Luận án về hệ thống thủy nông miền Tây Nam Bộ từ 1954 đến 2015 - Nguyễn Ngọc Huyền

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH _________________________________________________ NGUYỄN NGỌC HUYỀN HỆ THỐNG THỦY NÔNG Ở VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 2015 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGHỆ AN, 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH _________________________________________________ NGUYỄN NGỌC HUYỀN HỆ THỐNG THỦY NÔNG Ở VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 2015 Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 922.9013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. ĐẶNG NHƢ THƢỜNG NGHỆ AN, 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu sử dụng trong luận án do chính tôi khai thác từ nhiều nguồn tài liệu. Đề tài nghiên cứu và các kết luận của luận án chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả Nguyễn Ngọc Huyền ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ. iv PHỤ LỤC CÁC BẢN ĐỒ. v PHỤ LỤC CÁC BẢNG, HÌNH.

vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. vii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Nguồn tài liệu và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Các công trình nghiên cứu về thủy nông vùng Tây Nam Bộ của tác giả trong và ngoài nƣớc. Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nƣớc. Các công trình nghiên cứu của tác giả nƣớc ngoài.

Nhận xét về tình hình nghiên cứu. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. HỆ THỐNG THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 1975. Vài nét về vùng đất Tây Nam Bộ.

Khái quát hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ trƣớc năm 1954. Hệ thống thủy nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 1975. Chủ trƣơng và chính sách của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Quá trình đầu tƣ xây dựng các công trình dự án thủy nông.

Bộ máy quản lý và điều hành. Những thành tựu và hạn chế. 47 Tiểu kết chƣơng 2. 60 iii Chƣơng 3.

HỆ THỐNG THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1975 ĐẾN NĂM 2015. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ sau năm 1975. Một số thành quả và bài học của hệ thống thủy nông trƣớc năm 1975. Tình hình miền Nam sau năm 1975.

Sự chuẩn bị của Đảng, Chính phủ đối với thủy nông Nam Bộ. Bộ máy quản lý và điều hành thủy nông. Quá trình đầu tƣ xây dựng và những thành tựu. Một số hạn chế.

TÁC ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG THỦY NÔNG ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1954 ĐẾN NĂM 2015. Đối với kinh tế. Đối với xã hội. Đối với kinh tế.

Đối với xã hội. 134 Tiểu kết chƣơng 4. 145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 149 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

PL1 iv DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Bảng Bảng 2. Xuất khẩu lúa gạo từ năm (1955 - 1964). Thông tin phát triển thủy điện Mê Kông. Khối lƣợng đào kênh và diện tích lúa trồng trong những năm 1955 - 1975.

Sản xuất lúa gạo của Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1955 - 1975. Sự phát triển du lịch ở ĐBSCL (1975 - 2015). Sản lƣợng xuất khẩu thủy sản ở ĐBSCL. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản ở ĐBSCL.

Tỷ lệ Bác sĩ /1 vạn dân .1: Chiều dài kênh đào ở Tây Nam Bộ giai đoạn 1975 - 1985. So sánh sự phát triển của giao thông đƣờng bộ vùng Tây Nam Bộ ở hai thời điểm 2005 và 2015. Cơ cấu chi tiêu của vùng Đồng Tháp Mƣời năm 2015. Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp phổ thong.

Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp các cấp. 139 v PHỤ LỤC CÁC BẢN ĐỒ Bản đồ 1. Mạng lƣới kênh đào ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp. Đƣờng thuỷ ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp.

Giao thông đƣờng thuỷ ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp. Máng thuỷ lợi Bắc Kỳ ở Rạch Giá - Hà Tiên năm 1943. Sông, kênh đào vùng Đồng Tháp Mƣời thời thuộc Pháp. Kênh đào vùng Đồng Tháp Mƣời thời thuộc Pháp.

Kênh Rạch Giá - Hà Tiên và 4 kênh phụ, kèm theo bản kỹ thuật thiết kế các kênh. Vùng và thời gian nhiễm phèn ở vùng Tây Nam Bộ. Bản đồ vùng thủy lợi chính và 120 phân vùng tƣới tại ĐBSCL. Hệ thống kiểm soát lũ Bắc Vàm Nao.

Các dự án Cống Âu thuyền của tỉnh Bạc Liêu. Quy hoạch thủy lợi vùng ĐBSCL. Quy hoạch lũ ĐBSCL. Quy hoạch thủy lợi vùng Đồng Tháp Mƣời.

Sơ đồ hệ thống kênh Hồng Ngự. Thủy nông vùng Tứ giác Long Xuyên. Sơ đồ công trình đắp đập làm hồ chứa nƣớc ngọt sông Cửa Trung. Ảnh cống ngăn mặn Cái Lớn - Cái Bé.

Hệ thống thủy lợi Bán đảo Cà Mau. 10 vi PHỤ LỤC CÁC BẢNG, HÌNH Bảng Bảng 2. Xuất khẩu lúa gạo năm 1955 - 1964. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu ở miền Nam năm 1955 - 1975.

Các công trình kênh rạch đƣợc mở rộng, nạo vét năm 1986 - 1996. Thống kê các công trình tiểu thủy nông nội đồng Tây Nam Bộ năm 1997 - 2015. Xuất khẩu lúa gạo ở vùng Tây Nam Bộ năm 1955 - 1975. Lƣợng gạo xuất khẩu từ cảng Sài Gòn năm 1955 - 1975.

Sản lƣợng lúa cả năm của vùng Tây Nam Bộ năm 1997 - 2015. So sánh vận chuyển hành khách và hàng hóa bằng các phƣơng tiện khác nhau giữa khu vực Tây Nam Bộ và cả nƣớc (số liệu năm 2015). Sản lƣợng thủy sản nuôi theo tỉnh ở ĐBSCL năm 1986 - 2015. Cơ cấu giáo dục ở Tây Nam Bộ năm 1995 - 2015.

Tỷ lệ Dƣợc sĩ/ 1 vạn dân năm 1975 - 2015. Lao động ngành y tế ở Tây Nam Bộ so với cả nƣớc. Thống kê kênh đào ở vùng Tây Nam Bộ từ đầu thế kỷ XVIII đến những năm đầu thế kỷ XXI. Đào kênh Chợ Gạo.

Khánh thành kênh Tổng đốc Lộc ở vùng Đồng Tháp Mƣời năm 1898. Chiếc xáng đào kênh ở Nam Kỳ thời thuộc Pháp. Gàu xáng chứa 375 lít. Xáng múc đang thi công kênh Xà No (1939 - 1940).

Kênh Xà No năm 1959. Sơ đồ kênh Xà No hôm nay. Kênh Xà No hôm nay. 39 vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Bộ NN&PTNT Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSCL Ủy hội sông Mê Kông quốc tế MRC Quyết định - Bộ Nông nghiệp - Xây dựng QĐ-BNN-XDCB cơ bản Trung tâm lƣu trữ Quốc gia II TTLTQG II 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài 1. Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp. Nông nghiệp gắn liền với thủy lợi là mối quan hệ đã đƣợc xác lập từ rất lâu trong lịch sử dân tộc. Để phát triển sản xuất nông nghiệp, đặc biệt nông nghiệp trồng lúa nƣớc, đƣợc xem là một trong những biện pháp vô cùng quan trọng đảm bảo cho việc tƣới, tiêu nƣớc và phục vụ đời sống dân sinh.

Chính vì thế, thủy nông là vấn đề sống còn của nền sản xuất nông nghiệp trồng lúa nƣớc và quan trọng hơn, thủy nông phải đi trƣớc một bƣớc để tạo điều kiện cho nền sản xuất nông nghiệp trồng lúa phát triển. Xuất phát từ lí do trên, các chính quyền trong mọi thời kỳ của lịch sử Việt Nam đều rất quan tâm phát triển thủy nông nói riêng và thủy lợi nói chung. Nông nghiệp là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của đất nƣớc, có nhiều đóng góp tích cực trong nền kinh tế nói chung, đặc biệt là trong kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, thủy nông ở Việt Nam đang gặp những khó khăn nhất định, nhƣ: biến đổi khí hậu, các hiểm họa khí hậu và thiên tai đang ngày càng tăng về tần suất và mức độ nghiêm trọng trên toàn thế giới; lũ lụt, hạn hán, gia tăng mực nƣớc biển và các hiện tƣợng cực đoan khác luôn gây khó khăn cho đời sống, có tác động trầm trọng hơn đến bộ phận cƣ dân, thiệt hại thƣờng xảy ra trên diện rộng, ảnh hƣởng đến sản xuất nông nghiệp, du lịch, cũng nhƣ toàn bộ nền kinh tế nói chung.

Thực tế lịch sử đã khẳng định, sự tồn tại và phát triển kinh tế của khu vực Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến năm 2015 gắn liền với một hệ thống thủy nông, kênh rạch, cống, thuỷ nông nội đồng, trạm bơm. Đây chính là cầu nối cho các hoạt động kinh tế, xã hội và gắn kết các thành phần kinh tế, các nguồn lực với nhau trong quá trình phát triển và hội nhập của vùng đất này. Tuy nhiên, bài toán đặt ra hiện nay là cần phải tham khảo cách giải quyết từ thực tiễn xây dựng hệ thống thủy nông ở Tây Nam Bộ dƣới thời Nhà Nguyễn, thời thuộc Pháp. Trên cơ sở đó, Tây Nam Bộ cũng cần triệt để khai thác ƣu thế, thuận lợi mà điều kiện tự nhiên mang lại để phát triển bền vững; nhanh chóng áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, hiện đại hóa 2 cơ sở hạ tầng để có động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội; tận dụng lợi thế địa - chính trị của vùng, kết nối các trung tâm giao thƣơng kinh tế, xã hội quan trọng… nhằm hình thành và phát triển hệ thống thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ đúng với bản chất vốn có của nó.

Trong những năm gần đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế, chính trị và xã hội ở vùng Tây Nam Bộ từ nhiều ngành khoa học khác nhau, nhất là khoa học lịch sử. Tuy nhiên, số công trình khoa học nghiên cứu về thủy lợi, thủy nông mà cụ thể nghiên cứu về việc tổ chức, thực hiện đào vét kênh rạch, đắp đê ngăn lũ lụt, chống biến đổi khí hậu và nƣớc biển xâm nhập mặn., giải quyết việc tƣới tiêu đồng ruộng, đẩy mạnh chính sách trọng nông của vùng Tây Nam Bộ chƣa nhiều và cũng chƣa nhận đƣợc sự quan tâm đúng mực của các nhà Sử học trong và ngoài nƣớc. Vì thế, đây thực sự là một khoảng trống khi nghiên cứu về tình hình kinh tế nông nghiệp nói chung và thuỷ nông nói riêng ở Tây Nam Bộ từ năm 1954 đến nay.