Luận án: Mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Đồng bằng sông Hồng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------------- TRẦN ĐÌNH BÍCH MÂU THUẪN XÃ HỘI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội, năm 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------------- TRẦN ĐÌNH BÍCH MÂU THUẪN XÃ HỘI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY Chuyên ngành : CNDVBC VÀ CNDVLS Mã số : 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGUYỄN HỮU KHIỂN Hà Nội, năm 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đề tài luận án: “Mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng hiện nay” là công trình nghiên cứu độc lập của tác giả. Kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố ở bất kỳ ấn phẩm hay công trình nghiên cứu nào, các số liệu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng. Tôi xin cam đoan những vấn đề nêu trên là đúng sự thực, nếu sai tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Tác giả Luận án Trần Đình Bích ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành với sự nỗ lực học hỏi nghiêm túc của tôi tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu của các cơ quan, các cấp lãnh đạo và các cá nhân. Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn tới tất cả các tập thể và cá nhân đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.

Nguyễn Hữu Khiển, nhà khoa học đã luôn nhiệt tình, ân cần hướng dẫn cho tôi ngay từ bước đầu cụ thể hóa hướng nghiên cứu đến nhận xét góp ý trong nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng tới Học viện Khoa học xã hội, đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Học viện thông qua những khóa học và trao đổi về phương pháp nghiên cứu, các buổi hội thảo khoa học, những buổi chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu và những dịp sinh hoạt khoa học có liên quan khác. Tôi xin dành lời cảm ơn chân thành tới lãnh đạo Trường Đại học Kinh doanh & Công nghệ Hà Nội, Khoa Triết học & KHXH và bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án. Tôi cũng khắc ghi tình cảm và sự biết ơn sâu sắc tới gia đình thân yêu đã luôn là nguồn động viên lớn lao để tôi có thể tập trung nghiên cứu và quyết tâm hoàn thành luận án một cách tốt nhất.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót nhất định khi thực hiện Luận án. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà khoa học, quý Thầy, Cô giáo và bạn đọc. Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2017 Tác giả luận án Trần Đình Bích iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC .iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC BẢNG BIỂU. vii MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan những công trình nghiên cứu về mâu thuẫn xã hội, xung đột xã hội.

Tổng quan nghiên cứu về thực trạng và những gợi ý giải pháp giải quyết mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án. 25 Kết luận chương 1. 28 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÂU THUẪN XÃ HỘI VÀ MÂU THUẪN XÃ HỘI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP.

Mâu thuẫn xã hội – khái niệm, đặc điểm và vấn đề phương pháp luận về nhận thức và giải quyết. Khái niệm mâu thuẫn. Khái niệm mâu thuẫn xã hội và những đặc điểm cơ bản. Phương pháp luận về nhận thức và giải quyết mâu thuẫn.

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam – khái niệm, nội dung và các mâu thuẫn nảy sinh. Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Khái niệm và nội dung mâu thuẫn xã hội trong CDCCKT nông nghiệp. Sự cần thiết của việc giải quyết mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam hiện nay.

65 Kết luận chương 2. 67 iv Chương 3: MÂU THUẪN XÃ HỘI NẢY SINH TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN. Thực trạng của mâu thuẫn xã hội nảy sinh trong chuyển cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay. Mâu thuẫn giữa chuyển dịch cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp với nhu cầu ổn định và nâng cao đời sống người nông dân.

Mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển kinh tế nông nghiệp với sự hạn chế của các nguồn lực (vốn, đất đai, lao động, khoa học- kỹ thuật). Mâu thuẫn giữa quá trình CDCCKT nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH với vấn đề bảo đảm an toàn xã hội và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Mâu thuẫn giữa quá trình CDCCKT nông nghiệp, nông thôn với sự bất cập của các cấp chính quyền trong triển khai thực hiện. Mâu thuẫn giữa quá trình CNH, ĐTH với phát triển KT-XH nông nghiệp, nông thôn.

Nguyên nhân của mâu thuẫn xã hội nảy sinh trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng. Nguyên nhân do quá trình CDCCKT nông nghiệp còn thiếu bền vững. Nguyên nhân do sự bất cập của một số chính sách trong phát triển nông nghiệp, nông thôn. Nguyên nhân do yếu kém trong quản lý và điều hành của các cấp chính quyền.

Nguyên nhân do tác động tiêu cực từ việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp cho phát triển CNH, ĐTH và tác động của mặt trái kinh tế thị trường117 Kết luận chương 3. 121 Chương 4: NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN ĐỂ GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN XÃ HỘI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY. Một số nguyên tắc thống nhất thực hiện để giải quyết mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng. Đề xuất các nhóm giải pháp giải quyết mâu thuẫn xã hội trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng đến năm 2030.

Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách cho phát triển nông nghiệp, nông thôn. Phải triển khai thực hiện việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng bền vững ở vùng đồng bằng sông Hồng. Khắc phục những tác động tiêu cực trong chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang phát triển công nghiệp hóa, đô thị hóa ở vùng ĐBSH. Đổi mới công tác lãnh đạo và tổ chức quản lý của hệ thống chính trị trong phát triển kinh tế - xã hội ở vùng đồng bằng sông Hồng.

144 Kết luận chương 4. 150 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 154 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung chữ viết tắt CHH Công nghiệp hóa CDCCKT Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ĐTH Đô thị hóa ĐBSH Đồng bằng sông Hồng HTKT-XH Hình thái kinh tế - xã hội HĐH Hiện đại hóa HĐND Hội đồng nhân dân KT-XH Kinh tế - xã hội KH-CN Khoa học - công nghệ LLSX Lực lượng sản xuất MTXH Mâu thuẫn xã hội MTTQ Mặt trận tổ quốc PTSX Phương thức sản xuất QHSX Quan hệ sản xuất UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Danh mục bảng Bảng 3.

Cơ cấu GDP theo ngành kinh tế. Tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm của lực lượng lao động vùng ĐBSH. Tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm ở nông thôn vùng ĐBSH. 89 Danh mục biểu Biểu đồ 3.

Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp vùng ĐBSH giai đoạn 2000-2014. Cơ cấu lao động theo ngành kinh tế vùng ĐBSH. Tính cấp thiết của đề tài Sau 30 năm tiến hành đổi mới trên tất cả các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội, nước ta đã có quá trình phát triển cao hơn về chất lượng, đạt được nhiều thành tựu to lớn và toàn diện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống nhân dân. Từ năm 2010, nước ta đã bước ra khỏi nhóm các nước nghèo trên thế giới, gia nhập nhóm các nước phát triển trung bình, đời sống các tầng lớp người dân được cải thiện rõ rệt, thu nhập bình quân không ngừng tăng lên; các thành tựu về khoa học, kỹ thuật ngày càng nhiều hơn và đáp ứng phần nào nhu cầu của sản xuất trong nước, góp phần phục vụ các mục tiêu KT-XH quốc gia.

Bên cạnh những thành tựu to lớn về KT-XH, trong xã hội cũng đã nảy sinh nhiều mâu thuẫn mới. Trong các tầng lớp nhân dân xuất hiện những lợi ích khác nhau, thậm chí đối lập nhau ở mức độ nhất định. Khoảng cách thu nhập giữa các bộ phận nhân dân đang không ngừng gia tăng, đặc biệt là đời sống nhân dân ở khu vực sản xuất nông nghiệp, nông thôn còn gặp nhiều khó khăn, không ổn định, bấp bênh. Những tác động của hội nhập kinh tế quốc tế, của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa (CNH, HĐH và ĐTH) đang ảnh hưởng mạnh mẽ làm thay đổi căn bản cấu trúc xã hội khu vực nông nghiệp, nông thôn ở nước ta.

Trong so sánh với các vùng kinh tế khác, mâu thuẫn xã hội (MTXH) trong khu vực nông nghiệp, nông thôn thuộc các tỉnh đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) có tính điển hình cao, nó phản ánh được những đặc trưng nổi bật nhất của các MTXH ở nông thôn Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng, MTXH ở khu vực ĐBSH có liên quan trực tiếp và có quan hệ nhân quả không chỉ với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT) nông nghiệp, vì vậy, việc xem xét MTXH ở khu vực này không hề đơn giản.