Luận án tiến sĩ địa lý nghiên cứu cấu trúc cảnh quan phục vụ tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Ninh Bình

_ ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀNỌI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN *******% Nguyễn Thị Thúy Hằng LUẬN ÁN TIÊN SĨ DIA LY Hà Nội - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN FR 2k 2k 2s 24s 24s 24s 2 Nguyễn Thị Thúy Hằng NGHIÊN CỨU CÁU TRÚC CẢNH QUAN PHỤC VỤ TO CHỨC KHÔNG GIAN SỬ DUNG HỢP LÝ TÀI NGUYEN VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỈNH NINH BÌNH VỚI SỰ TRỢ GIÚP CUA CÔNG NGHỆ VIÊN THÁM VÀ HỆ THÔNG TIN ĐỊA LÝ Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường Mã số: 62 85 15 01 LUẬN ÁN TIEN SĨ DIA LÝ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trương Quang Hải 2. Phạm Văn Cự Hà Nội - 2012 MỤC LỤC IM. iv DANH MUC BANG cày.

vii DANH MUC HINH 0. | Tính cấp thiết của để tài. erree 1 Mục tiêu, nhiệm VỤ .- L1 11 1S S11 ST ng 11K TT kg kg tk kg ki 3 Gidi han va pham vi nghién UU pỤNẠaađa. 3 Những điểm mới của luận am oo.

cecceccceceseessessessesssessessessesseessessesetessessetenssentiesierseee 4 CAc lan diém ba V6 .ằô 4 Y nghia khoa hoc va thire CHOI occ. 5 Cơ SO tài LOU ooo cc cececcccecccessececcesenseceseesecenseeecessensseeeeessensuesesseessnreeeeseenstteeeeeenaas 5 CAu trite Lunn th ằ (((:ÍlIL. CO SO LY LUAN VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU CAU TRUC CANH QUAN PHUC VU TO CHUC KHONG GIAN SỬ DUNG HỢP LY TÀI NGUYEN VA BẢO VE MOI TRƯỜNG. Tổng quan tài LGU.

Tình hình nghiên cứu cảnh quan trên thé giới. Tình hình nghiên cứu cảnh quan tại Việt Nam và Ninh Bình. Tình hình ứng dụng viên thám và GIS trong nghiên cứu COMM QUAD 800008866 addlia. Các van dé cơ ban về nghiên cứu cảnh quan trong luận án.

Phân tích cẩu trúc cảnh qHđH. Tổ chức không gian sử dung hợp lý tài nguyên và bao vệ WOE EF UOT PEP0n0Ẽ70n08756Ẽ he <a. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu cảnh quan. Quan điểm nghiên cứu CONN QUaT coccccccccccecccsccscesveseesessessessessessesesessssesseees 29 1.

Phương pháp nghiên CỨU carb QHH. Sử dụng viễn thám va GIS trong nghiên cứu cảnh quan. Sử dụng viễn thám trong nghiên cứu cảnh quaH. Sử dụng GIS trong nghién CỨU CANN QHẠH.

ào Sài ret 36 1. Các bước nghiên cứu cấu trúc cảnh quan phục vụ tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. ác cctc ninh Hre 39 Kết luận chương Ì. - 2 522522522E2E21E21E212712112112112111111112112112121 211 errrg4I Chương 2.

PHAN TÍCH CÂU TRÚC CANH QUAN TINH NINH BINH 0. Cau trúc thắng đứng cảnh quan tinh Ninh Bình. 2-5: ©5z+cs2£zczxczsszsed 42 DLL Vi tb Lan. Khí hậu - thittty VĂN.

CS HH 1n 11a 35 "”ñn TRUC VAb o.oo nh an. Hoạt động của COM HQHỜI. cT TS HH HT TH HH Hy 65 2. Cau trúc ngang cảnh quan tinh Ninh Bình.

Hệ thống phân loại cẩn] quẠH. 5 5s St SE 2E E222 rerrre 67 2. Lat cắt cảnh quan tinh Ninh Bình. Phân tích cấu trúc ngang cảnh quan tinh Ninh Binh theo các chỉ số trắc lượng hình thái.

Phân vùng cảnh quan tỉnh Ninh ĐÌHH. cha 83 Kết luận chương 2. PHAN TÍCH SỰ BIEN DOI VÀ ĐÁNH GIÁ CANH QUAN PHỤC VỤ TO CHỨC KHÔNG GIAN SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYEN VÀ BẢO VE MOI TRƯỜNG LANH THO TINH NINH BÌNH. Sự biến đối cánh quan tinh Ninh Binh.

Đánh giá cảnh quan cho tô chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường tỉnh Ninh Binh. Đánh giá cảnh quan cho phát triển nông lâm nghiệp. Sử dung các chỉ số cảnh quan phân tích quan hệ giữa đánh giá cảnh quan và tô chức không gian sử dung hợp lý tài nguyên "8220. Hiện trạng sử dụng tài nguyên thiên nhiên và xu thé tô chức lãnh thé tinh Ninh 851:11:CCiadađaaaaaaiiiiả4ẢÝẢ.

Hiện trang sử dụng và khai thác tài nguyên thiên nhiÊH. Hiện trang THÔI [FHÙÒH. Tnhh Tnhh hệt 114 3. Xu thé tô chức lãnh thé tỉnh Ninh Bình.

Định hướng 16 chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Ninh Bình. --- c1 1S S1 ST HH HH Hhg 124 3. Tổ chức không gian ưu tiên phát triển nông nghiệp. Tổ chức không gian wu tiên phát triển du lịch.

Tổ chức không gian khai thác và chế biến khoáng sảm. Tổ chức mang lưới không gian đô thị, khu công nghiệp và tuyển trục phát triển kinh lẾ. Tổ chức không gian wu tiên phòng hộ và bảo tôn. Tổ chức không gian wu tiên bảo vệ và quan bp môi IrHỜNG,.

132 Kết luận chương 3. 5c 5T 1121212111111 uyu 135 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIEN QUAN DEN LUẬN ÁN.- - sS 2E121121121111 111112121211 Erye 136 TÀI LIEU THAM KHẢO.---- 555cc 222222 Hrrrrrree 137 PHU LUC .- ene en TH HH TH HT HH TT HH HH HH 151 11 DANH MỤC CÁC CHU VIET TAT TIENG VIET KTXH-MT Kinh tê - xã hội va môi trường PTBV Phát triên bên vững QHKTXH Quy hoạch tông thê phát triên kinh tê xã hội TCLT Tô chức lãnh thô TIENG ANH ASTER Advanced Spaceborne Thermal Emission and Reflectance ETM+ Enhanced Thematic Mapper Plus, tén goi loai anh vé tinh Landsat có độ phân giải cao (Landsat 7) Geographic Information System, hé théng tin dia ly. SPOT Systéme Probatoire d’Observation de la Terre, tén anh vé tinh iv DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Sơ đồ nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian phát triển kinh té, sử dụng tai nguyên va bảo vỆ môi frƯờng.- eee s- cty re 29 Hình 1.2: Sơ đồ nghiên cứu cấu trúc cảnh quan phục vụ tô chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên va bảo vệ môi trường tỉnh Ninh Bình .1: Ban đồ hành chính tinh Ninh Bình .2: Bán đồ địa chat tinh Ninh Bình.3: Ban đồ địa mạo tính Ninh Binh .--/cccc2tttietrrrrrrrirrrrrrie 50 Hình 2.4: Biến trình lượng mưa trung bình năm tại các tram ở tinh Ninh Bình.5: Bản đồ sinh khí hậu tỉnh Ninh Bình.6: Mật độ sông ngòi tỉnh Ninh Binh. Sc St csHhhrHerere 54 Hình 2.7: Ban đồ thé nhưỡng tinh Ninh Binh.

cece ecesecseseeseeseeseesessesseees 58 Hình 2.8: So đồ thành lập ban đồ lớp phú thực vật tinh Ninh Binh .9: Ban đồ lớp phủ thực vật tinh Ninh Bình.-2- 22s c2Ez2Exezxczrcee 64 Hình 2.10: Cơ cấu kinh tế tinh Ninh Bình.---5c5cc 22tr 65 Hình 2.11: Hiện trạng sử dụng đất tinh Ninh Bình năm 2010.12: Ban đồ cảnh quan tinh Ninh Bình năm 2009.13: Chú giải ban đồ cảnh quan tỉnh Ninh Binh năm 2009.14: Sơ đồ thành lập lát cắt cánh quan tinh Ninh Bình .15: Sơ đồ lát cắt cảnh quan tinh Ninh Binh .- 2: 5c+c2cz+zxerxczscee 75 Hình 2.16: Lat cắt cảnh quan theo các tuyến Cúc Phương-Hoa Lu-Kim Sơn và Cúc Phương- Vân Long. à n St S Tnhh TH TH TH TT HT HT TH HH Triệt 76 Hình 2.17: Các chi số đo diện tích và hình dang của cánh quan .18: Các chí số đo độ kết nỗi của cảnh quan. Ban đồ phân vùng cảnh quan Ninh Bình.--- 5-©5z+cz+czvzxczscse 88 Hình 3.1: Sơ đồ phân tích biến đổi cảnh quan Ninh Bình.2: Đồ thị biến đối diện tích các loại cảnh QUAN.à ch nrierrrries 95 Hình 3.3: Ban đồ cảnh quan tinh Ninh Bình năm 1992.4: Chú giải ban đồ cảnh quan tinh Ninh Binh năm 1992.5: Ban đồ biến đối cảnh quan tỉnh Ninh Bình giai đoạn 1992-2009.6: Một số thống kê về nông lâm nghiệp tai Ninh Bình.7: Ban đồ định hướng sir dụng cảnh quan phát triển nông lâm nghiệp tinh Ninh Binhen. eee cece ồô.8: Chi số chia tach Split đối với các loại định hướng sử dụng cảnh quan .9: Chi số Enn_mn với các loại định hướng sứ dung cảnh quan.10: Chi số Connect cho các loại hình định hướng sử dụng cảnh quan.11: Ban đồ cánh báo nguy cơ tai biến thiên nhiên tinh Ninh Binh.12: Ban đồ tô chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Ninh Bình.

- - 1n SE TH TT TH HT TH ray 126 vi DANH MỤC BANG Bang 1.1: Sơ lược lịch sử phát triển cảnh quan học va sinh thai học cảnh quan.2: Các phép phân tích không gian sử dụng trong luận án.1: Một số chỉ số khí hậu của tỉnh Ninh Bình.2: Các ánh vệ tinh được sử dụng trong thành lập bản đồ lớp phủ năm 2009 5.3: Thực trạng lao động đang làm việc tại các ngành kinh tế.4: Hệ thống phân loại cảnh quan tinh Ninh Bình.5: Tóm tat một số chi số sử dụng trong phân tích cấu trúc cảnh quan.1: Tổng hợp kết qua đánh giá cảnh quan cho các loại hình sử dụng.2: Định hướng không gian ưu tiên phát triển nông lâm nghiệp.3: Diện tích các không gian định hướng ưu tiên phát triển .4: Các chi số tính toán cho các không gian định hướng phát triển.5: Diện tích một số loại hình sử dụng đất ở Ninh Bình.6: Kết qua phân tích môi trường không khí năm 2009.7: Kết qua phân tích chat lượng nước sông Day .8: Kết qua phân tích chất lượng nước các sông, hỗ trên địa bàn tỉnh.9: Kết qua phân tích chất lượng nước biển ven bờ.10: So sánh một số chỉ tiêu dự báo về Ninh Bình .11: Tổng hợp kết quả tô chức không gian sử dung hợp lý tài nguyên va bảo vệ môi trường theo phân vùng cảnh quan và phân vùng phát triển KTXH.125 Vii MỞ DAU Tính cấp thiết của đề tài Tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là nội dung khoa học mang tính chất liên ngành, trong đó cảnh quan học có vai trò quan trọng hàng đầu [33, 35, 37-3§, 44, 46-47, 56]. Sự phát triển kinh tế xã hội trong thời gian gần đây đã gây ra những biến đổi sâu sắc về cảnh quan theo hướng tiêu cực như suy thoái môi trường, nguy cơ cạn kiệt các nguồn tài nguyên có khả năng phục hồi, ., đe dọa tới sự phát triển bền vững của nhiều vùng, mién và khu vực [35. Trước tình trạng đó, nhu cầu quan trắc, xác định nguyên nhân, xu thế biến đôi của cảnh quan, bộ phận quan trọng của vỏ địa lý thường xuyên chịu tác động trực tiếp của con người, nhằm định hướng tô chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bao vệ môi trường đang là chủ dé thường xuyên trên các diễn đàn và hội nghị quốc tế [136, 149]. Mặc dù cảnh quan học có lịch sử phát triển lâu đời với các quan điểm nghiên cứu đa dạng xuất phát từ hai nôi lý thuyết là châu Âu và Bắc Mỹ [141, 192-193], nhưng cho đến nay những khác biệt trong nghiên cứu cảnh quan đã hội tụ lại trong ưu tiên ứng dụng lớn nhất là ưu tiên ứng dụng phát triển bền vững [141, 193].

Trong nghiên cứu địa lý nói chung và cảnh quan nói riêng, việc ứng dụng các quan điểm và cơ sở lý luận chung cho từng lãnh thé cụ thé là rất cần thiết, nhưng luôn đòi hỏi phải phát triển thêm các phương pháp nghiên cứu theo đặc thù địa lý khu vực, do đó có ý nghĩa ứng dụng với địa phương.