Luận án: Chuyển đổi đất lúa trong biến đổi khí hậu ĐBSCL - Nguyễn Hoàng Đan

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN HOÀNG ĐAN NGHIÊN CỨU CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU SỬ DỤNG ĐẤT LÚA TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP – 2017 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN HOÀNG ĐAN NGHIÊN CỨU CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU SỬ DỤNG ĐẤT LÚA TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Chuyên ngành: Quản lý đất đai Mã số: 62.03 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Khắc Thời TS. Nguyễn Võ Linh HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Tác giả luận án Nguyễn Hoàng Đan i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi đƣợc bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến: + PGS. Nguyễn Khắc Thời, Học viện Nông nghiệp Việt Nam và TS. Nguyễn Võ Linh, Viện Nghiên cứu Quy hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn, những ngƣời thầy hƣớng dẫn hết mực nhiệt tình, đã chỉ dạy, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Nguyễn Trọng Uyên, TS.

Bùi Thị Ngọc Dung, TS. Nguyễn Hùng Cƣờng, ThS. Trần Thị Loan, ThS. Hà Văn Định - Trung tâm Phát triển bền vững nông nghiệp, nông thôn; TS.

Nguyễn Tuấn Anh, ThS. Đỗ Minh Phƣơng - Trung tâm Viễn thám và Quy hoạch, Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp; TS. Phùng Gia Hƣng, Đại học Nông lâm Bắc Giang, TS. Trần Xuân Biên, Đại học Tài nguyên và Môi trƣờng Hà Nội là những ngƣời đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài.

+ Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, tập thể các thầy cô thuộc Bộ môn Trắc địa Bản đồ, Khoa Quản lý đất đai, Học viện Nông nghiệp Việt Nam những ngƣời đã giúp đỡ, đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. + Tập thể Lãnh đạo và Nghiên cứu viên - Phân Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp miền Nam, Trung tâm Phát triển bền vững nông nghiệp, nông thôn, Trung tâm Viễn thám và Quy hoạch, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp; Trung tâm Điều tra, đánh giá tài nguyên đất đai - Tổng cục Quản lý đất đai; Vụ Thống kê Nông lâm thủy sản, Tổng cục Thống kê; Sở Nông nghiệp và PTNT các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long đã giúp đỡ tôi trong thời gian tôi thực hiện nghiên cứu. + Tập thể Lãnh đạo và Công chức Vụ Kế hoạch, Bộ Nông nghiệp và PTNT đã giúp đỡ và tạo điều kiện hỗ trợ cho tôi trong thời gian tôi làm nghiên cứu sinh tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam. + Xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bố, mẹ, vợ, các con và bạn bè đã động viên hỗ trợ tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu này.

Tác giả luận án Nguyễn Hoàng Đan ii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các chữ viết tắt vi Danh mục bảng ix Danh mục hình xi Trích yếu luận án xii Thesis abstract xiv PHẦN 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 1. Mục tiêu nghiên cứu 2 1. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2 1.

Những đóng góp mới của đề tài 3 1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3 PHẦN 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 4 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng đất lúa bền vững 4 2.

Cơ sở lý luận của việc sử dụng đất lúa bền vững 4 2. Hiệu quả sử dụng đất lúa 7 2. Tình hình sử dụng đất canh tác lúa trên thế giới và ở Việt Nam 12 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 17 2.

Lý luận về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 17 2. Thực trạng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất ở Việt Nam 25 2. Cơ sở khoa học và thực tiễn của chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa trong điều kiện biến đổi khí hậu 27 2. Biến đổi khí hậu và tác động của biến đối khí hậu đến sử dụng đất lúa 27 2.

Các nghiên cứu đánh giá tác động và đề xuất giải pháp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu tới sử dụng đất lúa 31 2. Kinh nghiệm chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa của một số nƣớc trên thế giới và ở Việt Nam 37 iii 2. Một số phƣơng pháp đƣợc ứng dụng trong nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 42 2. Phƣơng pháp đánh giá đất 42 2.

Phƣơng pháp kết hợp ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và hệ thống đánh giá đất tự động (ALES) trong quản lý, sử dụng đất 44 2. Phƣơng pháp tối ƣu hóa trong quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp 45 2. Nhận xét chung và định hƣớng nghiên cứu 47 2. Nhận xét chung 47 2.

Phân tích, đánh giá cụ thể những vấn đề khoa học công nghệ còn tồn tại, hạn chế và các nội dung cần đặt ra nghiên cứu, giải quyết 48 PHẦN 3. NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 50 3. Nội dung nghiên cứu 50 3. Phƣơng pháp nghiên cứu 50 3.

Phƣơng pháp điều tra, thu thập thông tin, dữ liệu 50 3. Phƣơng pháp kế thừa 52 3. Phƣơng pháp phân tích không gian trong hệ thống thông tin địa lý (GIS) 52 3. Phƣơng pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất lúa 53 3.

Phƣơng pháp đánh giá đất đai 56 3. Phƣơng pháp mô hình toán tối ƣu đa mục tiêu 58 3. Phƣơng pháp xây dựng phần mềm LSG 1. Phƣơng pháp chuyên gia 62 3.

Phƣơng pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) 62 PHẦN 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 64 4. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long 64 4. Điều kiện tự nhiên 64 4.

Điều kiện kinh tế - xã hội 70 4. Thực trạng sử dụng đất lúa ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long 73 4. Hiện trạng và biến động sử dụng đất lúa giai đoạn 2000 - 2015 73 4. Hiệu quả của các loại hình sử dụng đất 76 4.

Dự báo tác động của biến đổi khí hậu đến sử dụng đất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long 92 4. Lựa chọn kịch bản biến đổi khí hậu cho vùng nghiên cứu 92 iv 4. Dự báo ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu đến sử dụng đất lúa theo kịch bản biến đổi khí hậu đƣợc lựa chọn 95 4. Đánh giá thích hợp đất đai hiện tại và tƣơng lai theo kịch bản biến đổi khí hậu đƣợc lựa chọn 111 4.

Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai 111 4. Đánh giá thích hợp đất lúa 114 4. Đề xuất chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long theo kịch bản biến đổi khí hậu đƣợc lựa chọn 118 4. Căn cứ khoa học và thực tiễn, quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc đề xuất chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa 118 4.

Ứng dụng mô hình tối ƣu đa mục tiêu để đề xuất sử dụng đất lúa bền vững 119 4. Đề xuất chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020 và 2030 132 4. Giải pháp chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất lúa 139 4. Các giải pháp về kỹ thuật 140 4.

Đầu tƣ phát triển thủy lợi và ứng phó với biến đổi khí hậu 145 PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 149 5. Kiến nghị 150 Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án 151 Tài liệu tham khảo 152 Phụ lục 165 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt ADB Ngân hàng phát triển Châu Á (Asian Development Bank) ALES Phần mềm đánh giá phân hạng thích hợp đất đai (Automated Land Evaluation System) ANLT An ninh lƣơng thực BĐCM Bán đảo Cà Mau BĐKH Biến đổi khí hậu BĐKH-NBD Biến đổi khí hậu - nƣớc biển dâng BQ Bình quân BTNMT Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng BVTV Bảo vệ thực vật DEM Mô hình số độ cao (Digital Elevation Model) DHNTB Duyên hải Nam Trung bộ DSSAT Phần mềm hỗ trợ ra quyết định chuyển đổi công nghệ nông nghiệp (Decision Support System for AgroTechnology Transfer) DT Diện tích ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH Đồng bằng sông Hồng ĐNB Đông Nam bộ ĐTM Đồng Tháp Mƣời ĐVĐ Đơn vị đất ĐX Đông xuân GDP Tổng thu nhập quốc nội/nội địa (Gross Domestic Product) GIS Hệ thống thông tin địa lý (Geographic Information System) HT Hè thu GTSX Giá trị sản xuất IPCC Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu (Intergovernmental Panel on Climate Change) IRRI Viện Nghiên cứu Lúa Quốc Tế (International Rice Research Institute) vi Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt KHCN Khoa học công nghệ KHKT Khoa học kỹ thuật KHTL Khoa học thủy lợi KTXH Kinh tế xã hội LMU Đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit) LUT Loại/kiểu sử dụng đất đai (Land utilization type) MT Môi trƣờng MTQG Mục tiêu quốc gia NBD Nƣớc biển dâng NN Nông nghiệp NQ-CP Nghị quyết – Chính phủ NTB Nam Trung bộ NTTS Nuôi trồng thủy sản PGS Phó Giáo sƣ PTNT Phát triển nông thôn QC Quảng canh QĐ-TTg Quyết định của Thủ tƣớng Chính phủ SL Sản lƣợng SPSS Phần mềm xử lý số liệu (Statistical Package for the Social Sciences) SRP Chuẩn mực canh tác lúa bền vững (Sustainable Rice Platform) SWOT Phƣơng pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (Strengths Weaknesses Opportunities Threats) TCN Tiêu chuẩn Ngành TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam TĐ Thu đông TDMN Trung du miền núi TGLX Tứ giác Long Xuyên TKNN Thiết kế nông nghiệp TNMT Tài nguyên và Môi trƣờng TP Thành phố TPCG Thành phần cơ giới vii Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt TS Tiến sỹ UNCCD NAP Văn phòng Công ƣớc chống sa mạc hóa (United (United Nations Convention to Combat Desertification National Action Programme) UNEP Chƣơng trình Môi trƣờng của Liên Hợp Quốc (United Nations Environment Programme) UNFCCC Công ƣớc Khung Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change) VietGAP Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở Việt Nam (Vietnamese Good Agricultural Practices) WB Ngân hàng thế giới (World Bank) WMO Tổ chức Khí tƣợng Thế giới (World Meteorological Organization) viii DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.