Luận án tiến sĩ liên kết vùng vùng kinh tế trọng điểm bắc bộ giai đoạn từ nay đế

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGÔ VĂN PHONG LIÊN KẾT VÙNG VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ GIAI ĐOẠN TỪ NAY ĐẾN 2020, TẦM NHÌN 2030 Chuyên ngành : Kinh tế phát triển Mã số : 62 31 01 05 LUẬN ÁN TIỄN SỸ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. PHAN VĂN HÙNG Hà Nội, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án NGÔ VĂN PHONG i MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Những vấn đề chưa được các công trình đã công bố nghiên cứu giải quyết và những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ LIÊN KẾT VÙNG. Vùng và liên kết vùng. Cơ sở lý thuyết của liên kết vùng. Các nguyên tắc liên kết vùng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết vùng. Một số tiêu chí đánh giá. Kinh nghiệm quốc tế về liên kết vùng và bài học cho Việt Nam. THỰC TRẠNG LIÊN KẾT VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ GIAI ĐOẠN 2006 - 2015.

Điều kiện kinh tế, xã hội của Vùng KTTĐ Bắc Bộ. Thể chế, chính sách liên kết vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Thực trạng liên kết Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY LIÊN KẾT VÙNG KTTĐ BẮC BỘ GIAI ĐOẠN ĐẾN 2020, TẦM NHÌN ĐẾN 2030.

Quan điểm phát triển liên kết vùng KTTĐ Bắc Bộ. Định hướng liên kết vùng Vùng KTTĐ Bắc Bộ đến 2030. Một số giải pháp thúc đẩy liên kết vùng KTTĐ Bắc Bộ. 128 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ.

131 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 137 ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB Ngân hàng phát triển châu Á AEC Cộng đồng Kinh tế ASEAN APEC Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEM Diễn đàn hợp tác Á – Âu BHYT Bảo hiểm y tế CNTT Công nghệ thông tin CSKCB Cơ sở khám chữa bệnh CTR Chất thải rắn đ. Đồng ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH Đồng bằng sông Hồng EU Liên minh châu Âu FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDP Tổng sản phẩm nội địa GMS Vùng sông Mê-Công mở rộng GTVT Giao thông vận tải KCN Khu công nghiệp KKT Khu kinh tế KTTĐ Kinh tế trọng điểm MTĐT Môi trường đô thị NHTM Ngân hàng Thương mại ODA Viện trợ phát triển chính thức OECD Tổ chức Hợp tác phát triển kinh tế PPP Hợp tác Công – Tư QL. Quốc lộ TP.

Thành phố TNHH Trách nhiệm hữu hạn URENCO Công ty môi trường đô thị USD Đô-la Mỹ WB Ngân hàng Thế giới WTO Tổ chức Thương mại Thế giới iii DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng 1: Các loại liên kết chính. 30 Bảng 2: Tỷ lệ lao động qua đào tạo cả nước và các vùng KTTĐ (%). 59 Bảng 3: Tổng mức hàng hóa bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng xã hội của Vùng KTTĐ Bắc Bộ. Tổng mức lưu chuyển hàng hóa bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng xã hội bình quân đầu người của Vùng KTTĐ Bắc bộ năm 2014.

69 Bảng 5: Thứ tự các mặt hàng xuất khẩu chính năm 2013. 71 Bảng 6: Một số thông tin về KKT vùng KTTĐ Bắc Bộ. 80 Bảng 7: Hạch toán hiệu quả kinh tế của một số cây cùng một thời điểm. Cơ cấu lao động tại các Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

92 Bảng 9: Tỷ lệ thất nghiệp của các tỉnh trong vùng. 93 Bảng 10: Tỷ lệ hộ nghèo của các tỉnh trong vùng (%). 94 Bảng 11: Một số kết quả liên kết Vùng KTTĐ Bắc Bộ. 98 iv DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ TRONG LUẬN ÁN Hình 1: Sơ đồ chuỗi giá trị chung.

37 Hình 2: Mô hình bộ máy tổ chức liên kết vùng ở CHLB Đức. 44 Hình 3: Mật độ dân số các vùng KTTĐ (người/km2) năm 2012. 58 Hình 4: Tỷ lệ lao động đang làm việc so dân số và lực lượng lao động của các vùng KTTĐ trên cả nước năm 2011. Sơ đồ bộ máy điều phối VKTTĐ.

61 Hình 6: Mô hình trao đổi giữa các vùng nghiên cứu. 65 Hình 7: Cơ cấu GDP theo ngành vùng KTTĐ Bắc Bộ năm 2000 và 2010. 70 Hình 8: Cơ cấu GDP ngành công nghiệp năm 2008 và 2014. 70 Hình 9: Cơ cấu các ngành công nghiệp chủ yếu của Vùng KTTĐ Bắc Bộ năm 2014.

71 Hình 10: Số lượng và diện tích các KCN của vùng KTTĐ Bắc Bộ thời kỳ 2001-2010. 76 Hình 11: Tình hình thu hút đầu tư vào các KCN Vùng KTTĐ Bắc Bộ. 77 Hình 12: Hiện trạng phân bố các KCN trong vùng KTTĐ Bắc Bộ. 80 Hình 13: Mô hình liên kết mới vùng KTTĐ Bắc Bộ.

117 Hình 14: Tam giác phát triển vùng KTTĐ Bắc Bộ. Tính cấp thiết của đề tài Vùng lãnh thổ là một phân hệ trong hệ thống các vùng của mỗi quốc gia. Trong số các lý thuyết về phát triển vùng, phân vùng và hoạt động của các vùng lãnh thổ là một nội dung quan trọng đã được các nhà khoa học trên thế giới về kinh tế và xã hội tập trung nghiên cứu. Đó là một đòi hỏi khách quan từ thực tiễn nghiên cứu cách thức tổ chức phát triển KT-XH các vùng lãnh thổ.

Liên kết vùng lãnh thổ cũng đã được nghiên cứu trong nhiều công trình khoa học, tuy nhiên còn nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này nên việc triển khai liên kết vùng còn dàn trải, lúng túng. Trải qua quá trình phát triển với sự thay đổi về cơ chế quản lý của nhà nước cho phù hợp với xu thế phát triển chung từng bước xóa bỏ cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, Việt Nam cũng đã có nhiều quan điểm khác nhau về phát triển các vùng, miền, lãnh thổ. được áp dụng trên thực tiễn. Từ quan điểm phát triển đồng đều giữa các vùng miền theo khẩu hiệu như: “đưa miền núi tiến kịp miền xuôi”, “đưa nông thôn theo kịp thành thị”.

rồi đến quan điểm tập trung, ưu tiên nguồn lực phát triển các vùng trọng điểm, như đã xác định trong Chiến lược Phát triển Kinh tế Xã hội 2001 - 2010 là: xây dựng các vùng kinh tế trọng điểm (KTTĐ) với tốc độ tăng trưởng nhanh nhằm mục tiêu“đóng góp lớn vào tăng trưởng của cả nước” và “lôi kéo, hỗ trợ các vùng khác cùng phát triển”1. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020 một lần nữa khẳng định: “Rà soát, điều chỉnh, bổ sung quy hoạch và có cơ chế, chính sách phù hợp để các vùng trong cả nước cùng phát triển, phát huy lợi thế của từng vùng, tạo sự liên kết giữa các vùng. Thúc đẩy phát triển các vùng kinh tế trọng điểm, tạo động lực và tác động lan tỏa đến các vùng khác; đồng thời, tạo điều kiện phát triển nhanh hơn các khu vực còn nhiều khó khăn. Để các vùng KTTĐ có thể phát huy sức mạnh tổng thể, nâng cao năng lực cạnh tranh cấp vùng thì trước hết phải xây dựng được không gian kinh tế vùng.

Từ đó phân bố lại sản xuất theo hướng chuyên môn hóa hoặc hình thành các vùng sản xuất lớn, tập 1 Văn kiện Đại hội Đảng CSVN lần thứ IX 1 trung… và liên kết vùng sẽ trở thành nhân tố mới góp phần vào tăng trưởng kinh tế vùng. Tuy nhiên, liên kết vùng ở Việt Nam chưa đạt được như kỳ vọng. Theo Hoàng Ngọc Phong, ở Việt Nam hiện nay đang tồn tại “63 vùng kinh tế”, tương ứng với 63 tỉnh, thành. Vì thế, không gian kinh tế vùng bị chia cắt và thu hẹp, nhiều cụm ngành kinh tế (cluster) và sản phẩm thế mạnh mà các tỉnh có lợi thế không được “liên kết” với nhau, hoặc lợi thế so sánh của từng tỉnh không được phát huy, mà còn cạnh tranh cục bộ lẫn nhau, dẫn đến chuỗi giá trị ngành hàng bị cắt khúc; đầu tư trùng lắp, tính gia tăng giá trị thấp, suất đầu tư cao do không tận dụng được “lợi thế dùng chung” trên cơ sở phân công trong nội bộ vùng và liên vùng.

Do đó, nghiên cứu liên kết vùng KTTĐ Bắc Bộ là cần thiết, có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn. Vùng KTTĐ Bắc Bộ là một trong bốn vùng KTTĐ, là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của Việt Nam. Trong đó, Hà Nội là Thủ đô của cả nước; Hải Phòng có hải cảng quốc tế quan trọng của Vùng KTTĐ Bắc Bộ cũng như của các tỉnh phía Bắc Việt Nam và của tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng. Trong Vùng KTTĐ Bắc Bộ, cảng quốc tế ở Hải Phòng có lượng hàng hóa chuyển tải lớn theo dòng thương mại Trung Quốc với thế giới thông qua trục Côn Minh – Hà Nội – Hải Phòng.

Quảng Ninh có khu cửa khẩu Móng Cái với vai trò kết nối khu vực ASEAN – Trung Quốc và là địa phương có nhiều tiềm năng về du lịch. Với những vị trí và lợi thế rất “đắc địa và đặc thù” của tam giác phát triển Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, vùng KTTĐ Bắc Bộ được kỳ vọng trở thành “cực tăng trưởng” của Việt Nam, có vai trò thúc đẩy các vùng khác cùng phát triển. Tuy nhiên, sau mười lăm năm hình thành và phát triển, vùng KTTĐ Bắc Bộ vẫn chưa có bộ máy vận hành liên kết vùng, chưa thực sự liên kết để tạo ra sức bật lớn trong phát triển kinh tế cho các tỉnh, thành phố trong vùng. Đến nay, liên kết Vùng KTTĐ Bắc Bộ (bao gồm cả liên kết nội vùng và liên vùng) vẫn còn rất hạn chế với nhiều tồn tại, bất cập cả về cơ chế, chính sách lẫn thực thi trong thực tế.

Trong bối cảnh hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, các tỉnh trong vùng KTTĐ Bắc Bộ sẽ chịu tác động rất lớn từ các yếu tố bên ngoài. Xu hướng cấu trúc lại nền kinh tế trước sức ép của hội nhập kinh tế quốc tế sẽ đe dọa trực tiếp đến 2 sức cạnh tranh của doanh nghiệp, của vùng KTTĐ Bắc Bộ và của quốc gia. Thực tiễn quá trình phát triển Vùng KTTĐ Bắc Bộ cũng như yêu cầu về liên kết vùng để tạo ra sức mạnh tổng hợp, đủ sức đối phó với những vấn đề như phát triển bền vững, cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với các mục tiêu bảo vệ môi trường và ổn định xã hội.