Luận án Tiến sĩ: Chuyển biến kinh tế xã hội Đồng Quang, Bắc Ninh (1954-2005)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN DŨNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐỒNG QUANG, HUYỆN TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH (1954 - 2005) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI – 2013 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN DŨNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở XÃ ĐỒNG QUANG, HUYỆN TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH (1954 - 2005) Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam cận đại và hiện đại Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN ĐÌNH LÊ HÀ NỘI – 2013 2 MỤC LỤC Trang Mục lục………………………………………………………………… 2 Danh mục các bảng biểu………………………………………………. KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI ĐỒNG QUANG TRƢỚC NĂM 1954. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ SỰ HÌNH THÀNH LÀNG XÓM Ở ĐỒNG QUANG……………………………… 19 1. Điều kiện tự nhiên.

Sự hình thành làng xóm ở Đồng Quang. KINH TẾ - XÃ HỘI ĐỒNG QUANG TRƯỚC NĂM 1954. Tình hình kinh tế. Tình hình xã hội.

CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở ĐỒNG QUANG (1954 – 1986). CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI ĐỒNG QUANG TRONG NHỮNG NĂM 1954 - 1975. Chuyển biến kinh tế - xã hội Đồng Quang trong những 57 năm 1954 - 1964. Chuyển biến kinh tế - xã hội Đồng Quang trong những năm 1965 - 1975.

CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở ĐỒNG QUANG TRONG NHỮNG NĂM 1976 - 1986……. Chuyển biến về kinh tế ở Đồng Quang trong những năm 1976 - 1986. Chuyển biến về xã hội ở Đồng Quang trong những năm 1976 - 1986. CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở ĐỒNG QUANG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2005………….

ĐƯỜNG LỐI ĐỔI MỚI CỦA ĐẢNG - YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH SỰ CHUYỂN BIẾN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở ĐỒNG QUANG……………………………. SỰ CHUYỂN BIẾN VỀ KINH TẾ Ở ĐỒNG QUANG TRONG NHỮNG NĂM 1986 - 2005. Đổi mới cơ chế quản lý kinh tế ở Đồng Quang ………… 109 3. Chuyển biến về ruộng đất……………………………….

Chuyển biến về kinh tế nông nghiệp……………………. Chuyển biến về kinh tế thủ công nghiệp………………… 125 3. Chuyển biến về thương mại, dịch vụ và tín dụng………. SỰ CHUYỂN BIẾN VỀ XÃ HỘI Ở ĐỒNG QUANG TRONG NHỮNG NĂM 1986 – 2005.

Dân số, lao động và việc làm. Đời sống vật chất của người dân Đồng Quang. Hệ thống chính trị………………………………………. An ninh trật tự.

163 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 169 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 187 4 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Trang Bảng 1.1: Tỉ lệ phân loại đất ruộng ở xã Đồng Quang theo địa bạ Gia Long 4 24 Bảng 1.2: Tình hình ruộng đất ở xã Đồng Quang đầu thế kỷ XIX 29 Bảng 1.3: Quy mô sở hữu ruộng đất tư ở xã Đồng Quang đầu thế kỷ XIX 30 Bảng 2.1: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa mùa, lúa chiêm của Đông Quang 60 Bảng 2.2: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa mùa, lúa chiêm của xã Đông Quang từ năm 1958 đến năm 1964 65 Bảng 2.3: Diện tích, năng suất, sản lượng các loại hoa mầu ở xã Đồng Quang từ năm 1958 đến năm 1964 66 Bảng 2.4: Nhân khẩu lao động trong nông nghiệp của các xã thuộc huyện Tiên Sơn 80 Bảng 2.5: Diện tích lúa vụ đông xuân ở xã Đồng Quang qua các năm 85 Bảng 2.6: Bình quân lương thực chia theo đầu người của các hợp tác xã 94 Biểu 2.7: Thống kê các phương tiện đi lại và nghe nhìn của xã Đồng Quang năm 1985 96 Bảng 2.8: Tình hình giáo dục xã Đồng Quang từ năm học 1980-1981 đến năm học 1984-1985 98 Bảng 3.1: Bình quân đất đai/khẩu của xã Đồng Quang và huyện Từ Sơn năm 1986 111 Bảng 3.2: Biến động diện tích đất theo mục đích sử dụng từ năm 1995 đến 2005 113 Bảng 3.3: Thống kê số hộ bị thu hồi đất ruộng ở làng Trang Liệt 114 5 Bảng 3.4: Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp ở xã Đồng Quang từ năm 1995 đến năm 2005 115 Bảng 3.5: Cơ cấu sử dụng đất phi nông nghiệp ở xã Đồng Quang từ năm 1995 đến năm 2005 116 Bảng 3.6: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa chiêm xuân ở xã Đồng Quang 121 Bảng 3.7: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa vụ chiêm xuân ở xã Đồng Quang từ năm 2000 đến 2005 121 Bảng 3.8: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa vụ mùa của xã Đồng Quang từ năm 1991 đến 2005 122 Bảng 3.9: Diện tích lúa cả năm của xã Đồng Quang từ năm 2000 đến 2005 122 Bảng 3.10: Năng suất lúa bình quân cả năm của xã Đồng Quang từ năm 2000 đến 2005 123 Bảng 3.11: Tổng đàn trâu, bò, lợn qua các năm ở xã Đồng Quang 124 Bảng 3.12: Số hộ có số nhân khẩu từ 4 người trở xuống ở xã Đồng Quang năm 2009 134 Bảng 3.13: Cơ cấu ngành nghề của các hộ ở xã Đồng Quang năm 2001 và 2006 136 Bảng 3.14: Cơ cấu nghề nghiệp của các hộ ở xã Đồng Quang năm 2011 137 Bảng 3.15: Nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình ở xã Đồng Quang năm 2011 142 Bảng 3.16: Loại nhà ở xã Đồng Quang năm 2011 145 Bảng 3.17: Quy mô số học sinh tiểu học và trung học cơ sở ở xã Đồng Quang từ năm 1999 đến 2004 152 6 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nông thôn Việt Nam trong quá khứ và hiện tại luôn được xác định là địa bàn có tầm quan trọng đặc biệt về kinh tế, chính trị, quân sự và văn hóa – xã hội.

Nghiên cứu vấn đề nông nghiệp - nông thôn - nông dân sẽ góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng của lịch sử dân tộc Việt Nam. Chính vì lẽ đó, từ lâu, nhiều học giả trong và ngoài nước đã chọn vấn đề này làm đối tượng nghiên cứu. Trong quá trình đổi mới, Đảng ta cũng đã xác định: “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh, quốc phòng; giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước”[55, tr. Từ sau ngày miền Bắc được giải phóng (1954) và đất nước được thống nhất (1975) cho đến nay, nông nghiệp, nông thôn, nông dân cả nước nói chung đã trải qua những giai đoạn khác nhau và đã có những biến đổi sâu sắc về mọi mặt.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp như Đảng đã đề ra thì việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn nông thôn là vấn đề mang tính quyết định, bởi hiện nay có khoảng 80% dân số và trên 70% lao động đang sống ở nông thôn với hoạt động kinh tế chủ yếu là nông nghiệp. Vì vậy, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã nhấn mạnh phải: “Tăng cường sự chỉ đạo và huy động các nguồn lực cần thiết để đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn”[47, tr. Đồng bằng châu thổ sông Hồng là một trong tám vùng sinh thái kinh tế của cả nước. Đây là địa bàn đã hình thành nền Văn minh sông Hồng.

Với nền 7 kinh tế lấy nông nghiệp - lúa nước làm chủ đạo, cư dân ở đây đã sớm quần tụ và cố kết trong những cộng đồng làng xã bền chặt. Cộng đồng làng xã ở đây đã thực sự là một thực thể kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội mang bản sắc riêng. Trải qua các giai đoạn lịch sử, làng xã vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng đã có nhiều biến chuyển tích cực do tác động từ nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là từ những chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực vẫn còn có nhiều mặt hạn chế.

Vì vậy, việc nghiên cứu về kinh tế - xã hội của làng xã ở đồng bằng sông Hồng trong thời kỳ lịch sử hiện đại sẽ góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn là vấn đề có tính khoa học và thực tiễn cao. Theo con số thống kê của Tổng cục thống kê, năm 2000, ở đồng bằng sông Hồng có 1. Trong quá trình điều tra khảo sát, chúng tôi đã chọn xã Đồng Quang, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh để làm đối tượng nghiên cứu. Sở dĩ chúng tôi chọn xã Đồng Quang là vì những lý do sau: một là, Đồng Quang là một xã nằm ở khu vực gần trung tâm đồng bằng sông Hồng, cận đô thị lớn (cách Hà Nội 18 km), trong thời kỳ đổi mới đã có những chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế - xã hội, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra nhanh; hai là, qua quá trình phát triển, sự biến đổi về kinh tế, văn hóa, xã hội của các làng trong xã Đồng Quang cũng có những sự khác biệt, mặc dù ở sát gần nhau.

Sau bao nhiêu thập kỷ biến đổi, làng Bính Hạ vẫn còn mang đậm chất thuần nông và chỉ phát triển nghề thủ công nghiệp trong khoảng 5 năm trở lại đây, còn Trang Liệt phát triển kinh tế theo hướng dịch vụ và là một làng khoa bảng từ xưa, cho đến nay vẫn giữ được truyền thống văn hóa đó. Trang liệt là một trong 2 thôn đầu tiên của cả nước ban hành qui chế nếp sống hương thôn mới. Trang Liệt từng được chọn làm làng mẫu điển hình về làng quê Việt Nam trong triển lãm The Country Life in The Red River do 8 Bảo tàng Hoàng gia Hà Lan tổ chức tại Amsterdam năm 1997. Trong khi đó, dân làng Đồng Kỵ thì năng động trong làm ăn kinh tế và trở thành một làng giàu có vào loại bậc nhất ở đồng bằng sông Hồng; ba là, trong quan hệ xã hội giữa các làng, ngoài những yếu tố tích cực vẫn còn có những yếu tố bảo thủ cổ truyền.

Có thể nói, xã Đồng Quang như một bức tranh thu nhỏ của quá trình biến đổi kinh tế - xã hội ở vùng đồng bằng sông Hồng. Nơi đây hội tụ nhiều yếu tố đặc trưng về kinh tế, văn hóa, xã hội của làng xã ở vùng châu thổ này. Vì vậy, việc nghiên cứu một xã điển hình như Đồng Quang trong thời gian từ 1954 đến 2005, qua đó sẽ giúp cho chúng ta hiểu thêm về sự biến đổi kinh tế - xã hội ở đồng bằng sông Hồng trong hơn 5 thập kỷ đã qua.