Luận án: Giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nước ven biển Vịnh Tiên Yên, Quảng Ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG ---------- NGUYỄN XUÂN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP SỬ DỤNG KHÔN KHÉO ĐẤT NGẬP NƢỚC VEN BIỂN KHU VỰC VỊNH TIÊN YÊN, TỈNH QUẢNG NINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG HÀ NỘI, NĂM 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƢỜNG ---------- NGUYỄN XUÂN DŨNG NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP SỬ DỤNG KHÔN KHÉO ĐẤT NGẬP NƢỚC VEN BIỂN KHU VỰC VỊNH TIÊN YÊN, TỈNH QUẢNG NINH Chuyên ngành: Môi trƣờng trong phát triển bền vững Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC MÔI TRƢỜNG NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Mai Đình Yên HÀ NỘI, NĂM 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các kết quả nghiên cứu tham khảo của các tác giả khác đã đƣợc trích dẫn đầy đủ trong luận án. Tác giả luận án Nguyễn Xuân Dũng i LỜI CẢM ƠN Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng tri ân và kính trọng đến TS.

Hoàng Văn Thắng, GS. Mai Đình Yên, hai ngƣời Thầy đã trực tiếp hƣớng dẫn Nghiên cứu sinh hoàn thành Luận án tiến sĩ. Luận án không thể hoàn thành nếu nhƣ nghiên cứu sinh không nhận đƣợc sự cho phép, tạo điều kiện và giúp đỡ nhiệt tình của Lãnh đạo và đồng nghiệp Cục Bảo tồn đa dạng sinh học, Tổng cục Môi trƣờng, nơi Nghiên cứu sinh đang công tác. Trong quá trình thực hiện Luận án, Nghiên cứu sinh cũng nhận đƣợc rất nhiều sự động viên, giúp đỡ từ thầy, cô, đồng nghiệp và bạn bè, Nghiên cứu sinh xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu đó.

Luận án đƣợc hoàn thành tại Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trƣờng, Đại học Quốc gia Hà Nội. Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy cô và các bạn đồng nghiệp trong Trung tâm đã giúp đỡ và động viên Nghiên cứu sinh trong quá trình hoàn thành Luận án. Cuối cùng, Nghiên cứu sinh muốn bày tỏ lòng tri ân và kính trọng đến những ngƣời thân trong gia đình: bố, mẹ, vợ, các con và các anh chị em đã động viên, chia sẻ và giúp đỡ cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu của Nghiên cứu sinh. Hà Nội, ngày tháng 7 năm 2014 Nguyễn Xuân Dũng ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG. vi DANH MỤC CÁC HÌNH. vii DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT.

ix MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu của luận án. Nội dung của luận án.

Luận điểm bảo vệ. Điểm mới của luận án. Ý nghĩa của luận án. Thời gian thực hiện luận án.

Bố cục của luận án. TỔNG QUAN CHUNG ĐẤT NGẬP NƢỚC. Một số khái niệm liên quan đến đất ngập nƣớc. Đất ngập nƣớc.

Các dịch vụ hệ sinh thái của đất ngập nƣớc. Bảo tồn có sự tham gia cộng đồng. Sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc. Khái niệm sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc.

Các tiếp cận sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc. Các mô hình sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc. Các nghiên cứu liên quan đến đất ngập nƣớc tại vịnh Tiên Yên. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận.

Tiếp cận sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc. Tiếp cận hệ sinh thái. Tiếp cận quản lý, bảo tồn dựa vào cộng đồng. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đánh giá nông thôn có sự tham gia. Phƣơng pháp phân tích theo mô hình DPSIR. Phƣơng pháp áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS). Phƣơng pháp thu thập số liệu thứ cấp và phƣơng pháp đánh giá mức độ suy thoái.

46 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội và đa dạng sinh học đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Đặc điểm tự nhiên đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực vịnh Tiên Yên.

Đặc điểm đa dạng sinh học đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Tầm quan trọng của đất ngập nƣớc ven biển đối với kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Dịch vụ cung cấp. Dịch vụ điều tiết.

Dịch vụ hỗ trợ. Những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Mức độ suy thoái đất ngập nƣớc ven biển vịnh Tiên Yên hiện nay và dự báo trong thời gian tới. Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức quản lý đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên hiện nay.

Các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Nguyên tắc đề xuất các giải pháp. Các bƣớc đề xuất giải pháp. Các bên liên quan và mức độ quan tâm, ảnh hƣởng đối với đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên.

Các giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Phƣơng án triển khai thực hiện các giải pháp. 135 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

146 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 160 v DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Cơ sở để xác định mẫu. Cơ cấu mẫu điều tra.

Các bƣớc điều tra bằng phiếu hỏi. Đặc điểm các sông tại vịnh Tiên Yên. Các kiểu đất ngập nƣớc ven biển khu vực nghiên cứu vịnh Tiên Yên. Biến động diện tích một số kiểu đất ngập nƣớc năm 2000 và 2012.

Thành phần và số lƣợng loài sinh vật khu vực nghiên cứu. Các loài thân mềm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 tại khu vực nghiên cứu. Các loài cá quý hiếm tại khu vực nghiên cứu. Thành phần loài bò sát quý hiếm ở khu vực nghiên cứu.

Các loài thú quý hiếm ở khu vực nghiên cứu. Các loài sinh vật quý hiếm có tên trong Danh lục đỏ IUCN, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định 32/2006 NĐ-CP khu vực nghiên cứu. Tổng hợp các dịch vụ hệ sinh thái khu vực nghiên cứu. So sánh hiện trạng quản lý đất ngập nƣớc tại vịnh Tiên Yên với 12 nguyên tắc tiếp cận hệ sinh thái của IUCN năm 2011.

Nguy cơ báo động chuyển đổi rừng ngập mặn sang các mục đích khác. Mức độ suy thoái hệ sinh thái rừng ngập mặn khu vực vịnh Tiên Yên. Dự báo mức độ suy thoái rừng ngập mặn khu vực vịnh Tiên Yên. Mức độ ảnh hƣởng các bất cập đến đất ngập nƣớc tại khu vực nghiên cứu.

Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức quản lý đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Mức độ ảnh hƣởng của các hoạt động thƣờng ngày của một số nhóm liên quan đến đất ngập nƣớc .122 vi DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Mối liên quan giữa hệ thống tự nhiên (các dịch vụ hệ sinh thái) và hệ thống xã hội (quản lý và sử dụng). Sơ đồ các bƣớc chính cộng đồng tham gia vào các dự án bảo tồn.

Bản đồ hành chính tỉnh Quảng Ninh. Bản đồ vị trí khu vực nghiên cứu vịnh Tiên Yên. Khung tiếp cận sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc. Sơ đồ lát cắt địa hình và phân bố tài nguyên đất ngập nƣớc ven biển tại xã Đồng Rui, huyện Tiên Yên.

Sơ đồ lát cắt địa hình và phân bố tài nguyên trên cạn tại xã Đồng Rui, huyện Tiên Yên. Quy trình nghiên cứu luận án. Sử dụng đất ngập nƣớc tại khu vực vịnh Tiên Yên. Giá trị sản xuất của các ngành kinh tế tại huyện Tiên Yên năm 2010 – 2012.

Sản lƣợng lúa tại các huyện khu vực nghiên cứu. Giá trị sản xuất công nghiệp khu vực nghiên cứu. Mật độ dân số tại một số xã, thị trấn khu vực nghiên cứu. Cơ cấu thành phần các dân tộc tại 15 xã khu vực nghiên cứu.

Tỷ lệ ngƣời dân biết các loại tài nguyên thiên nhiên tại khu vực vịnh Tiên Yên. Bản đồ các kiểu đất ngập nƣớc khu vực nghiên cứu vịnh Tiên Yên. Vai trò dịch vụ cung cấp của đất ngập nƣớc. Vai trò của rừng ngập mặn trong việc hạn chế tác động của bão.

Thể chế quản lý liên quan đến đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Mức độ phổ biến sử dụng các phƣơng tiện đánh bắt không bền vững. Nhu cầu nâng cao nhận thức về đất ngập nƣớc. Nhu cầu tham gia bảo tồn, quản lý đất ngập nƣớc tại khu vực nghiên cứu của các nhóm cộng đồng.

Mức độ tác động của các hoạt động phát triển kinh tế đến đất ngập nƣớc khu vực nghiên cứu. Sản lƣợng đánh bắt và nuôi trồng thủy sản 2005-2012. Khung logic đề xuất giải pháp sử dụng khôn khéo đất ngập nƣớc ven biển khu vực vịnh Tiên Yên. Các bên liên quan trong quản lý và bảo tồn đất ngập nƣớc vịnh Tiên Yên.

Mức độ quan tâm, ảnh hƣởng của các bên liên quan đến bảo tồn đất ngập nƣớc khu vực vịnh Tiên Yên. Mối quan hệ và ảnh hƣởng tƣơng đối của các bên liên quan tại khu vực vịnh Tiên Yên (Sơ đồ Venn). Bản đồ phân vùng chức năng sinh thái khu vực vịnh Tiên Yên. 130 viii DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT ĐKH Biến đổi khí hậu BVMT Bảo vệ môi trƣờng CBD Công ƣớc Đa dạng sinh học COP Hội nghị các nƣớc thành viên ĐDSH Đa dạng sinh học ĐNN Đất ngập nƣớc HST Hệ sinh thái IUCN Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế KBT Khu bảo tồn KTXH Kinh tế - xã hội MA Đánh giá hệ sinh thái thiên niên kỉ NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn NTTS Nuôi trồng thủy sản PTBV Phát triển bền vững Ramsar Công ƣớc về các vùng đất ngập nƣớc RNM Rừng ngập mặn TNTN Tài nguyên thiên nhiên UBND Ủy ban nhân dân ix MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Đất ngập nƣớc (ĐNN) có mặt khắp mọi nơi trên thế giới, từ vùng ẩm nhiệt đới đến các vùng ôn đới và chiếm diện tích khoảng 6% bề mặt trái đất, nghĩa là khoảng 8,6 triệu km2 [31]. ĐNN có vai trò quan trọng đối với đời sống của các cộng đồng dân cƣ.