Nghiên cứu Chính sách Thúc đẩy Xuất khẩu Nông Lâm sản Tỉnh Hà Tĩnh (Luận án Tiến sĩ)

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Tại Việt Nam, cũng nhƣ ở nhiều nƣớc trên thế giới, nông, lâm nghiệp là các lĩnh vực đặc biệt, có tầm ảnh hƣởng quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân. Với phần lớn dân số sống ở nông thôn, gần một nửa lao động đang làm việc ở nhóm ngành nông, lâm nghiệp, nhóm ngành này đƣợc coi là bệ đỡ mỗi khi đất nƣớc gặp khó khăn từ bên ngoài, đóng góp tích cực trong việc kiềm chế lạm phát, kiềm chế nhập siêu, giải quyết lao động, việc làm. Chính sách đối với khu vực nông, lâm sản nói chung và chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản nói riêng luôn đƣợc chính phủ nhiều nƣớc, từ các nƣớc đang phát triển đến các nƣớc công nghiệp phát triển quan tâm. Việt Nam đang trong quá trình hội nhập vào nền kinh tế khu vực và toàn thế giới, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, hoạt động xuất khẩu nông, lâm sản đã đạt đƣợc một số thành tựu nhất định.

Hà Tĩnh là một trong những tỉnh có tiềm năng lớn về xuất khẩu nông, lâm sản. Những năm qua nền kinh tế Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn, giá cả nguyên vật liệu biến động đã làm ảnh hƣởng không nhỏ đến lĩnh vực xuất khẩu của Hà Tĩnh. Tuy nhiên, với nhiều giải pháp kích cầu và sự nỗ lực vƣợt lên khó khăn của các doanh nghiệp tham gia xuất khẩu, kim ngạch xuất khẩu hàng năm của Hà Tĩnh vẫn tăng mạnh, góp phần đẩy mạnh tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho hàng chục nghìn lao động. Theo thông tin của Cục Hải quan Hà Tĩnh, kết quả thu ngân sách năm 2015 của đơn vị đạt 5.

Tỉnh có gần 40 doanh nghiệp mở tờ khai xuất khẩu hàng hóa với nhiều lĩnh vực ra thị trƣờng quốc tế. Trong đó, có 23 DN tổ chức xuất khẩu ra thị trƣờng các nƣớc, 6 đơn vị còn lại thực hiện mở tờ khai xuất khẩu vào khu kinh tế Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo. Những mặt hàng xuất khẩu truyền thống của Hà Tĩnh là dăm gỗ, gỗ, chè, vật liệu xây dựng và nông, thủy sản các loại… Những năm gần đây, các mặt hàng truyền thống đều có mức tăng trƣởng bình quân 25-30%/năm. Thị trƣờng xuất khẩu chủ yếu của Hà Tĩnh là Trung Quốc (chiếm 40%), Nhật Bản (30%), Lào (7%), còn lại là các thị trƣờng khác nhƣ Singapore, Hồng Kông, Đài Loan, Hàn Quốc… 2 Cũng theo Niên giám thống kê tỉnh Hà Tĩnh năm 2015, tổng kim ngạch mặt hàng nông sản năm 2015 đạt 22 triệu USD, tăng bình quân hàng năm giai đoạn 2010-2015 là 30,8%/năm và các mặt hàng lâm sản đạt 58 triệu USD, tăng bình quân hàng năm giai đoạn 2010-2015 là 6,77%/năm, chủ yếu là mặt hàng dăm gỗ xuất khẩu.

Thị trƣờng xuất khẩu chủ yếu là khu vực Châu Á [18]. Đây là mức tăng trƣởng ấn tƣợng trong bối cảnh nền kinh tế khó khăn. Thị trƣờng châu Á là thị trƣờng có kim ngạch xuất khẩu cao nhất với các mặt hàng nông, lâm sản nhƣ dăm gỗ, cao su, chè, gỗ xẻ, gỗ ván ép. Nhiều sản phẩm, hàng hoá do các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh sản xuất, gia công, chế tạo có chất lƣợng cao, từng bƣớc khẳng định thị phần, thƣơng hiệu trên thị trƣờng thế giới và trong nƣớc, tạo sức lan toả, kích thích việc nâng cao chất lƣợng, cải tiến mẫu mã của nhiều loại hàng hoá đƣợc sản xuất và tiêu thụ trong nƣớc.

Bên cạnh những thành công đạt đƣợc trong hoạt động xuất khẩu, vẫn còn tồn tại một số khó khăn đối với hoạt động xuất khẩu nói chung và xuất khẩu nông, lâm sản của Tỉnh nói riêng. Cụ thể: Xét về tổng thể, hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp Hà Tĩnh vẫn mang tính nhỏ lẻ, thiếu tính bền vững, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh tồn kho một lƣợng hàng hóa lớn khi chính phủ cấm xuất thô sản phẩm, dăm gỗ là mặt hàng chủ lực xuất khẩu nhƣng hiện nay đã chuyển sang hƣớng chế biến sâu nên không khuyến khích xuất thô, các mặt hàng xuất khẩu truyền thống nhƣ: thủy sản, chè. gặp khó về nguồn nguyên liệu. Bên cạnh đó, nguyên liệu để chế biến ở Hà Tĩnh rất hạn chế nên các công ty thƣờng phải thu mua ở các tỉnh phía Nam, thậm chí là mua của nƣớc ngoài, nên chi phí khá cao, gây khó khăn cho việc mở rộng quy mô, đa dạng hóa sản phẩm của các doanh nghiệp.

Các mặt hàng nông sản khác thậm chí là đặc sản nhƣ nhung hƣơu của Hà Tĩnh có tiềm năng khá lớn nhƣng không có doanh nghiệp nào trong tỉnh đứng ra tổ chức thu mua, chế biến xuất khẩu. Những dự án mới đƣợc đầu tƣ trên địa bàn cũng chƣa mang lại kết quả nhƣ kỳ vọng. Theo đánh giá của các thành viên thực hiện đề án phát triển xuất khẩu, hoạt động xuất khẩu thời gian qua vẫn còn nhiều khó khăn. Mặt hàng, giá trị kim ngạch xuất khẩu và quy mô sản xuất hàng hóa nông, lâm sản xuất khẩu của các doanh nghiệp hạn chế, chủ yếu là các mặt hàng truyền thống, chƣa có các sản phẩm mới có 3 giá trị lớn; công tác mở rộng thị trƣờng yếu.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp xuất khẩu chủ yếu thông qua hình thức ủy thác nên thiếu chủ động, rủi ro cao, lợi nhuận thấp. Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Hà Tĩnh tham gia xuất khẩu thấp, bởi phần lớn đơn vị không có chuyên gia về lĩnh vực này, thiếu chuyên nghiệp, nghiệp vụ nắm bắt thông tin thị trƣờng, luật pháp, thông lệ quốc tế cũng rất hạn chế. Về cơ sở hạ tầng, do không có cảng container nên các doanh nghiệp xuất khẩu phải gom hàng đủ container rồi chở ra xuất tại cảng Hải Phòng, dẫn đến gặp nhiều khó khăn, chi phí lớn… Bên cạnh đó, doanh nghiệp không đủ tiềm lực đầu tƣ cải tiến dây chuyền công nghệ để đầu tƣ chế biến sâu, nâng cao chất lƣợng, cải tiến mẫu mã sản phẩm… Về cơ bản, tỉnh Hà Tĩnh đã có nhiều chính sách quan tâm đến hoạt động thúc đẩy xuất khẩu hàng nông, lâm sản bằng nhiều hình thức nhƣ hỗ trợ kinh phí, hỗ trợ giống cây trồng, đất. và nhiều hình thức khác nhƣ hỗ trợ truyền thông, quảng cáo, đào tạo cán bộ quản lý, nâng cấp các trang thiết bị sản xuất.

Tuy nhiên, để có thể phát triển hơn nữa ngành xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh, cần có một chiến lƣợc dài hạn và các chính sách phù hợp trong thời gian tới. Bên cạnh đó, các hoạt động nghiên cứu, sách báo liên quan tới chính sách thúc đẩy hoạt động xuất khẩu nông, lâm sản của Hà Tĩnh không nhiều và chƣa chuyên sâu. Chính vì vậy đặt ra yêu cầu cần có những nghiên cứu cụ thể, chuyên sâu hơn về các chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh, đặc biệt là các nghiên cứu mang tính đồng bộ, tổng thể về xuất khẩu nông, lâm sản. Nhận thức đƣợc nhu cầu cấp thiết cần tiếp tục cải cách các chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động xuất khẩu nông, lâm sản tỉnh Hà Tĩnh, tác giả đã chọn đề tài: “Chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh” làm đề tài nghiên cứu của mình.

MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2.1 Mục tiêu nghiên cứu: Đề xuất đƣợc các giải pháp và kiến nghị góp phần hoàn thiện chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh tới năm 2025, tầm nhìn 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu: - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn về chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của một địa phƣơng (cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng). 4 - Phân tích, đánh giá thực trạng xuất khẩu và chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh trong thời gian qua. - Đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3. Đối tƣợng nghiên cứu Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách thúc đẩy XKNLS của địa phƣơng; với địa bàn nghiên cứu tại tỉnh Hà Tĩnh. Phạm vi nghiên cứu - Ph vi v i du g: Đề tài nghiên cứu và phân tích, đánh giá thực trạng chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh, đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm góp phần hoàn thiện chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản của tỉnh Hà Tĩnh tới năm 2025, tầm nhìn 2030. - Ph vi v thời gia : Các số liệu nghiên cứu sử dụng trong đề tài đƣợc thu thập chủ yếu trong khoảng từ 10 năm trở lại đây.

Từ 2005 - 2015 là mốc thời gian để lấy số liệu, tƣ liệu; từ 2017 - 2020 và tầm nhìn 2030 là thời gian nghiên cứu và đề xuất các giải pháp của đề tài. - Ph vi v h g gia : Chủ yếu nghiên cứu tại địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, có đối sáng với một số địa phƣơng khác. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4. Phƣơng pháp luận nghiên cứu Đề tài vận dụng phƣơng pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, các quan điểm đƣờng lối của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam về hoạt động xuất khẩu nói chung, các chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm sản nói riêng, và coi đây là phƣơng pháp luận chung cho các phƣơng pháp nghiên cứu của Đề tài.

Các phƣơng pháp thu thập dữ liệu - Dữ liệu thứ cấp: Sử dụng dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, thống kê của Cục Thống kê Hà Tĩnh, Sở Công Thƣơng, Sở Kế hoạch và Đầu tƣ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, UBND tỉnh Hà Tĩnh. - Dữ liệu sơ cấp đƣợc thu thập từ hai nguồn: Điều tra xã hội học đối với các doanh nghiệp XKNLS (phụ lục 1), các cán bộ quản lý nhà nƣớc liên quan tới việc ban hành và thực thi chính sách thúc đẩy XKNLS của Tỉnh (phụ lục 2), các hộ dân và các cơ sở sản xuất, tăng gia các sản phẩm nông lâm sản phục vụ xuất khẩu (phụ 5 lục 3); Phỏng vấn trực tiếp đối với các cán bộ quản lý nhà nƣớc chịu trách nhiệm nghiên cứu, ban hành và tổ chức thực hiện chính sách thúc đẩy XKNLS.