Luận án: Đầu tư trực tiếp nước ngoài với phát triển bền vững vùng kinh tế trọng điểm miền Trung - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Trong quyết định số 795/QĐ của Thủ tướng Chính phủ về “ Phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020” đã chỉ rõ : Vùng Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) bao gồm 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình và Quảng Ninh, là cửa ngõ ở phía biển Đông với thế giới và là một trong những cầu nối trực tiếp giữa hai khu vực phát triển năng động là khu vực Đông Nam Á và Đông Bắc Á. Vùng ĐBSH có dân cư đông đúc, có lịch sử phát triển lâu đời gắn với công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước. Bên cạnh đó, vùng ĐBSH có Thủ đô Hà Nội và các tỉnh, thành phố quan trọng như thành phố Hải Phòng, tỉnh Quảng Ninh.

đã tạo cho vùng có vị trí, vai trò quan trọng, là vùng trung tâm đầu não về chính trị, kinh tế, văn hóa và khoa học công nghệ của cả nước. Với các cơ quan Trung ương, các trung tâm điều hành của nhiều tổ chức kinh tế và các trung tâm, cơ sở đào tạo, nghiên cứu và triển khai lớn của quốc gia, Vùng ĐBSH đã, đang và sẽ tiếp tục giữ vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp phát triển của cả nước. Trong những năm vừa qua, vùng ĐBSH là một trong những vùng kinh tế của cả nước luôn dẫn đầu về thu hút FDI cả về số lượng dự án và qui mô vốn đầu tư. Khu vực doanh nghiệp có vốn FDI ở vùng ĐBSH có những đóng góp tích cực vào tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của vùng.

Tuy nhiên, kết quả thu hút FDI và quá trình hoạt động của khu vực doanh nghiệp có vốn FDI ở vùng ĐBSH đã và đang xuất hiện những biểu hiện tiêu cực, ảnh hưởng không nhỏ đến sự PTBV của vùng trên cả 3 khía cạnh: kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Mặc dù vậy, kết quả thu hút FDI vào vùng ĐBSH trong những năm qua là rất khả quan, song cơ cấu đầu tư theo ngành của khu vực FDI trong vùng còn mất cân đối, tập trung chủ yếu vào những ngành nghề sử dụng nhiều lao động, những ngành gia công và lắp ráp mà điển hình là: giày da, dệt may, linh kiện điện tử,. chưa chú 2 trọng thu hút FDI vào phát triển các ngành công nghiệp ít gây hại đến môi trường, nhất là ngành sử dụng công nghệ cao và có giá trị gia tăng cao. Thực tế đã chứng minh, sau nhiều năm thu hút, FDI đã tác động đến tăng trưởng của vùng nhưng chưa thực sự tác động đến PTBV, vùng ĐBSH vẫn chưa thực sự trở thành trung tâm công nghiệp hiện đại, có sức lôi cuốn và tác động lan tỏa đến ngành công nghiệp của các vùng lân cận cùng phát triển.

Hầu hết FDI vào các ngành công nghiệp đều có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao, đặc biệt là ngành công nghiệp khai khoáng, nhiệt điện, hóa chất,. Số lượng và qui mô dự án FDI tập trung vào các lĩnh vực giáo dục đào tạo, cấp nước và xử lý chất thải, y tế và trợ giúp xã hội,. còn rất nhỏ bé. Bên cạnh đó, sự hoạt động của khu vực các doanh nghiệp có vốn FDI cũng đang xuất hiện những ảnh hưởng tiêu cực đến sự PTBV của vùng ĐBSH thể hiện ở các mặt sau: Về mặt kinh tế: xuất hiện ngày càng nhiều các doanh nghiệp FDI “lỗ giả, lãi thật”, trốn thuế làm thất thu ngân sách của Nhà nước, ngoài ra hiện tượng nợ xấu và chuyển giá trong các doanh nghiệp FDI khá phổ biến và có biểu hiện ngày càng gia tăng.

Khu vực doanh nghiệp FDI chưa thực sự tạo ra tác động lan tỏa lớn đối với nền kinh tế của vùng. Mối liên kết giữa các doanh nghiệp trong nước với các doanh nghiệp FDI còn rất lỏng lẻo. Về mặt xã hội: khu vực FDI góp phần tạo mở và giải quyết công ăn việc làm cho người lao động trong vùng, song chưa chú trọng đến việc nâng cao trình độ tay nghề cho người lao động; đời sống vật chất và tinh thần của người lao động chưa được quan tâm một cách thỏa đáng. Về mặt môi trường: ý thức chấp hành pháp luật BVMT của các doanh nghiệp có vốn FDI chưa tốt với các biểu hiện như chưa quan tâm đầu tư cho công tác BVMT, cố tình vi phạm pháp luật BVMT.

đã ảnh hưởng rất lớn đến môi trường sinh thái và sức khỏe của dân cư trong vùng. Tất cả những tác động tiêu cực đó đang là rào cản tiềm ẩn nguy cơ, thách thức to lớn đối với sự PTBV của vùng ĐBSH. Xuất phát từ những vấn đề thực tiễn trên đây, việc làm rõ hơn nữa đóng góp 3 của FDI vào PTBV; đánh giá đúng đắn, khách quan thực trạng FDI với PTBV ở vùng ĐBSH và tìm kiếm các giải pháp thu hút và quản lý hoạt động của các doanh nghiệp có vốn FDI như thế nào để đảm bảo PTBV cho vùng ĐBSH trên cả ba trụ cột kinh tế, xã hội, môi trường là yêu cầu cấp bách. Nhằm hướng đến việc giải quyết các yêu cầu đó, luận án “Đầu tư trực tiếp nước ngoài với phát triển bền vững ở vùng Đồng bằng sông Hồng” được tác giả lựa chọn để nghiên cứu.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về đầu tư trực tiếp nước ngoài với phát triển bền vững vùng và đề xuất giải pháp nhằm hướng đầu tư trực tiếp nước ngoài đóng góp nhiều hơn vào phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Hồng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Mục tiêu cụ thể Thứ nhất: Góp phần làm sáng tỏ những vấn đề cốt lõi về đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào phát triển bền vững một vùng kinh tế.

Thứ hai: Phân tích thực trạng về đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng. Thứ ba: Xác định hệ thống quan điểm, Xây dựng định hướng, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế nhưng vẫn phải đảm bảo tính bền vững trong vùng. Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về đầu tư trực tiếp nước ngoài với phát triển bền vững một vùng kinh tế. - Nghiên cứu kinh nghiệm trong nước và thế giới về phát triển bền vững vùng và rút ra bài học cho vùng đồng bằng sông Hồng.

- Phân tích thực trạng đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào phát triển 4 bền vững vùng đồng bằng sông Hồng. - Đề xuất các giải pháp nhằm tăng đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào phát triển bền vững vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030. Câu hỏi nghiên cứu - Phát triển bền vững vùng kinh tế là gì? - Các tiêu chí đánh giá đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với phát triển bền vững vùng đồng bằng sông Hồng là gì ? - Đầu tư trực tiếp nước ngoài có đóng góp như thế nào vào phát triển bền vững tại vùng đồng bằng sông Hồng? - Làm thế nào để tiếp tục thu hút và gia tăng mức đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài vào phát triển bền vững vùng đồng bằng sông Hồng ? 4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 4.

Đối tượng nghiên cứu Việt Nam là một quốc gia đang phát triển do đó FDI là nguồn vốn bổ sung quan trọng cho nền kinh tế. Tuy nhiên không thu hút FDI bằng mọi giá mà đang có sự điều chỉnh thu hút chọn lọc hơn nhằm tăng đóng góp của FDI vào việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững. Định hướng này cũng cần được thực hiện đối với phát triển vùng kinh tế. Vì vậy, đối tượng nghiên cứu của luận án sẽ tập trung vào nghiên cứu những đóng góp của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với phát triển bền vững tại một vùng kinh tế.

Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung: Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, những nội dung cơ bản được nghiên cứu như sau: + Đóng góp của FDI vào một vùng kinh tế thể hiện qua 3 khía cạnh sau đây: + Đóng góp của FDI đối với phát triển bền vững về kinh tế được thể hiện thông qua các tiêu chí: tăng trưởng kinh tế, tăng năng suất lao động và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. 5 + Đóng góp của FDI đối với phát triển bền vững về xã hội được thể hiện thông qua các tiêu chí: chuyển dịch cơ cấu việc làm, thu nhập bình quân đầu người và hệ số bất bình đẳng thu nhập (GNI). + Đóng góp của FDI đối với phát triển bền vững về môi trường được thể hiện thông qua các tiêu chí: tiêu tốn năng lượng, mức độ ô nhiễm và chất thải. - Về không gian: Luận án nghiên cứu đầu tư trực tiếp nước ngoài với PTBV ở vùng ĐBSH, trên địa bàn 11 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hà Nam, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình,Vĩnh Phúc nhưng không đi sâu vào từng tỉnh của vùng.

- Về thời gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu FDI với PTBV tại vùng ĐBSH với số liệu thực tế trong giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2014 và đề xuất đến năm 2020 tầm nhìn 2030 5. Quá trình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu Quá trình nghiên cứu và các phương pháp nghiên cứu nói trên được sử dụng trong luận án có thể mô tả qua các bước như như trong Hình 1.1: Bước 1: Tổng quan các nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Các nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến FDI với phát triển bền vững và đóng góp của FDI đến phát triển bền vững vùng kinh tế. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng là phân tích, tổng hợp, kết quả đạt được là chỉ ra những nội dung có thể kế thừa, những khoảng trống cần nghiên cứu.