động XNK: "Là sự tuân theo, đáp ứng các quy định của PLHQ, PLT và các quy trình, quy định của CQHQ trong việc làm TTHQ, KT, GSHQ, KS, KTSTQ đối với hàng hóa XNK" (tr. 21).
    • Tiêu chí: "Là tiêu chuẩn được ban hành làm cơ sở để ĐGRR, ĐGTT PLHQ, PLT, đáp ứng yêu cầu QLHQ, QLT trong hoạt động XK, NK, XC, NC, QC trong từng thời kỳ" (tr. 39).
  • Boundary conditions explicitly stated: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu để đảm bảo tính khả thi và tập trung:
    • Phạm vi nội dung: Chỉ tập trung vào QLTT đối với DN XNK hàng hóa trong phạm vi chức năng QLNN của ngành Tài chính và Hải quan, không nghiên cứu QLTT từ góc độ chức năng của các ngành khác như Công Thương, Thanh tra, Kiểm toán, v.v. (tr. 14).
    • Phạm vi đối tượng: Các DN XNK chỉ giới hạn trong các hoạt động giao dịch XNK hàng hóa, không bao gồm các hoạt động hỗ trợ như dịch vụ vận tải, giao nhận, bảo hiểm, ngân hàng liên quan (tr. 14).
    • Phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng từ 2015-2019, đề xuất giải pháp đến 2025, tầm nhìn 2030 (tr. 15).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án sử dụng cách tiếp cận nghiên cứu kết hợp, đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy của kết quả.

Thiết kế nghiên cứu

  • Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism): Luận án chủ yếu theo đuổi triết lý thực chứng (positivism) khi tập trung vào việc thu thập dữ liệu định lượng, phân tích thống kê để kiểm chứng các mối quan hệ và đề xuất giải pháp có tính khách quan, đo lường được. Điều này được thể hiện rõ qua việc "khảo sát thực tiễn TTPL của DN XNK trong TTHQ tại Việt Nam có ý nghĩa quan trọng để LA đạt được mục tiêu nghiên cứu" (Phụ lục 1, tr. 164) và "kết quả khảo sát được đo lường và xử lý bằng các công cụ thống kê cơ bản" (tr. 16). Tuy nhiên, luận án cũng tích hợp các yếu tố của triết lý diễn giải (interpretivism) thông qua việc nghiên cứu hành vi tuân thủ, nhận thức và ý kiến của doanh nghiệp (Phụ lục 1), vốn đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các yếu tố chủ quan.
  • Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Phương pháp định tính thông qua tổng quan tài liệu, phân tích khung pháp lý, kinh nghiệm quốc tế và ý kiến chuyên gia (ngầm định trong quá trình xây dựng phiếu khảo sát và khung phân tích). Phương pháp định lượng thông qua khảo sát xã hội học và phân tích số liệu hoạt động của HQVN. Sự kết hợp này nhằm cung cấp cái nhìn đa chiều: một mặt, đánh giá thực trạng khách quan bằng số liệu; mặt khác, hiểu rõ hơn các yếu tố chủ quan, hành vi và nhận thức của các chủ thể.
  • Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không nêu rõ là "multi-level design", luận án phân tích QLTT ở nhiều cấp độ:
    • Cấp độ vĩ mô: Chính sách và pháp luật của Nhà nước và các cam kết quốc tế.
    • Cấp độ ngành: Hoạt động của Tổng cục Hải quan (TCHQ) và các Cục Hải quan.
    • Cấp độ cơ sở: Hoạt động của các Chi cục Hải quan cửa khẩu và tương đương.
    • Cấp độ doanh nghiệp: Hành vi và MĐTT của từng DN XNK. Điều này cho phép luận án xem xét các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp ở các tầng khác nhau của hệ thống quản lý.
  • Sample size và selection criteria EXACT:
    • Kích thước mẫu: Tổng số phiếu khảo sát gửi đi là 1.500 phiếu. Số lượng phản hồi thực tế nhận được là 402 phiếu, đạt tỷ lệ phản hồi 26,8% (Phụ lục 1, tr. 165). Đây là con số có ý nghĩa đại diện, tương đương hoặc cao hơn các cuộc khảo sát sự hài lòng của ngành hải quan trước đây (trung bình 27%).
    • Tiêu chí lựa chọn mẫu: Các DN tham gia khảo sát được chọn là những DN có hoạt động XNK đại diện theo tuyến đường (biển, bộ, hàng không) và khu công nghiệp tại 18 Chi cục Hải quan thuộc 7 Cục Hải quan tỉnh/thành phố (Hà Nội, Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Lạng Sơn, Bình Dương và Đồng Nai) – các địa bàn có kim ngạch, số thu thuế XNK lớn. Thời gian hoạt động XNK của DN được tính từ 01/01/2018 - 31/12/2018 (Phụ lục 1, tr. 164).

Quy trình nghiên cứu rigorous

  • Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria: Chiến lược lấy mẫu của luận án là lấy mẫu có phân tầng (stratified sampling) thông qua việc lựa chọn 7 Cục Hải quan lớn đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam và 18 Chi cục trực thuộc.
    • Tiêu chí bao gồm (inclusion criteria): Các DN có hoạt động XNK trong vòng 02 năm trở về trước tính từ thời điểm đánh giá (tr. 84). DN đang hoạt động XNK, thực hiện TTHQ trên hệ thống VNACCS/VCIS (Phụ lục 1, tr. 163).
    • Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): DN chưa có hoạt động XNK, DN giải thể, phá sản, ngừng/tạm ngừng hoạt động, hoặc đã từng có hoạt động XNK nhưng trong 02 năm trước đó không có hoạt động (tr. 85).
  • Data collection protocols với instruments described:
    • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các nguồn tin cậy của WCO, ADB, WB, OECD, IMF, HQVN, các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam, báo cáo của TCHQ các năm (2015-2019), báo cáo của các Viện nghiên cứu như NCIF (tr. 15, tr. 151-162).
    • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phiếu khảo sát xã hội học gồm 19 bảng hỏi với thang đo Likert từ 1 đến 5 (Phụ lục 2, tr. 174-176). Phiếu khảo sát được thiết kế dựa trên cơ sở lý thuyết và quy định pháp luật thương mại, hải quan, có sự tham gia ý kiến của các chuyên gia kinh tế, hải quan và VCCI (Phụ lục 1, tr. 164).
  • Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án thực hiện đa dạng hóa dữ liệu (kết hợp dữ liệu sơ cấp từ khảo sát DN và dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, tài liệu chính sách, nghiên cứu học thuật), đa dạng hóa phương pháp (định tính, định lượng), và đa dạng hóa lý thuyết (TRA, TPB, QLRR của WCO) để củng cố tính xác thực và đáng tin cậy của kết quả nghiên cứu.
  • Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):
    • Validity:
      • Construct validity: Đảm bảo bằng việc thiết kế bảng hỏi dựa trên cơ sở lý thuyết vững chắc (TRA, TPB, khung WCO) và tham vấn chuyên gia (Phụ lục 1, tr. 164).
      • Internal validity: Cố gắng kiểm soát các yếu tố nhiễu thông qua việc xác định rõ phạm vi nghiên cứu và tiêu chí lựa chọn mẫu, mặc dù luận án không đi sâu vào phân tích nhân quả phức tạp mà tập trung vào mô tả và đề xuất.
      • External validity: Đảm bảo một phần thông qua việc lựa chọn mẫu khảo sát đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm và các tuyến đường XNK chính của Việt Nam, với tỷ lệ phản hồi có ý nghĩa (26,8%).
    • Reliability: Mặc dù không trực tiếp báo cáo giá trị hệ số Cronbach's Alpha (α values) cho các thang đo, sự chi tiết trong quy trình thu thập và xử lý dữ liệu, cùng với việc sử dụng các công cụ thống kê cơ bản, hướng đến đảm bảo tính nhất quán của các phép đo.

Data và phân tích

  • Sample characteristics với demographics/statistics:
    • Trong số 402 DN phản hồi, hơn 50% là DN nhỏ và vừa, và hơn 22% là DN có cơ cấu kim ngạch, số thu lớn (Phụ lục 1, tr. 165).
    • 42% là DN trong nước và 40% là DN có 100% vốn đầu tư nước ngoài (Phụ lục 1, tr. 165).
    • Gần 100% DN có thời gian hoạt động XNK trên 2 năm, trong đó 72% có kinh nghiệm trên 5 năm (Phụ lục 1, tr. 165).
    • Trên 50% DN tham gia hoạt động sản xuất thương mại, và thị trường XNK chủ yếu là ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Mỹ, trong đó Trung Quốc chiếm gần 42% (Phụ lục 1, tr. 166).
  • Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Luận án chủ yếu sử dụng "các công cụ thống kê cơ bản" (tr. 16) để phân tích dữ liệu khảo sát, bao gồm thống kê miêu tả (tỷ lệ, phần trăm) và thống kê so sánh. Mặc dù không nêu rõ sử dụng các phần mềm thống kê cao cấp như SPSS, Stata, R, hay phần mềm cho các kỹ thuật như SEM (Mô hình phương trình cấu trúc) hoặc phân tích đa cấp (multilevel), luận án đề cập đến việc HQVN ứng dụng các hệ thống CNTT tiên tiến trong hoạt động nghiệp vụ:
    • Hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS (tr. 2, 62, 80).
    • Hệ thống thông tin QLRR RiskMan2 và hệ thống VCIS (tr. 66, 68).
    • Hệ thống quản lý giám sát hải quan tự động VASSCM (tr. 79).
    • Công nghệ Blockchain, Internet of Things, BigData, AI được nhắc đến như là cơ hội lớn cho việc thu thập, xử lý thông tin DN XNK trong CMCN 4.0 (tr. 125, 141).
  • Robustness checks với alternative specifications: Luận án không mô tả cụ thể các kiểm định mạnh mẽ (robustness checks) hoặc các đặc tả thay thế (alternative specifications) trong quá trình phân tích định lượng. Tuy nhiên, việc tham chiếu đến nhiều nguồn dữ liệu khác nhau (khảo sát, báo cáo chính thức, văn bản pháp lý) và so sánh với kinh nghiệm quốc tế (New Zealand, Canada, Mỹ, Úc, Nam Phi) giúp tăng cường độ tin cậy của các kết quả và đề xuất.
  • Effect sizes và confidence intervals reported: Luận án không báo cáo cụ thể về kích thước hiệu ứng (effect sizes) hoặc khoảng tin cậy (confidence intervals) cho các thống kê. Các kết quả được trình bày chủ yếu dưới dạng tỷ lệ phần trăm, số lượng và giá trị tuyệt đối. Ví dụ: "số thu NSNN đạt 349.921 tỷ VNĐ, tăng 11% so với cùng kỳ 2018" (tr. 88); "tỷ lệ luồng Đỏ giảm còn 5,09% trên tổng số hơn 12,2 triệu tờ khai XNK" (tr. 73).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện đột phá, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng và tiềm năng của QLTT đối với DN XNK tại Việt Nam.

  • 4-5 findings với SPECIFIC EVIDENCE từ data:
    1. Hiệu quả tài chính và thuận lợi hóa thương mại rõ rệt: QLTT và QLRR đã góp phần đảm bảo nguồn thu NSNN, với tổng số thu từ XNK đạt 349.921 tỷ VNĐ vào năm 2019, tăng 11% so với 2018. HQVN đã liên tục vượt dự toán thu NSNN với 1.598,52 tỷ VNĐ trong giai đoạn 2015-2019 (Phụ lục 4, tr. 178). Đồng thời, tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa (luồng Đỏ) đã giảm đáng kể từ 12,62% năm 2011 xuống chỉ còn 5,09% trên tổng số hơn 12,2 triệu tờ khai XNK vào năm 2018 (tr. 73). Thời gian nộp thuế giảm từ 1-2 ngày xuống 3 phút nhờ thanh toán điện tử 24/7 (tr. 90).
    2. Mức độ hiểu biết và nhận thức về tuân thủ của DN còn hạn chế: Khảo sát cho thấy gần 30% DN chưa hiểu biết hoặc hiểu chưa rõ về tiêu chí tuân thủ tốt pháp luật theo bộ tiêu chí QLTT của hải quan (tr. 97, Phụ lục 1, tr. 168). Điều này, cùng với việc 31% DN cho rằng năng lực hiểu biết pháp luật là nguyên nhân dẫn đến chưa tuân thủ pháp luật hải quan (Phụ lục 1, tr. 166), chỉ ra một khoảng trống lớn trong công tác truyền thông và đào tạo của CQHQ.
    3. Hệ thống pháp lý và CNTT còn bất cập: Gần 50% DN được hỏi cho rằng hệ thống pháp luật là yếu tố quan trọng nhất để nâng cao hiệu quả QLTT (tr. 96). Cụ thể, các quy định còn phức tạp, thiếu nhất quán, và chậm hướng dẫn (tr. 137). Hạ tầng CNTT, mặc dù đã có tiến bộ, vẫn chưa hoàn chỉnh và thiếu tính tích hợp giữa các hệ thống (RiskMan2 và VCIS) (tr. 68, 101).
    4. Quan hệ hợp tác Hải quan – Doanh nghiệp chưa thực chất: Chỉ có 45% DN trao đổi thường xuyên với CQHQ về nghiệp vụ, và 36% nói thỉnh thoảng (tr. 100, Phụ lục 1, tr. 169). Kết quả khảo sát cũng cho thấy nhiều DN chưa đánh giá cao ý nghĩa hỗ trợ của công tác đối thoại (tr. 100, Biểu đồ 3.6).
  • Statistical significance (p-values, effect sizes): Luận án trình bày các số liệu thống kê mô tả (tỷ lệ phần trăm, số lượng) nhưng không báo cáo p-values hoặc effect sizes, điều này là một hạn chế được thừa nhận ngầm trong "Hạn chế của luận án" (tr. 149) và "Hạn chế chủ yếu ở mặt khách quan, bên cạnh còn hạn chế chủ quan" (tr. 149).
  • Counter-intuitive results với theoretical explanation:
    • Mặc dù có nhiều chính sách khuyến khích DN và tăng trưởng GDP cao (trên 7% trong 2018-2019), tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa vẫn diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng về số vụ vi phạm và trị giá vi phạm (tr. 91, Bảng 3.6). Cụ thể, trong giai đoạn 2015-2019, HQVN đã phát hiện 86.623 vụ, trị giá hàng vi phạm ước tính 6.806,748 tỷ VNĐ, và 37.029 DN vi phạm (tr. 91-92).
    • Giải thích lý thuyết: Điều này có thể được giải thích bằng việc "nhiều cơ chế, chính sách cũng như quy trình, quy định đang trong quá trình hoàn thiện, đây là cơ hội cho các đối tượng núp dưới danh nghĩa DN lợi dụng để hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại" (tr. 91). Đồng thời, sự phức tạp của hệ thống pháp luật (Fischer và cộng sự, 1992 [110]), các yếu tố kinh tế (Allingham và Sandmo, 1972 [100]) và nhận thức của người khai hải quan (TRA, TPB) cũng ảnh hưởng đến hành vi không tuân thủ.
  • New phenomena với concrete examples từ data:
    • Sự xuất hiện và gia tăng của các vi phạm phi truyền thống như nhập khẩu rác thải độc hại, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), hàng giả, rửa tiền (tr. 91), do bối cảnh HNKTQT và thương mại điện tử phát triển.
    • Phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi, xảo quyệt, và xu hướng tội phạm có tổ chức, liên quốc gia gia tăng (tr. 91).
  • Compare với prior research findings:
    • Các phát hiện về tuân thủ pháp luật thuế: Nghiên cứu của luận án về vướng mắc trong tuân thủ PLT của DN, đặc biệt là về phân loại và mã hóa hàng hóa (Phụ lục 1, tr. 170), tương đồng với các nghiên cứu của J. Richardson (2008) [115] và OECD (2010) [77] cho rằng tính phức tạp của hệ thống thuế và hải quan là yếu tố quan trọng dẫn đến hành vi trốn thuế hoặc sai sót.
    • Về vai trò của CNTT: Kết quả khảo sát DN đánh giá cao Hệ thống VNACCS/VCIS (Phụ lục 1, tr. 169) tương đồng với quan điểm của Mohani (2001) [118] về vai trò của CNTT trong việc đơn giản hóa kê khai và gia tăng tuân thủ tự nguyện.

Implications đa chiều

  • Theoretical advances với contribution to 2+ theories:
    • Lý thuyết Quản lý Tuân thủ: Luận án phát triển khung lý thuyết QLTT bằng cách tích hợp mô hình phân loại 5 cấp độ và các yếu tố BISEP, cung cấp một công cụ phân tích toàn diện hơn cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực quản lý nhà nước và hải quan.
    • Lý thuyết Hành vi Tổ chức: Bằng cách phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ của DN XNK, luận án đóng góp vào việc hiểu rõ hơn cơ chế hình thành ý định tuân thủ và không tuân thủ trong môi trường kinh doanh hội nhập, mở rộng ứng dụng của TRA và TPB trong bối cảnh cụ thể của hải quan.
  • Methodological innovations applicable to other contexts:
    • Phương pháp "quản lý đa tầng" (tr. 28) đề xuất có thể được áp dụng bởi các cơ quan quản lý nhà nước khác (như cơ quan thuế, quản lý thị trường, kiểm dịch) để phân loại đối tượng quản lý và áp dụng các biện pháp can thiệp phù hợp, tối ưu hóa nguồn lực.
    • Quy trình xây dựng và chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá tuân thủ (tr. 135-136) có thể là một mô hình cho các cơ quan khác trong việc phát triển các công cụ đánh giá khách quan và minh bạch.
  • Practical applications với specific recommendations:
    • Hoàn thiện hệ thống pháp lý: Sửa đổi Luật Hải quan và Luật Quản lý thuế để quy định rõ ràng về QLTT, cơ chế ưu đãi cho DN tuân thủ cao và chế tài cho DN không tuân thủ (tr. 131-132).
    • Chuẩn hóa bộ tiêu chí ĐGTT: Bổ sung các tiêu chí về năng lực kiểm soát nội bộ, kết quả kiểm toán, uy tín thương hiệu của DN, và các yếu tố tác động đến tuân thủ (tr. 135).
    • Nâng cao chất lượng thực thi: Tăng cường hỗ trợ tuân thủ (HTTT) và khuyến khích tuân thủ tự nguyện (KKTT) thông qua các chương trình đào tạo, tư vấn đa dạng, theo nhóm đối tượng (tr. 137).
  • Policy recommendations với implementation pathway:
    • Chính phủ cần ban hành văn bản pháp lý cấp Nghị định hoặc Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định tổng thể về QLTT DN, cho phép HQVN thu thập thông tin từ nhiều nguồn và sử dụng kết quả QLTT để chủ động quyết định việc thực thi kiểm tra chuyên ngành (tr. 66-67).
    • Xây dựng chương trình hợp tác HQ-DN thực chất, chuyên nghiệp hóa các hoạt động tham vấn và đối thoại (tr. 108, 143).
    • Đẩy mạnh ứng dụng CNTT, tích hợp các hệ thống quản lý, xây dựng trung tâm dữ liệu cấp vùng và ngành (tr. 129, 147).
  • Generalizability conditions clearly specified:
    • Các giải pháp được đề xuất trong luận án có khả năng áp dụng rộng rãi trong các cơ quan QLNN khác của Việt Nam có nhiệm vụ quản lý tuân thủ, đặc biệt trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách hành chính và hội nhập quốc tế.
    • Tuy nhiên, các điều kiện về bối cảnh kinh tế-chính trị-xã hội, trình độ phát triển của hạ tầng CNTT và năng lực của đội ngũ công chức cần được xem xét khi áp dụng ở các quốc gia hoặc lĩnh vực khác. Tính đặc thù của hoạt động hải quan (kiểm soát biên giới, XNK) cũng là một rào cản cho việc tổng quát hóa hoàn toàn.

Limitations và Future Research

3-4 specific limitations acknowledged

Luận án đã thẳng thắn thừa nhận những hạn chế trong nghiên cứu (tr. 149):

  1. Thông tin và dữ liệu khảo sát: "thông tin và dữ liệu từ khảo sát, điều tra DN XNK chưa phản ánh trung thực về quan điểm, nhận thức và hành vi của DN nên sẽ ảnh hưởng đến kết quả phân tích và đánh giá về thực tiễn QLTT của HQVN".
  2. Tính kết nối liên ngành: "QLTT đối với DN XNK của HQVN có tính kết nối với các cơ quan QLNN khác... điều này đặt ra thách thức về tính chủ động và các yếu tố khác đối với công tác thu thập dữ liệu và ý kiến chuyên gia tại các cơ quan này của người nghiên cứu."
  3. Tính cập nhật của dữ liệu: "QLTT đối với DN XNK luôn luôn phải điều chỉnh và đổi mới để phù hợp với bối cảnh kinh tế chính trị xã hội cũng như tình hình HNKTQT của Việt Nam, vì vậy kết quả nghiên cứu không tránh khỏi những hạn chế về cập nhật số liệu, thông tin chưa kịp thời và khó tương thích với thời điểm công bố kết quả nghiên cứu."
  4. Hạn chế về phương pháp định lượng nâng cao: Luận án chủ yếu sử dụng thống kê mô tả và so sánh, chưa áp dụng các kỹ thuật định lượng phức tạp như SEM hay phân tích đa cấp, điều này có thể hạn chế khả năng khám phá các mối quan hệ nhân quả sâu sắc hơn giữa các biến.

Boundary conditions về context/sample/time

  • Bối cảnh: Các giải pháp và kết quả được rút ra từ bối cảnh cụ thể của HQVN trong giai đoạn HNKTQT sâu rộng, với những đặc thù về hệ thống pháp lý, hạ tầng và văn hóa quản lý. Việc áp dụng sang các quốc gia hoặc ngành khác cần có sự điều chỉnh.
  • Mẫu: Mẫu khảo sát dù có ý nghĩa đại diện nhưng chỉ bao gồm các DN có hoạt động XNK thường xuyên tại một số địa bàn trọng điểm. Các loại hình DN ít hoạt động hoặc ở khu vực biên giới hẻo lánh có thể chưa được phản ánh đầy đủ.
  • Thời gian: Dữ liệu phân tích thực trạng giới hạn trong giai đoạn 2015-2019. Các diễn biến mới về chính sách hoặc kinh tế (ví dụ: tác động dài hạn của đại dịch Covid-19 sau 2019) có thể làm thay đổi bối cảnh và cần được cập nhật.

Future research agenda với 4-5 concrete directions

  1. Nghiên cứu định lượng sâu sắc hơn: Tiếp tục thực hiện các nghiên cứu thực chứng về tác động của QLTT bằng các phương pháp định lượng tiên tiến (ví dụ: SEM, phân tích đa cấp, phân tích hồi quy theo thời gian) để đo lường chính xác hơn mối quan hệ giữa các yếu tố tác động và mức độ tuân thủ, cũng như tác động của QLTT đến năng lực cạnh tranh quốc gia.
  2. Phát triển công cụ đo lường tuân thủ (ĐLTT) tiên tiến: Nghiên cứu và xây dựng bộ công cụ ĐLTT có khả năng tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) từ nhiều nguồn, áp dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Machine Learning để dự báo xu hướng tuân thủ và hành vi vi phạm của DN một cách tự động và chính xác hơn.
  3. Mở rộng nghiên cứu sang các ngành và lĩnh vực khác: Áp dụng khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu của luận án để phân tích QLTT trong các lĩnh vực khác của quản lý nhà nước (ví dụ: quản lý thuế nội địa, quản lý môi trường, quản lý lao động) nhằm xây dựng một cộng đồng doanh nghiệp tuân thủ pháp luật một cách toàn diện.
  4. Đánh giá tác động của các yếu tố phi kinh tế đến tuân thủ: Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố văn hóa, đạo đức kinh doanh, lòng tin của DN vào cơ quan quản lý, và hiệu quả của các chương trình giáo dục/tuyên truyền trong việc thúc đẩy tuân thủ tự nguyện.
  5. Nghiên cứu so sánh quốc tế chuyên sâu: Thực hiện các nghiên cứu so sánh chi tiết về mô hình QLTT giữa HQVN với các hải quan tiên tiến trong khu vực và trên thế giới (ngoài New Zealand và Canada đã được đề cập), nhằm rút ra những bài học cụ thể hơn cho việc hoàn thiện chính sách và thực tiễn.

Methodological improvements suggested

  • Đầu tư vào các hệ thống CNTT hỗ trợ phân tích dữ liệu lớn và tự động hóa quy trình ĐGTT, giảm thiểu sự phụ thuộc vào khai thác thủ công.
  • Thiết kế các nghiên cứu dài hạn (longitudinal studies) để theo dõi sự biến động của hành vi tuân thủ theo thời gian và đánh giá hiệu quả của các chính sách can thiệp.
  • Phát triển các chỉ số định lượng cụ thể hơn cho các yếu tố phi tài chính và phi kinh tế ảnh hưởng đến tuân thủ, cho phép phân tích thống kê sâu hơn.

Theoretical extensions proposed

  • Xây dựng một "Lý thuyết Quản lý Tuân thủ tích hợp" dành riêng cho các nền kinh tế đang phát triển, kết hợp các đặc điểm của HNKTQT, công nghệ đang lên và những thách thức về năng lực thể chế.
  • Mở rộng các mô hình hành vi tuân thủ (TRA, TPB) bằng cách đưa vào các biến số về "áp lực xã hội từ các hiệp hội ngành nghề" và "lợi ích dài hạn từ việc tuân thủ" trong bối cảnh các FTA thế hệ mới.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này có tiềm năng tạo ra tác động sâu rộng ở nhiều cấp độ, từ học thuật đến thực tiễn, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh hội nhập.

  • Academic impact với potential citations estimate: Luận án cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận toàn diện cho QLTT trong lĩnh vực hải quan, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển. Điều này có thể trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà nghiên cứu về quản lý công, kinh tế quốc tế, quản lý chuỗi cung ứng và luật hải quan. Với tính tiên phong và sự chi tiết trong phân tích, luận án có tiềm năng được trích dẫn thường xuyên trong các công trình học thuật tiếp theo, ước tính 50-100+ lượt trích dẫn trong 5-10 năm tới. Các đóng góp về mô hình phân loại DN 5 cấp độ và khung phân tích tích hợp cũng có thể kích thích các nghiên cứu so sánh và mở rộng trong các ngữ cảnh khác.
  • Industry transformation với specific sectors:
    • Ngành XNK: Các giải pháp hoàn thiện QLTT sẽ giảm thời gian và chi phí thông quan, tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn, trực tiếp hỗ trợ các doanh nghiệp XNK. Ví dụ, việc giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế (hiện đã giảm xuống 5,09% (tr. 73)) và thời gian nộp thuế (xuống 3 phút (tr. 90)) sẽ tối ưu hóa dòng chảy hàng hóa và tăng khả năng cạnh tranh cho các DN trong ngành.
    • Ngành Logistics và Vận tải: Việc đơn giản hóa TTHQ và tăng cường hiệu quả kiểm soát sẽ giảm ùn tắc tại cảng biển, sân bay, và cửa khẩu, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của các DN logistics, vận tải và kho bãi.
    • Ngành Sản xuất hàng xuất khẩu: Các DN sản xuất hàng XK sẽ được hưởng lợi từ quy trình hải quan hiệu quả hơn, giảm rủi ro và chi phí liên quan đến tuân thủ pháp luật, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế.
  • Policy influence với government levels:
    • Cấp Chính phủ và Bộ Tài chính: Các khuyến nghị về hoàn thiện hệ thống pháp lý (sửa đổi Luật Hải quan, Luật Quản lý thuế), ban hành Nghị định/Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về QLTT (tr. 131-132), cùng việc giao quyền và trách nhiệm cụ thể cho HQVN, sẽ là cơ sở quan trọng cho việc hoạch định chính sách vĩ mô, cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia (Nghị quyết 19/NQ-CP, Nghị quyết 02/NQ-CP) [17, 27].
    • Cấp Tổng cục Hải quan: Luận án cung cấp lộ trình chi tiết để HQVN đổi mới và hoàn thiện QLTT, bao gồm chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá, xây dựng cơ chế ĐGTT tự động, nâng cao năng lực đội ngũ công chức và tăng cường ứng dụng CNTT (tr. 135-147).
  • Societal benefits quantified where possible:
    • Chống buôn lậu và gian lận thương mại: Việc hoàn thiện QLTT sẽ tăng cường khả năng phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, bảo vệ lợi ích của nhà nước và các DN làm ăn chân chính. Từ 2015-2019, HQVN đã phát hiện và xử lý 86.623 vụ vi phạm, thu NSNN 1.704,933 tỷ VNĐ (tr. 91). Các giải pháp sẽ tiếp tục giảm thiểu thất thu ngân sách và bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia.
    • Môi trường kinh doanh lành mạnh: Tạo ra sân chơi công bằng, minh bạch cho tất cả các DN, giảm các hoạt động phi chính tắc và tham nhũng, thúc đẩy văn hóa tuân thủ trong cộng đồng DN.
    • An toàn xã hội và môi trường: Nâng cao hiệu quả kiểm soát các mặt hàng cấm, độc hại, rác thải công nghiệp nhập khẩu, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường sống.
  • International relevance với global implications: Các bài học kinh nghiệm từ luận án có giá trị tham khảo cho các quốc gia đang phát triển khác trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là các thành viên của ASEAN và WTO, khi họ đối mặt với những thách thức tương tự trong quản lý hải quan và thúc đẩy tuân thủ. Các đề xuất về khung pháp lý, mô hình phân loại và ứng dụng công nghệ có thể được điều chỉnh và áp dụng vào các hệ thống hải quan khác, góp phần vào mục tiêu chung của WCO về chuẩn hóa và thuận lợi hóa thương mại toàn cầu. HQVN cũng có thể đóng góp kinh nghiệm của mình cho WCO trong việc xây dựng "Cẩm nang hướng dẫn QLTT trong lĩnh vực hải quan toàn cầu" (tr. 150).

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Doctoral researchers:
    • Specific research gaps: Luận án mở ra các hướng nghiên cứu mới về QLTT trong các lĩnh vực quản lý nhà nước khác, cũng như các nghiên cứu định lượng sâu sắc hơn về tác động của QLTT.
    • Quantify benefits: Cung cấp khung lý thuyết, mô hình phân loại DN và bộ tiêu chí đánh giá có thể được sử dụng làm nền tảng cho các luận án tiến sĩ và thạc sĩ tiếp theo trong lĩnh vực quản lý kinh tế, hải quan và pháp luật thương mại quốc tế. Các nhà nghiên cứu có thể phát triển các mô hình định lượng phức tạp hơn, áp dụng cho các ngành hàng cụ thể hoặc so sánh với các quốc gia khác.
  • Senior academics:
    • Theoretical advances: Cung cấp một khung phân tích tích hợp QLNN, QLTT, QLRR và các yếu tố BISEP, làm phong phú thêm lý thuyết về quản lý công và hành vi tổ chức.
    • Quantify benefits: Nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu về quản lý hải quan, kinh tế quốc tế, pháp luật kinh tế tại các trường đại học và viện nghiên cứu. Hỗ trợ việc xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu về QLTT và QLRR.
  • Industry R&D:
    • Practical applications: Các giải pháp về hoàn thiện pháp lý, kỹ thuật đánh giá tuân thủ và nâng cao chất lượng thực thi QLTT sẽ trực tiếp giúp các DN XNK hiểu rõ hơn nghĩa vụ và quyền lợi của mình, từ đó điều chỉnh hành vi kinh doanh để tuân thủ tốt hơn.
    • Quantify benefits: DN có thể giảm đáng kể chi phí tuân thủ pháp luật và thời gian thông quan. Với việc áp dụng thanh toán thuế 24/7, thời gian nộp thuế giảm từ 1-2 ngày xuống 3 phút (tr. 90), tiết kiệm chi phí lưu kho, lưu bãi. Môi trường kinh doanh minh bạch hơn sẽ khuyến khích đầu tư và đổi mới.
  • Policy makers:
    • Evidence-based recommendations: Cung cấp các luận cứ khoa học và bằng chứng thực tiễn để hoạch định, hoàn thiện luật pháp, chính sách và cơ chế thực hiện QLTT đối với DN XNK.
    • Quantify benefits: Giúp các nhà hoạch định chính sách đạt được mục tiêu kép: vừa tạo thuận lợi cho thương mại, vừa kiểm soát chặt chẽ buôn lậu, gian lận thương mại và đảm bảo nguồn thu NSNN (vượt dự toán 1.598,52 tỷ VNĐ trong 2015-2019 (Phụ lục 4, tr. 178)). Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.
  • Quantify benefits where possible:
    • HQVN: Tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, giảm thiểu rủi ro vi phạm, hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ. Tiết kiệm chi phí vận hành và tăng cường tính liêm chính của đội ngũ công chức hải quan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended) Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng và tích hợp Lý thuyết Quản lý rủi ro của WCO và các Lý thuyết hành vi (TRA của Fishbein & Ajzen, TPB của Ajzen) vào một khung phân tích toàn diện, đa tầng cho quản lý tuân thủ trong lĩnh vực hải quan tại Việt Nam. Cụ thể, luận án phát triển "Mô hình mới đề xuất đánh giá phân loại doanh nghiệp" (Hình 4, tr. 133) thành 5 mức độ tuân thủ (DN ưu tiên, tuân thủ cao, tuân thủ trung bình, tuân thủ thấp, không tuân thủ), chi tiết hóa mô hình Kim tự tháp tuân thủ 4 nhóm của WCO (2014) [93]. Điều này cho phép HQVN áp dụng chính sách quản lý phù hợp với từng mức độ tuân thủ của DN, định hướng họ đến tuân thủ tự nguyện thông qua các chiến lược hỗ trợ và khuyến khích, đồng thời vẫn duy trì kiểm soát hiệu quả đối với các đối tượng rủi ro cao. Đây là sự bổ sung lý thuyết quan trọng cho việc cá nhân hóa và phân cấp quản lý tuân thủ trong một môi trường kinh tế năng động.

2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies) Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án nằm ở việc kết hợp sâu rộng dữ liệu sơ cấp và thứ cấp, đặc biệt là việc thu thập và phân tích dữ liệu khảo sát quy mô lớn từ cộng đồng DN XNK, điều mà các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam còn hạn chế.

  • So sánh với Phạm Văn Phong (2009) [59] và Võ Đức Chín (2011) [50]: Các nghiên cứu này thường chỉ tập trung vào một số khía cạnh của tuân thủ thuế hoặc trong phạm vi địa phương hẹp. Luận án này sử dụng một mẫu khảo sát lớn hơn, đại diện hơn (402 DN từ 7 Cục Hải quan lớn) và đi sâu vào toàn bộ hoạt động QLTT đối với DN XNK, không chỉ tuân thủ thuế.
  • So sánh với Quách Đăng Hòa (2008) [53]: Đề tài của Quách Đăng Hòa nghiên cứu "Đo lường, đánh giá MĐTT của DN hoạt động XNK" nhưng "chỉ mới tiếp cận ở khía cạnh công tác đo lường và ĐGTT của CQHQ mà chưa đi sâu làm rõ các nội dung hoạt động QLTT" (tr. 11). Luận án này vượt xa bằng cách xây dựng một khung phân tích toàn diện, bao gồm cả các yếu tố pháp lý, hành chính, công nghệ và yếu tố con người, không chỉ là công cụ đo lường đơn thuần.
  • Innovation: Việc sử dụng "phương pháp kịch bản kinh tế để dự báo" và "nội suy và ngoại suy để đề xuất phương hướng, giải pháp" (tr. 16) trong một nghiên cứu về QLTT là một điểm mới, giúp các đề xuất có tầm nhìn chiến lược và thích ứng với các biến động kinh tế toàn cầu, điều mà các nghiên cứu trước đây thường ít đề cập. Ngoài ra, việc xây dựng và triển khai phiếu khảo sát chi tiết với sự tham vấn chuyên gia và VCCI (Phụ lục 1, tr. 164) cũng là một sự đảm bảo về tính khách quan và khoa học của dữ liệu sơ cấp.

3. Most surprising finding (với data support) Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù HQVN đã đạt được những thành công đáng kể trong việc đảm bảo nguồn thu NSNN (vượt dự toán 1.598,52 tỷ VNĐ trong 2015-2019 (Phụ lục 4, tr. 178)) và thuận lợi hóa thương mại (tỷ lệ kiểm tra luồng Đỏ giảm còn 5,09% (tr. 73)), nhưng tình hình buôn lậu và gian lận thương mại vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng về số vụ vi phạm và trị giá. Cụ thể, từ 2015-2019, HQVN đã phát hiện và xử lý 86.623 vụ việc vi phạm, trị giá hàng vi phạm ước tính 6.806,748 tỷ VNĐ, và có 37.029 DN vi phạm (tr. 91-92). Điều này bao gồm cả sự xuất hiện của các vi phạm phi truyền thống như nhập khẩu rác thải độc hại, xâm phạm SHTT, và rửa tiền (tr. 91). Điều này cho thấy rằng, mặc dù hệ thống quản lý có vẻ hiệu quả trên các chỉ số chính thức, vẫn tồn tại những lỗ hổng lớn hoặc các đối tượng vi phạm ngày càng tinh vi hơn, đòi hỏi một cách tiếp cận QLTT sâu sắc và toàn diện hơn.

4. Replication protocol provided? Luận án không cung cấp một "giao thức nhân rộng" (replication protocol) chi tiết theo định nghĩa khoa học nghiêm ngặt. Tuy nhiên, các thông tin về phương pháp luận, phạm vi nghiên cứu, đối tượng khảo sát, số lượng mẫu, và các công cụ thu thập dữ liệu (phiếu khảo sát tại Phụ lục 2) được mô tả khá rõ ràng (tr. 14-16, Phụ lục 1). Với những thông tin này, các nhà nghiên cứu khác có thể thiết kế một nghiên cứu tương tự để kiểm tra lại các phát hiện hoặc mở rộng sang các bối cảnh khác, mặc dù việc tiếp cận "ý kiến chuyên gia tại các cơ quan này của người nghiên cứu" (tr. 150) có thể là một thách thức.

5. 10-year research agenda outlined? Luận án không trình bày một "chương trình nghiên cứu 10 năm" được đánh số cụ thể. Tuy nhiên, trong phần "Limitations và Future Research" và xuyên suốt phần "Phương hướng và Giải pháp", luận án đã phác thảo một lộ trình nghiên cứu và phát triển QLTT của HQVN đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 (tr. 127). Các hướng nghiên cứu tương lai được đề xuất bao gồm:

  • Nghiên cứu định lượng sâu sắc hơn về tác động của QLTT.
  • Phát triển công cụ đo lường tuân thủ (ĐLTT) tiên tiến, tích hợp Big Data, AI và Machine Learning.
  • Mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực quản lý nhà nước khác.
  • Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố phi kinh tế ảnh hưởng đến tuân thủ.
  • Thực hiện các nghiên cứu so sánh quốc tế chuyên sâu (tr. 149). Những định hướng này cung cấp một chương trình nghị sự dài hạn cho cả nghiên cứu và thực tiễn, đặt nền móng cho sự phát triển tiếp theo của QLTT tại Việt Nam và có thể đóng góp cho các chuẩn mực quốc tế.

Kết luận

Luận án đã thành công trong việc cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về Quản lý tuân thủ (QLTT) đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu (DN XNK) của Hải quan Việt Nam (HQVN) trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế (HNKTQT). Công trình này không chỉ làm rõ những vấn đề lý luận cốt lõi mà còn đưa ra các giải pháp thực tiễn có tính khả thi cao.

  1. 5-6 SPECIFIC contributions (numbered):
    • Phát triển Khung phân tích và mô hình phân loại DN mới: Đề xuất một "Khung phân tích của luận án" tích hợp QLNN, QLTT, QLRR, pháp luật quốc gia và quốc tế (Sơ đồ 1, tr. 17). Đồng thời, đưa ra "Mô hình mới đề xuất đánh giá phân loại doanh nghiệp" thành 5 mức độ tuân thủ (Hình 4, tr. 133), chi tiết hơn so với mô hình 4 nhóm của WCO, làm nền tảng cho chính sách quản lý đa tầng.
    • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả QLTT: Chứng minh vai trò của QLTT trong việc đảm bảo nguồn thu NSNN, với tổng số thu từ XNK đạt 349.921 tỷ VNĐ vào năm 2019 và vượt dự toán 1.598,52 tỷ VNĐ trong giai đoạn 2015-2019 (Phụ lục 4, tr. 178). Nghiên cứu cũng chỉ ra việc giảm đáng kể tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa (luồng Đỏ) xuống 5,09% trên tổng số hơn 12,2 triệu tờ khai XNK vào năm 2018 (tr. 73) và giảm thời gian nộp thuế xuống 3 phút nhờ thanh toán điện tử (tr. 90).
    • Làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ và không tuân thủ: Phân tích sâu các yếu tố pháp lý, hành chính, công nghệ và đặc biệt là các nhân tố hành vi, ý thức tự tuân thủ của người khai hải quan (dựa trên TRA, TPB) cũng như yếu tố BISEP của WCO, giải thích các hành vi vi phạm pháp luật ngày càng tinh vi và phức tạp.
    • Đề xuất các giải pháp hoàn thiện toàn diện: Bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp lý, chuẩn hóa kỹ thuật đánh giá tuân thủ, nâng cao chất lượng thực thi quản lý, tăng cường hợp tác với các bên liên quan, và phát triển hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về tuân thủ pháp luật (tr. 131-147).
    • Nhận diện các thách thức và định hướng tương lai: Thẳng thắn chỉ ra những hạn chế về pháp lý, nhận thức, công nghệ, và phối hợp liên ngành. Đồng thời, đề xuất các hướng nghiên cứu sâu hơn và các cải tiến phương pháp luận, đóng góp vào chương trình nghị sự dài hạn cho QLTT.
  2. Paradigm advancement với evidence: Luận án đánh dấu sự chuyển dịch mô hình quản lý của HQVN từ phương thức truyền thống sang phương thức hiện đại, tập trung vào Quản lý tuân thủ trên cơ sở phân tích rủi ro. Bằng chứng là việc giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế, tăng cường hậu kiểm, và đẩy mạnh các chương trình DN ưu tiên (AEO) với 74 DN được công nhận (tr. 90), hướng tới quản lý theo chuỗi cung ứng và khuyến khích tự nguyện tuân thủ.
  3. 3+ new research streams opened:
    • Nghiên cứu định lượng chuyên sâu về tác động của QLTT đến các chỉ số kinh tế vĩ mô và năng lực cạnh tranh quốc gia.
    • Phát triển và ứng dụng các công cụ công nghệ mới (AI, Big Data, Blockchain) trong ĐLTT và dự báo hành vi tuân thủ/vi phạm.
    • Nghiên cứu so sánh và điều chỉnh mô hình QLTT cho các lĩnh vực quản lý nhà nước khác tại Việt Nam hoặc các quốc gia có bối cảnh tương tự.
  4. Global relevance với international comparison: Luận án không chỉ dừng lại ở phân tích trong nước mà còn rút ra bài học kinh nghiệm từ các hải quan tiên tiến như New Zealand, Canada, Hoa Kỳ, Úc, Nam Phi và Trung Quốc. Điều này giúp HQVN định vị và điều chỉnh các chiến lược QLTT của mình theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế, đồng thời đóng góp vào nỗ lực chung của WCO trong việc xây dựng "Cẩm nang hướng dẫn QLTT trong lĩnh vực hải quan toàn cầu" (tr. 150).
  5. Legacy measurable outcomes: Thành công của luận án được đo lường bằng khả năng cung cấp các luận cứ khoa học để hoạch định chính sách, góp phần vào việc hoàn thành mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội của Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030, đặc biệt là trong việc tạo thuận lợi hóa thương mại, chống gian lận thương mại, và đảm bảo nguồn thu NSNN một cách bền vững. Các khuyến nghị của luận án có thể dẫn đến việc nâng cao tỷ lệ DN tuân thủ tự nguyện, giảm chi phí tuân thủ cho DN, và tăng cường hiệu quả quản lý của HQVN.