Luận án: Liên kết vùng ĐBSCL đảm bảo an ninh lương thực - Trần Hữu Hiệp

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN HỮU HIỆP LIÊN KẾT VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG GÓP PHẦN ĐẢM BẢO AN NINH LƯƠNG THỰC QUỐC GIA LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN HỮU HIỆP LIÊN KẾT VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG GÓP PHẦN ĐẢM BẢO AN NINH LƯƠNG THỰC QUỐC GIA Chuyên ngành: Kinh tế Phát triển Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Quang Thuấn 2.TS Nguyễn Văn Sánh HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong Luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của Luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Trần Hữu Hiệp MỤC LỤC MỞ ĐẦU .1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ LIÊN KẾT VÙNG VÀ AN NINH LƯƠNG THỰC. Phát triển vùng và liên kết vùng. An ninh lương thực. Một số lý thuyết có liên quan đề tài.

Khoảng trống nghiên cứu. 38 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG CỦA LIÊN KẾT VÙNG ĐẾN AN NINH LƯƠNG THỰC. Các khái niệm liên quan. Tác động của liên kết vùng đến đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

51 Chương 3: NGUỒN LỰC PHÁT TRIỂN VÙNG, THỰC TRẠNG NGÀNH HÀNG LÚA GẠO VÀ LIÊN KẾT VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG. Nguồn lực phát triển vùng. Thực trạng ngành hàng lúa gạo. Thực trạng liên kết vùng ĐBSCL.

Đánh giá các nguồn lực, thực trạng liên kết vùng ĐBSCL. 100 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP LIÊN KẾT VÙNG, ĐẢM BẢO AN NINH LƯƠNG THỰC. Bối cảnh quốc tế và trong nước. Phương hướng, giải pháp liên kết vùng, đảm bảo an ninh lương thực.

Đề xuất, kiến nghị. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 143 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT ANLT : An ninh lương thực BCĐ : Ban Chỉ đạo BĐKH : Biến đổi khí hậu CĐL : Cánh đồng lớn CNXH : Chủ nghĩa xã hội CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DN : Doanh nghiệp ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long HTX : Hợp tác xã KHKT : Khoa học kỹ thuật KT - XH : Kinh tế - xã hội LKV : Liên kết vùng NBD : Nước biển dâng PTBV : Phát triển bền vững SXKD : Sản xuất kinh doanh Vùng KTTĐ : Vùng Kinh tế trọng điểm DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG ANH ADB : Asian Development Bank (Ngân hàng Phát triển châu Á).

ASEAN : Association of Southeast Asian Nations (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á). FAO : Food and Agriculture Organization of the United Nations (Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc). FDI : Foreign Direct Investment (Đầu tư trực tiếp nước ngoài). GIZ : Gesellschaft Internationale Zusammenarbeit (Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức).

IUCN : International Unionfor Conservation of Nature (Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế). MDEC : Mekong Delta Conference (Diễn đàn Hợp tác Kinh tế ĐBSCL). MDP : Mekong Delta Plan (Kế hoạch ĐBSCL) UNDP : United Nations Development Programme (Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc) SWOT : Strengths - Weaknesses - Opportunities - Threats (điểm mạnh điểm yếu - cơ hội - thách thức) WB : World Bank (Ngân hàng Thế giới). WTO : World Trade Organization (Tổ chức Thương mại Thế giới).

DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2. Mức độ đồng ý về khung pháp lý, chính sách liên kết vùng. Cảm nhận rào cản chi phí tham gia liên kết. Thời gian đi lại trung bình bằng ô tô TP.

HCM - Cần Thơ (170 km). Sản lượng điện thương phẩm vùng ĐBSCL. Xếp hạng PCI các tỉnh, thành vùng ĐBSCL. Một số chỉ tiêu về hiện trạng dân số, lao động vùng ĐBSCL.

Phân tích tổng hợp kinh tế chuỗi giá trị gạo hàng hóa vùng ĐBSCL. Tỉ trọng (theo khối lượng) của 10 DN XK gạo lớn nhất VN 2012. Cảm nhận của chuyên gia vùng và chính quyền địa phương Về vai trò của BCĐ Tây Nam Bộ trong thúc đẩy liên kết vùng. Cảm nhận của địa phương về vai trò của BCĐ Tây Nam Bộ.

Cảm nhận của các đối tượng về vai trò của BCĐ điều phối các vùng KTTĐ trong thúc đẩy liên kết vùng. 88 DANH MỤC CÁC HỘP Trang Hộp 3. Thông điệp đầu năm 2014 của nguyên TTg CP Nguyễn Tấn Dũng. Việt Nam tiếp nhận Kế hoạch phát triển ĐBSCL (MDP).

Tuyên bố chung của các đối tác phát triển về điều phối vùng tại VN. 139 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp ĐBSCL. Sản lượng lúa các tỉnh vùng ĐBSCL năm 2015.

Nhà máy xay xát và lau bóng ở ĐBSCL. Tỉ trọng đóng góp vào tổng GTSX của các lĩnh vực kinh tế của các vùng trong cả nước năm 2013. 103 DANH MỤC SƠ ĐỒ Trang Sơ đồ 1. Khung nghiên cứu của Luận án.

Tổ chức Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ. Tổ chức Diễn đàn Hợp Kác kinh tế ĐBSCL – MDEC. Cơ cấu tổ chức điều phối tại các vùng KTTĐ. Vai trò của các bên trong “liên kết bốn nhà”.

“Cánh đồng lớn” mô phỏng theo mô hình của AGPPS. Chuỗi giá trị lúa gạo ĐBSCL. Định hướng điều chỉnh QH tổng thể KT-XH vùng ĐBSCL. Hội đồng Vùng ĐBSCL.

Mô hình tổ chức điều phối liên kết PT ngành hàng lúa gạo ĐBSCL. 143 DANH MỤC HÌNH Trang Hình 2. Mô hình phát triển bền vững. Các mức độ ứng dụng chuỗi giá trị.

6 vùng kinh tế - xã hội ở Việt Nam…………………………. Vị trí vùng ĐBSCL………………………………………… 57 Hình 3. Vùng dự án thí điểm “canh tác lúa giảm khí thải”…………. Tiếp cận vùng theo lợi thế sinh thái các tiểu vùng………….

Tính cấp thiết của đề tài Liên kết vùng (LKV) và an ninh lương thực (ANLT) là những vấn đề quan trọng được nhiều học giả trong, ngoài nước nghiên cứu, là chủ đề được trao đổi, bàn luận tại nhiều diễn đàn, hội nghị, hội thảo trong nước và quốc tế. Các kết quả nghiên cứu vấn đề này đã có những đóng góp đáng kể về lý luận và thực tiễn, khẳng định yêu cầu tăng cường liên kết vùng, vai trò và tầm quan trọng của nhiệm vụ đảm bảo ANLT quốc gia và trên thế giới. Ở Việt Nam, ANLT luôn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Sản xuất lúa gạo không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước, đảm bảo ANLT quốc gia mà còn đưa nước ta từ một nước thiếu lương thực những năm 80, trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới từ những năm 90 đến nay.

Hệ thống lưu thông đã có nhiều đổi mới, tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người dân tiếp cận lương thực. Thị trường lương thực nội địa chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, tham gia vào chuỗi cung ứng lúa gạo toàn cầu. Nguyễn Đức Thành, TS. Đinh Tuấn Minh (2015), “Thị trường lúa gạo Việt Nam: Cải cách để hội nhập – Cách tiếp cận cấu trúc thị trường”, NXB.

Hồng Đức [71], thì xuất khẩu gạo của Việt Nam chiếm khoảng 18 - 20% thị phần gạo xuất khẩu của thế giới. “Nghị quyết 63/NQ-CP ngày 23-12-2009 của Chính phủ về đảm bảo an ninh lương thực quốc gia” ghi nhận, cùng với sự gia tăng sản lượng và xuất khẩu gạo, tình trạng suy dinh dưỡng của người dân cũng được cải thiện đáng kể [18]. Số liệu của Tổng cục Thống kê (2015), Niên giám Thống kê 2015, NXB. Thống kê [92] cho thấy, ĐBSCL có tiềm năng, lợi thế to lớn về nông nghiệp với hơn 2,607 triệu ha đất nông nghiệp, chiếm 64,3% cơ cấu sử dụng đất trong vùng và 25,5% diện tích đất nông nghiệp cả nước.

ĐBSCL là vùng sản xuất lúa lớn nhất nước với diện tích cả năm hơn 4,308 triệu ha, chiếm gần 55% tổng diện tích trồng lúa (7,835 1 triệu ha), chiếm 56,8% sản lượng lúa quốc gia (45,215 triệu tấn) và luôn chiếm hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam nhiều năm qua. Số hộ trồng lúa của vùng này tuy chỉ chiếm 16% trong tổng số hộ trồng lúa, nhưng sản xuất hơn một nửa tổng sản lượng lúa quốc gia. Vào năm 1990, sản lượng lương thực của vùng chỉ đạt 9,48 triệu tấn, đã tăng lên 16,7 triệu tấn vào năm 2000, đạt 19,24 triệu tấn vào năm 2005 và 25,7 triệu tấn vào năm 2015. Tuy nhiên, theo Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016), Kịch bản BĐKH ở Việt Nam [14], thì vùng này đang đứng trước nhiều thách thức.

ĐBSCL là một trong ba đồng bằng trên thế giới bị tác động nặng nề do biến đổi khí hậu (BĐKH), nước biển dâng (NBD). Mặt trái của quá trình đô thị hoá, công nghiệp hoá cũng tạo ra áp lực mạnh mẽ đối với ngành sản xuất lúa. Trong khi đó, ANLT chưa được nhận thức một cách đầy đủ trong tiến trình hoạch định và thực thi các cơ chế, chính sách có liên quan trong việc lựa chọn, bố trí và sử dụng các nguồn lực như điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên thuận lợi vốn là lợi thế so sánh của ngành sản xuất lúa gạo ĐBSCL. Thực trạng này thường dẫn đến xu hướng, sản xuất lúa gạo chạy theo sản lượng, xem nhẹ vai trò của ngành trồng lúa, hoặc là tạo ra gánh nặng cho người nông dân với nhiệm vụ đảm bảo ANLT quốc gia.

Nhìn chung, cơ sở hạ tầng, hậu cần logistics, dịch vụ nông nghiệp vùng ĐBSCL cùng với các vấn đề quản lý sản xuất kinh doanh, xuất nhập khẩu lương thực còn nhiều yếu kém, bất cập. Thu nhập của người trồng lúa thấp, bấp bênh. Đặc biệt, thời gian gần đây nổi lên yêu cầu cần tiếp cận đa ngành, theo vùng, liên vùng; phải tăng cường LKV, liên kết doanh nghiệp (DN) - nông dân, các chủ thể kinh doanh và các bên liên quan theo chuỗi giá trị lúa gạo, càng bộc lộ thêm điểm yếu đó. “Liên kết bốn nhà” (nhà nước, nhà nông, DN, nhà khoa học) được đề cập nhiều và triển khai trong thực tế từ sau Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg ngày 24-6-2002 của Thủ tướng Chính phủ về Chính sách khuyến khích tiêu thụ hàng hóa thông qua hợp đồng [91], nhưng vẫn còn nhiều bất cập.

Quyết định số 62/2013/QĐ-TTg ngày 25-10-2013 của Thủ tướng Chính phủ V/v Chính sách khuyến khích liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ 2 nông sản, xây dựng cánh đồng lớn [82] đã có những đóng góp nhất định trong việc thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ lúa gạo theo quy mô sản xuất lớn hơn.