Luận án: Quan hệ giữa Phát triển Kinh tế Nông thôn và Bảo vệ Môi trường ở Đồng Tháp

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VÕ THỊ TUYẾT HO A Quan hÖ gi÷a ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n vµ b¶o vÖ m«i tr­êng ë tØnh ®ång th¸p LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ HÀ NỘI - 2016 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VÕ THỊ TUYẾT HO A Quan hÖ gi÷a ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n vµ b¶o vÖ m«i tr­êng ë tØnh ®ång th¸p LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ CHÍNH TRỊ Mã số: 62 31 01 02 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM THỊ TÚY HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Võ Thị Tuyết Hoa MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔ NG Q UAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C ỨU LIÊN Q UAN ĐẾN Q UAN HỆ G IỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔ NG THÔ N VÀ BẢO VỆ MÔ I TRƯỜ NG 6 1. Các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và tổ chức quốc tế liên quan đến đề tài 6 1.

Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước có liên quan đến đề tài 10 1. Một số nhận xét rút ra từ những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cho hướng nghiên cứu tiếp theo 25 Chương 2: C Ơ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ Q UAN H Ệ GIỮA PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG TH Ô N VÀ BẢO VỆ MÔ I TRƯỜ NG 29 2. Một số vấn đề lý luận cơ bản về quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường 29 2. Thực chất và các nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường 39 2.

Một số kinh nghiệm phát triển kinh tế nông thôn gắn với bảo vệ môi trường và bài học cho Đồng Tháp 55 Chương 3: THỰC TRẠNG Q UAN H Ệ GIỮA PH ÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔ N VÀ BẢO VỆ MÔ I TRƯỜ NG Ở TỈNH ĐỒNG TH ÁP G IAI ĐO ẠN 2010 – 2015 66 3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Đồng Tháp ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường 66 3. Thực trạng quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường ở Đồng Tháp giai đoạn 2010-2015 75 3. Những vấn đề đặt ra cần xử lý để giải quyết hài hòa quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Tháp 102 Chương 4: PHƯ Ơ NG HƯỚ NG VÀ GIẢI PHÁP NH ẰM GIẢI Q UYẾT H ÀI H Ò A Q UAN HỆ GIỮA PH ÁT TRIỂN KINH TẾ NÔ NG THÔ N VÀ BẢO VỆ MÔ I TRƯỜ NG Ở TỈNH ĐỒNG THÁP ĐẾN NĂM 2020, TẦM NH ÌN ĐẾN NĂM 2025 109 4.

Dự báo xu hướng phát triển kinh tế nông thôn và các vấn đề môi trường phát sinh ở tỉnh Đồng Tháp thời gian tới 109 4. Phương hướng giải quyết hài hòa quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Tháp 117 4. Những giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết hài hòa quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Tháp trong giai đoạn đến năm 2025 122 KẾT LUẬN 145 DANH MỤC CÁC CÔ NG TRÌNH ĐÃ CÔ NG BỐ CỦA TÁC G IẢ LIÊN Q UAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 147 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KH ẢO 148 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu BVMT Bảo vệ môi trường BVTV Bảo vệ thực vật CCN Cụm công nghiệp CĐHĐ Cánh đồng hiện đại CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CTR Chất thải rắn ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long HTX Hợp tác xã KCN Khu công nghiệp KHCN Khoa học công nghệ KTNT Kinh tế nông thôn NN, NT Nông nghiệp, nông thôn NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn TN&MT Tài nguyên và môi trường TNTN Tài nguyên thiên nhiên UBND Ủy ban nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Trang Bảng 3.1: Tình hình sản xuất nông nghiệp Đồng Tháp giai đoạn 2010-2015 76 Bảng 3.2: Tình hình nuôi trồng thủy sản tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2010 – 2015 76 Bảng 3.3: Diễn biến ngành chăn nuôi tỉnh Đồng Tháp giai đoạn 2010 – 2015 77 Bảng 3.4: Kinh phí sự nghiệp môi trường được phân bổ qua các năm 83 Bảng 3.5: Tình hình sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trên địa bàn tỉnh năm 2014 90 Bảng 3.6: Kết quả phân tích chất lượng nước thải hộ chăn nuôi heo (sau bể biogas) năm 2013 92 Bảng 3.7: Kết quả phân tích chất lượng nước thải ao cá công nghiệp tỉnh Đồng Tháp tháng 11/2013 94 Bảng 3.8: Kết quả phân tích nước thải từ các làng nghề tháng 10/2014 96 Bảng 3.9: Thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải 98 Bảng 4.1: Diện tích ngập theo các kịch bản nước biển dâng không tính đến yếu tố môi trường cực đoan của tỉnh 112 Biểu đồ 3.1: Diện tích và năng suất lúa trên cánh đồng hiện đại (cánh đồng mẫu lớn, cánh đồng liên kết) qua các năm 85 Biểu đồ 3.2: Mức độ cập nhật, theo dõi thông tin liên quan đến BVMT trong phát triển KTNT của các chủ thể sản xuất ở nông thôn 103 Biểu đồ 3.3: Mức độ tham gia hoạt động liên quan đến BVMT trong phát triển KTNT 104 Biểu đồ 3.4: Tỷ lệ đánh giá về nguyên nhân chế độ xử phạt còn bất cập dẫn đến ô nhiễm môi trường trong phát triển KTNT 107 1 MỞ Đ ẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kinh tế nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm an ninh, quốc phòng, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước.

Kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường luôn có quan hệ mật thiết với nhau. KTNT tác động trực tiếp đến vấn đề BVM T và ngược lại khi môi trường được bảo vệ hay bị ô nhiễm cũng sẽ có tác động trực tiếp đến sự phát triển KTNT. Trong sản xuất nông nghiệp, tình trạng ô nhiễm môi trường, trong ngắn hạn, chúng ta khó có thể đánh giá được cũng như không nhìn thấy được những tác hại của nó. Đồng thời, người nông dân vì lợi ích trước mắt là để gia tăng về sản lượng thì họ sử dụng tuỳ tiện thuốc kích thích sinh trưởng hoặc sử dụng quá mức TNTN,.

Về lâu dài, hậu quả là không thể tính toán được do càng ngày môi trường tự nhiên sẽ càng bị nguy hại trầm trọng hơn; hạn hán, lũ lụt, thời tiết thất thường không có khả năng dự báo,. Lúc đó, KTNT mà đặc biệt là trong sản xuất nông nghiệp sẽ chịu ảnh hưởng một cách trực tiếp: năng xuất sẽ giảm, dịch bệnh đối với cây trồng, vật nuôi sẽ ngày càng gia tăng, khó đối phó và kiểm soát,… Những hậu quả này, người trực tiếp gánh chịu sẽ cũng là nông dân - những người trực tiếp tham gia sản xuất. Đồng Tháp nằm trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long, là một trong ba tỉnh của vùng Đồng Tháp Mười có nền nông nghiệp phát triển, là vựa lúa lớn thứ ba của Việt Nam, và trong giai đoạn phát triển vừa qua, KTNT của tỉnh đã có được những sự phát triển đáng kể, tuy nhiên trong quá trình phát triển đó, vấn đề BVM T sinh thái chưa được quan tâm thỏa đáng. Trong nông nghiệp nông thôn, việc sử dụng phân bón và thuốc BVTV đã để lại một lượng dư không nhỏ trong môi trường, do cây trồng không hấp thụ nên đã tác động đến hệ sinh thái nông nghiệp cũng như gây ô nhiễm môi trường và có thể gây đột biến gen đối với một số loại cây trồng.

Ngoài ra, lượng chất 2 thải từ hoạt động trồng trọt, chăn nuôi gia súc, gia cầm;… chưa được thu gom, xử lý, xả thẳng ra môi trường cũng gây ô nhiễm đất, nước mặt, nước ngầm và gây mùi khó chịu làm cho hệ sinh thái ở Đồng Tháp biến động và có chiều hướng ngày một xấu đi, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, môi trường sống và sức khỏe của con người; việc phát triển nhanh nuôi thủy sản ở các cồn, bãi ven sông Tiền, sông Hậu và sự tăng trưởng về diện tích lẫn sản lượng trong nuôi trồng thủy sản nước ngọt làm gia tăng ô nhiễm nước mặt do nước thải từ các ao cá không được xử lý. Trong phát triển công nghiệp nông thôn, do sự phân bố chưa hợp lý ở một số nơi đã tạo nên nhiều điểm nóng về môi trường, điển hình như khu A của KCN Sa Đéc, KCN Trần Quốc Toản,. và việc ứng dụng công nghệ hiện đại trong các lĩnh vực sản xuất kinh doanh còn thấp, dẫn đến thải ra môi trường một lượng chất thải khá lớn gây ô nhiễm môi trường vì đa phần các công trình xử lý môi trường ở các khu vực này chưa được đầu tư xây dựng hiệu quả; Ô nhiễm môi trường ở các làng nghề ngày càng gia tăng vì trình độ công nghệ sản xuất lạc hậu, thủ công, làng nghề phân bố rải rác, thiếu tập trung như làng nghề bột kết hợp với chăn nuôi, làng nghề sản xuất gạch,. Đồng thời, môi trường nông thôn đang bị xuống cấp, tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch còn thấp; việc quản lý, xây dựng và vận hành các bãi chôn lấp rác thải hầu hết chưa tuân thủ các quy định hiện hành dẫn đến ô nhiễm nước, không khí, nước rò rỉ, thẩm thấu gây ô nhiễm môi trường nước mặt, nước ngầm, các loại khí độc hại bốc lên gây ô nhiễm môi trường xung quanh.

Thực tế cho thấy nếu phát triển KTNT mà chỉ chú trọng đến lợi ích trước mắt thì sẽ phát triển không bền vững và còn tác động xấu đến vấn đề BVMT. Khi môi trường không được bảo vệ và bị ô nhiễm sẽ ảnh hưởng đến phát triển KTNT. Vậy, làm thế nào để có thể cân bằng được giữa phát triển KTNT và BVMT? Để đánh giá đúng và giải quyết tốt vấn đề phát triển KTNT và BVMT nhằm phát triển NN, NT bền vững ở địa phương tỉnh Đồng Tháp, đề tài "Quan hệ giữa phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường ở tỉnh Đồng Tháp" được lựa chọn làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành Kinh tế chính trị.