Luận án tác động chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến phát triển nông nghiệp nông thôn huyện Văn Lâm, Hưng Yên

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án này là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ trong quá trình thực hiện luận án này đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Hạnh i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của nhiều tập thể, cá nhân.

Nhân dịp này tôi xin gửi lời cảm ơn đến tập thể các thày, cô giáo Khoa Quản lý đất đai, Bộ môn Quản lý đất đai, Ban Quản lý đào tạo Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Hồ Thị Lam Trà và PGS.TS Nguyễn Thanh Trà đã tận tình hướng dẫn, trực tiếp chỉ ra những ý kiến quý báu và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. Tôi cũng xin gửi lòng biết ơn chân thành tới lãnh đạo địa phương và người dân huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình điều tra, khảo sát thực địa, theo dõi mô hình và nghiên cứu. Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các tập thể và cơ quan, ban ngành, bạn bè, gia đình và người thân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập tài liệu nghiên cứu.

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu của các tập thể và cá nhân đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Hạnh ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các chữ viết tắt vi Danh mục các bảng vii Danh mục các hình ix MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu nghiên cứu 3 3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 5 Những đóng góp mới của luận án 3 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5 1.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 5 1.1 Một số thuật ngữ 5 1.2 Sử dụng đất đai 5 1.3 Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 8 1.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về nông nghiệp, nông thôn 13 1.1 Lý thuyết về nông nghiệp, nông thôn trên thế giới 13 1.2 Khái quát mô hình thực tiễn về nông nghiệp, nông thôn 14 1.3 Quan hệ giữa sử dụng đất với phát triển nông nghiệp, nông thôn 17 1.3 Kinh nghiệm chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất của một số nước trên thế giới, vùng lãnh thổ và ở Việt Nam 19 1.1 Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới và vùng lãnh thổ 19 1.2 Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất ở Việt Nam 22 1.4 Tác động của quá trình chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến nông nghiệp, nông thôn 27 1.1 Tác động đến kinh tế 28 iii 1.2 Tác động đến xã hội 33 1.3 Tác động đến môi trường nông thôn 40 1.5 Nhận xét chung và định hướng nghiên cứu 41 CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 44 2.1 Nội dung nghiên cứu 44 2.1 Đặc điểm vùng nghiên cứu 44 2.2 Thực trạng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 44 2.3 Đánh giá tác động của chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến nông nghiệp, nông thôn 44 2.4 Kiểm chứng theo dõi một số mô hình sử dụng đất phục vụ đề xuất hướng sử dụng 45 2.5 Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn huyện 45 2.2 Phương pháp nghiên cứu 47 2.1 Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu 47 2.2 Phương pháp phân vùng và chọn điểm nghiên cứu 47 2.3 Phương pháp điều tra và phỏng vấn 48 2.4 Phương pháp lựa chọn theo dõi mô hình sử dụng đất phục vụ đề xuất sử dụng đất 49 2.5 Phương pháp tính hiệu quả sử dụng đất 49 2.6 Phương pháp lấy mẫu phân tích 50 2.7 Phương pháp so sánh 51 2.8 Phương pháp đánh giá tác động 52 2.9 Phương pháp xử lý số liệu 53 CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 55 3.1 Đặc điểm vùng nghiên cứu 55 3.1 Đặc điểm vùng nghiên cứu 55 3.2 Các nguồn tài nguyên 56 3.3 Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội huyện Văn Lâm 58 3.2 Đánh giá thực trạng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 59 iv 3.1 Hiện trạng và biến động sử dụng đất huyện Văn Lâm 59 3.2 Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất huyện Văn Lâm giai đoạn 2000 - 2010 64 3.3 Tác động của chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến nông nghiệp, nông thôn 72 3.1 Tác động về mặt kinh tế 72 3.2 Tác động về mặt xã hội 85 3.3 Tác động về mặt môi trường 101 3.4 Xác định mức độ tác động của chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến phát triển nông nghiệp, nông thôn 113 3.5 Đánh giá chung 119 3.4 Kiểm chứng theo dõi một số mô hình sử dụng đất nông nghiệp phục vụ đề xuất hướng sử dụng 122 3.1 Thông tin về các mô hình theo dõi 123 3.2 Hiệu quả của các mô hình theo dõi 124 3.5 Giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn huyện.1 Giải pháp về chính sách 128 3.2 Nhóm giải pháp về kinh tế 128 3.3 Nhóm giải pháp về xã hội 131 3.4 Nhóm giải pháp bảo vệ môi trường sinh thái 133 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 135 1 Kết luận 135 2 Kiến nghị 137 Danh mục công trình đã công bố có liên quan đến luận án 138 Tài liệu tham khảo 139 Phụ lục 144 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ATLT An toàn lương thực CNH Công nghiệp hóa CNH - ĐTH Công nghiệp hóa - đô thị hóa CPSX Chi phí sản xuất GTSX Giá trị sản xuất GTGT Giá trị gia tăng HĐH Hiện đại hóa KCN Khu công nghiệp KLN Kim loại nặng LĐ Lao động LUT Loại hình sử dụng đất LĐ&TBXH Lao động và thương binh xã hội NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn NQ Nghị quyết NTTS Nuôi trồng thủy sản NXB Nhà xuất bản QCVN Quy chuẩn Việt Nam TCCP Tiêu chuẩn cho phép TNHH Trách nhiệm hữu hạn TN&MT Tài nguyên và Môi Trường TW Trung ương UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa vi DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Chọn mẫu điều tra hộ nông dân 48 2.2 Phân cấp mức độ ảnh hưởng của mối quan hệ 53 3.1 Hiện trạng sử dụng đất của huyện Văn Lâm tỉnh Hưng Yên năm 2010 60 3.2 Biến động diện tích đất theo mục đích sử dụng giai đoạn 2000 - 2010 62 3.3 Tổng hợp diện tích đất bị thu hồi để xây dựng các khu, cụm công nghiệp huyện Văn Lâm giai đoạn 2000 - 2010 65 3.4 So sánh hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp năm 2010 với quy hoạch sử dụng đất 69 3.5 Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế giai đoạn 2000 - 2010 73 3.6 Diện tích, năng suất một số cây trồng và số lượng vật nuôi chính huyện Văn Lâm giai đoạn 2000 - 2010 76 3.7 Hiệu quả kinh tế bình quân trên 1 ha đối với các loại hình sử dụng đất chính huyện Văn Lâm năm 2010 77 3.8 So sánh thu nhập bình quân của hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 79 3.9 So sánh mức chi tiêu của hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 81 3.10 Vốn đầu tư cho sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2000 - 2010 84 3.11 So sánh vốn đầu tư cho nông nghiệp của hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 85 3.12 Cơ cấu lao động theo ngành ở Văn Lâm trước và sau chuyển đổi 86 3.13 Biến đổi việc làm của người nông dân trước và sau thu hồi đất 87 3.14 Hiệu quả xã hội của một số loại hình sử dụng đất chính 88 3.15 Biến động tỷ lệ hộ dùng nguồn thắp sáng chính huyện Văn Lâm 90 3.16 Điều kiện trường học trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất huyện Văn Lâm 92 vii 3.17 So sánh kết cấu hạ tầng nông thôn của hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 93 3.18 Tình trạng việc làm trước và sau khi thu hồi đất của người lao động 94 3.19 Quan hệ gia đình và xã hội của các hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 99 3.20 Tình hình an ninh trật tự trên địa bàn của các hộ gia đình trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 100 3.21 Môi trường nông thôn trước và sau chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 103 3.22 Tổng hợp mức độ bón phân của một số cây trồng 104 3.23 Một số tính chất lý hóa học của mẫu đất huyện Văn Lâm 105 3.24 Hàm lượng KLN trong các mẫu đất khu vực nghiên cứu 107 3.25 Kết quả phân tích nước mặt huyện Văn Lâm, Hưng Yên 111 3.26 Kết quả phân tích tương quan giữa tỷ lệ mất đất tại các tiểu vùng với các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường 114 3.27 Tổng hợp những tồn tại, nguyên nhân và giải pháp khắc phục quá trình chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất đến năm 2010 huyện Văn Lâm 121 3.28 Tóm tắt thông tin về các mô hình theo dõi 123 3.29 Hiệu quả kinh tế bình quân các mô hình theo dõi 124 3.30 Tổng hợp hiệu quả xã hội bình quân các mô hình theo dõi 125 3.31 Hiệu quả tổng hợp của các mô hình theo dõi 127 viii DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Trang 1.1 Xu hướng biến động đất trồng lúa theo vùng thời kỳ 2000 - 2010 23 1.2 Xu hướng biến động đất phi nông nghiệp theo vùng thời kỳ 2000 - 2010 24 3.1 Sơ đồ vị trí địa lý huyện Văn Lâm - tỉnh Hưng Yên 55 3.2 Diện tích đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp qua một số năm 63 3.3 Sơ đồ sự chuyển dịch đất đai trong nội bộ đất nông nghiệp huyện Văn Lâm giai đoạn 2000 - 2010 67 3.4 Giá trị sản xuất nông nghiệp huyện Văn Lâm 74 3.5 Tổng chi tiêu bình quân 1 nhân khẩu/tháng giai đoạn 2000 - 2010 huyện Văn Lâm 80 3.