Luận án TS: Phân tích lợi thế so sánh sản xuất lúa ĐBSCL - Võ Minh Sang

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ VÕ MINH SANG LỢI THẾ SO SÁNH TRONG SẢN XUẤT LÚA Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã ngành: 62620115 Cần Thơ, 09-2017 i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ VÕ MINH SANG LỢI THẾ SO SÁNH TRONG SẢN XUẤT LÚA Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã ngành: 62620115 HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. ĐỖ VĂN XÊ Cần Thơ, 09-2017 ii LỜI TRI ÂN Luận án tiến sĩ: “Lợi thế so sánh trong sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long” được hoàn thành ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ chân thành của nhiều cá nhân và tổ chức. Đặc biệt, tôi chân thành kính gửi lời tri ân sâu sắc đến người Thầy: PGS. Đỗ Văn Xê đã định hướng, chỉ dạy và hướng dẫn tôi hoàn thành luận án.

Tôi chân thành gửi lời tri ân đến quý Thầy, Cô đã giảng dạy, hướng dẫn, chia sẻ tri thức, kinh nghiệm trong suốt quá trình đào tạo, qua đây giúp tôi nâng cao trình độ, kiến thức và năng lực nghiên cứu khoa học để hoàn thành luận án tiến sĩ, công trình nghiên cứu khoa học được đầu tư nhiều về công sức và trí tuệ. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo Bộ môn Kinh tế Nông nghiệp, Khoa Kinh tế, Khoa Sau Đại học, Ban Giám hiệu Trường Đại học Cần Thơ đã tạo điều kiện, tổ chức tốt công tác đào tạo, để tôi có cơ hội tham gia học tập, nghiên cứu, nâng cao trình độ, kiến thức và năng lực nghiên cứu khoa học. Khoa Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Tây Đô đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành chương trình học tập, nay tôi chân thành gửi lời tri ân đến lãnh đạo khoa, quý đồng nghiệp và Ban giám hiệu Nhà trường. Ngoài ra, sự ủng hộ của các Anh, Chị học viên cao học khóa 2-3 và các bạn sinh viên khóa 6, 7 và 8 của Trường Đại học Tây Đô trong công tác thu thập dữ liệu, tôi rất cảm kích và biết ơn.

Tôi xin gửi lời biết ơn đến nông hộ sản xuất lúa, các nhà quản lý, chuyên gia, các nhà khoa học, các cá nhân và tổ chức đã tham gia cung cấp thông tin, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, giúp đỡ tôi hoàn thành công trình nghiên cứu. Cuối cùng, gia đình là nền tảng và điểm tựa trong suốt cuộc đời này và cũng là nơi tạo động lực để tôi phấn đấu và đạt được thành quả như ngày hôm nay. Luận án này là thành quả của tôi, xin gửi đến Cha, Mẹ để đền đáp công ơn sinh thành và dưỡng dục. Tôi luôn ghi nhớ sự chia sẻ của vợ cùng con tôi trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống.

Và cuối cùng là sự khích lệ của Anh, Chị, Em, Bạn bè và các Bạn nghiên cứu sinh, tôi chân thành gửi lời biết ơn. Tôi xin chân thành gửi lời tri ân và lời chúc tốt đẹp đến tất cả! Cần Thơ, ngày 16 tháng 9 năm 2017 Tác giả luận án Võ Minh Sang i TÓM TẮT Luận án: “Lợi thế so sánh trong sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long” được đề xuất thực hiện nhằm phân tích thực trạng lợi thế so sánh trong sản xuất lúa ở đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), qua đó đề xuất các giải pháp nâng cao lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo cho đồng bằng sông Cửu Long, giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên quốc gia trong sản xuất lúa gạo xuất khẩu. Luận án nghiên cứu về lợi thế so sánh trên cơ sở lý thuyết chi phí nội nguồn (DRC) của Bruno (1972) và lý thuyết về chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) của Balassa (1965), lý thuyết hiệu quả sản xuất của M. Farell (1957), Charnes et al.

(1978) và Banker et al. Dữ liệu sơ cấp phục vụ cho nghiên cứu của luận án được thu thập từ 668 nông hộ ở 22 huyện của 6/13 tỉnh, thành ở vùng ĐBSCL: An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Hậu Giang, Sóc Trăng và Kiên Giang. Dữ liệu thứ cấp liên quan đến chi phí gia tăng sau thu hoạch lúa đến gạo xuất khẩu từ các đối tượng như thương lái, đơn vị xay xát - chế biến - xuất khẩu được tổng hợp từ các nghiên cứu có liên quan đã công bố. Mục tiêu nghiên cứu chính của luận án: (1) Phân tích thực trạng tổ chức sản xuất lúa của nông hộ ở ĐBSCL; (2) Phân tích hiệu quả trong sản xuất lúa của nông hộ ở ĐBSCL; (3) Xác định lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo ở ĐBSCL; (4) Phân tích nhân tố tác động đến lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo ở ĐBSCL và (5) Đề xuất giải pháp nâng cao lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo ở ĐBSCL.

Kết quả nghiên cứu của luận án thể hiện các chủ điểm: - Nông hộ sản xuất lúa ở ĐBSCL trong mẫu nghiên cứu có quy mô diện tích gieo trồng ở mức khá lớn, hợp tác trong sản xuất có tăng, nhưng còn thấp, ngoài hình thức tham gia vào hợp tác xã, có thêm hình thức hợp tác mới là tham gia cánh đồng lớn. Nông hộ có nhiều năm kinh nghiệm sản xuất, vai trò của lao động trong sản xuất chiếm phần lớn, kỹ thuật tiến bộ áp dụng trong sản xuất tăng ở mức khá. Cơ giới hóa trong sản xuất ngày càng được đẩy mạnh. Giống lúa phẩm cấp trung bình, thấp chiếm tỷ lệ cao trong canh tác.

Đánh giá chung, trình độ sản xuất lúa của nông hộ khá cao, đã chủ động về giống, kỹ thuật, kiểm soát tốt mùa vụ, dịch bệnh. Nhiều giống mới, kỹ thuật tiến bộ được thử nghiệm, áp dụng vào sản xuất. Kinh nghiệm, kỹ thuật, trình độ và năng lực sản xuất lúa của nông hộ khá tốt và khá tương đồng giữa các khu vực nghiên cứu. ii - Hiệu quả trong sản xuất lúa của nông hộ ở đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá qua các tiêu chí là hiệu quả năng suất và chi phí, kết quả phân tích ghi nhận: (1) Năng suất sản xuất lúa của nông hộ ở mức cao và khá đồng đều giữa các khu vực sản xuất, nhưng hiệu quả năng suất ở mức trung bình khá và (2) Hiệu quả chi phí trong sản xuất lúa mức trung bình khá.

Đánh giá chung, năng suất sản xuất và chi phí sản xuất ở mức cao. Phần lớn, nông hộ chưa đạt tối ưu về quy mô sản xuất, đa số nông hộ thâm dụng quá mức yếu tố sản xuất. Nông hộ cần giảm liều lượng sản xuất để nâng cao hiệu quả trong sản xuất lúa. - Từ năm 2009-2011, ĐBSCL có lợi thế so sánh trong sản xuất – xuất khẩu gạo, có lợi thế về chi phí nội nguồn và năng lực, lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu gạo.

Trong giai đoạn này, giá trị ròng thu được từ xuất khẩu gạo nhiều hơn hơn chi phí nội nguồn sản xuất, có đóng góp cho xã hội. Nhưng từ năm 2012-2015, lợi thế so sánh trong xuất khẩu gạo của ĐBSCL đã không còn, chi phí nội nguồn phải huy động để phục vụ cho sản xuất – xuất khẩu gạo nhiều hơn so với giá trị ròng thu được từ xuất khẩu gạo, ích lợi xã hội bị tổn thất và năng lực, lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu gạo cũng giảm mạnh. Nguyên nhân chính làm mất lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo từ năm 2012-2015 do: (1) Thâm dụng quá mức lợi thế sản xuất (thâm dụng quá mức yếu tố sản xuất dồi dào), dẫn đến “lạm phát cung: thừa sản lượng, giảm giá trị” nên tác động giảm giá xuất khẩu, trong khi đó chi phí tăng và (2) Thiếu/đầu tư không hiệu quả vào lợi thế cạnh tranh, nên lợi thế cạnh tranh thấp và giảm theo thời gian. - Kết quả nghiên cứu ghi nhận các nhân tố nhân tố tác động đến lợi thế so sánh gồm: (1) Lợi thế sản xuất, (2) Lợi thế cơ giới hóa và (3) Lợi thế cạnh tranh.

Trong đó, lợi thế cạnh tranh có tác động mạnh nhất đến lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu gạo ở ĐBSCL. Lợi thế trong sản xuất là do lợi thế về tự nhiên, lợi thế tay nghề và lợi thế cơ giới hóa. Còn với lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu gạo của Việt Nam hiện đang ở mức thấp (từ năm 2012-2015) và chủ yếu nhờ vào lợi thế giá thấp, giảm theo thời gian. - Để khôi phục và gia tăng lợi thế so sánh trong sản xuất - xuất khẩu ở ĐBSCL cho thời gian tới cần tăng được giá xuất khẩu, giảm chi phí sản xuất - xuất khẩu và nâng cao giá trị thương hiệu gạo Việt.

Các giải pháp được đề xuất là: (1) Giải pháp tiêu thụ, tập trung xác lập thị trường mục tiêu, chiến lược thương hiệu, chiến lược cạnh tranh và chiến lược tiêu thụ và (1) Giải pháp sản xuất, tập trung hoạch định lại chiến lược và chính sách sản xuất - xuất khẩu gạo, quy hoạch sản xuất lúa gạo, giảm chi phí sản xuất và tăng iii cường áp dụng khoa học kỹ thuật tiến bộ, cơ giới hóa trong sản xuất - chế biến cho đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030. Từ kết quả nghiên cứu đã đúc kết 8 vấn đề về mặt khoa học liên quan đến lý thuyết lợi thế so sánh: (1) Đánh giá lợi thế so sánh cần được tiến hành đánh giá trên lợi thế trong sản xuất và lợi thế trong tiêu thụ; (2) Lợi thế so sánh cần được đánh giá trong môi trường cạnh tranh; (3) Xác lập mối tương quan dương giữa hiệu quả sản xuất và lợi thế so sánh; (4) Bổ sung thêm lợi thế cạnh tranh vào nhân tố tác động đến lợi thế so sánh bên cạnh nhân tố lợi thế sản xuất; (5) Liên tục thâm dụng quá mức lợi thế sản xuất sẽ góp phần làm giảm lợi thế so sánh: (6) Lợi thế trong sản xuất mang tính tĩnh và giảm theo thời gian, cần tăng cường đầu tư gia tăng lợi thế động như: lợi thế tiêu thụ, lợi thế cạnh tranh, nếu đầu tư tốt sẽ gia tăng theo thời gian; (7) Thị trường là khởi nguồn cho định hướng hoạt động sản xuất và (8) Khi sản xuất đạt đến quy mô lớn và ổn định để xác định hiệu quả và lợi thế so sánh cần phân tích mang tính hệ thống và toàn diện từ sản xuất đến tiêu thụ để để đảm bảo tính xác thực.