Luận án nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học hai loài Callicarpa candicans và Callicarpa macrophylla tại Việt Nam

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT .iii DANH MỤC BẢNG BIỂU. iv DANH MỤC HÌNH VẼ. vi MỞ ĐẦU. Đặc điểm chung về thực vật học chi Callicarpa.

Tác dụng dược lý của chi Callicarpa .3 Thành phần hóa học thực vật chi Callicarpa. Phenylethanoid và phenylpropanoid. Hoạt tính sinh học các thực vật chi Callicarpa. Hoạt tính kháng viêm và miễn dịch.

Tác dụng bảo vệ thần kinh và chống mất trí nhớ. Hoạt tính chống lao. Tác dụng giảm đau. Hoạt tính chống oxi hóa.

Hoạt tính kháng khuẩn. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu và phương pháp nghiên cứu. Mẫu thực vật.

Phương pháp xử lý và chiết mẫu. Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật sử dụng .1 Phương pháp phân lập các hợp chất. Phương pháp xác định cấu trúc hóa học. Phương pháp chiết xuất tinh dầu.

Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước dùng bộ cất tinh dầu vi lượng. Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước có sự hỗ trợ của vi sóng. Phương pháp phân tích thành phần hóa học tinh dầu. Phương pháp đánh giá hoạt tính sinh học .1 Phương pháp đánh giá hoạt tính gây độc tế bào theo phương pháp SRB.

Phương pháp đánh giá hoạt tính gây độc tế bào theo phương pháp MTT. Phương pháp đánh giá hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định. Lá cây Tử châu lá to. Thu nhận các dịch chiết từ lá cây Tử châu lá to.

Phân lập và tinh chế các chất từ các cặn chiết của lá Tử châu lá to. Cặn chiết n-hexane của lá cây Tử châu lá to (C. Cặn chiết ethyl acetate của lá cây Tử châu lá to (C. Lá cây Nàng nàng.

Thu nhận các dịch chiết từ lá cây Nàng nàng. Phân lập và tinh chế các chất từ các cặn chiết của lá Nàng nàng. Xác định thành phần tinh dầu lá Tử châu lá to và Nàng nàng. Hoạt tính gây độc tế bào của các cặn chiết và hợp chất phân lập được.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Thành phần hóa học của tinh dầu cây Nàng nàng và cây Tử châu lá to. Thành phần hóa học tinh dầu lá và hoa Nàng nàng. Thành phần hóa học của tinh dầu lá Tử châu lá to (C.

Các hợp chất phân lập được từ lá cây Tử châu lá to và Nàng nàng. Các hợp chất diterpenoid. Hợp chất callimacrophylla A (M1) – Hợp chất mới. Hợp chất ent-1β-acetoxy-7β,14α-dihydroxy-16-kauren-15-on (M7).

Hợp chất seco-hinokiol (C5). Hợp chất methyl seco-hinokiol (C6). Các hợp chất triterpenoid. Hợp chất callimacrophylla B (M8)- Hợp chất mới.

Hợp chất 3β-hydroxyolean-12-ene (M2). Hợp chất β-amyrin (M3). Hợp chất oleanolic acid (M10). Hợp chất ursolic acid (M6).

Hợp chất 2α-hydroxy-ursolic acid (C7). Hợp chất 2α,3β,23-trihydroxyurs-12-en-28-oic acid (C8). Các hợp chất steroid. Hợp chất spinasterol (M5).

Hợp chất β-sitosterol (M4). Hợp chất daucosterol (M9). Các hợp chất flavonoid .1 Hợp chất 5-hydroxy-7,4’-dimethoxyflavon (C1). Hợp chất 5-hydroxy-3’,4’,7-trimethoxyflavon (C3).

Hợp chất genkwanin (C9). Hợp chất cynaroside (C10). Đánh giá hoạt tính sinh học của Nàng nàng và lá Tử châu lá to. Đánh giá hoạt tính sinh học của tinh dầu lá Nàng nàng và lá Tử châu lá to.

Đánh giá hoạt tính sinh học của tinh dầu lá cây Nàng nàng. Đánh giá hoạt tính sinh học của tinh dầu lá cây Tử châu lá to. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào in vitro của cao chiết từ loài Tử châu lá to và Nàng nàng. Đánh giá hoạt tính gây độc tế bào in vitro của các hợp chất sạch phân lập được từ lá Tử châu lá to và Nàng nàng.

134 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 139 1 MỞ ĐẦU Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nên có nguồn thiên nhiên vô cùng phong phú và đa dạng sinh học với nhiều loài dược liệu quý. Việc sử dụng các loại thảo dược theo y học cổ truyền hay từ các hợp chất nguồn gốc tự nhiên có xu hướng ngày càng tăng đã chiếm một vị trí quan trọng trong nền y học. Những bài thuốc sử dụng thảo dược là đối tượng để cho các nhà khoa học nghiên cứu một cách đầy đủ về bản chất các hoạt chất có trong cây cỏ thiên nhiên, các kết quả nghiên cứu sẽ góp phần giải thích rõ hơn về tác dụng chữa bệnh của các cây thuốc cổ truyền vẫn hay được sử dụng trong dân gian Trên thế giới những nghiên cứu về các loài chi Callicarpa chủ yếu tập trung nghiên cứu về: thực vật học, dược lý, hóa thực vật và lâm sàng của nó.

Nghiên cứu dược lý được thực hiện trên dịch chiết thô hoặc các hợp chất tinh khiết đã cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng truyền thống. Các nghiên cứu về hoạt tính sinh học chủ yếu tập trung vào các hoạt tính: kháng viêm, cầm máu, mất trí nhớ, oxi hóa, kháng khuẩn. Điều đáng chú ý, các nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học trên thế giới chỉ ra rằng, các hợp chất diterpenoid và triterpenoid có hoạt tính chống ung thư rất tốt mà các hoạt chất này là một trong các thành phần hóa học phong phú nhất trong chi Callicarpa. Việc nghiên cứu nhằm tìm ra những hoạt chất có ích của thực vật đã và đang nhận được sự quan tâm của giới khoa học nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam.

Đây cũng là lý do đề tài “Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài Nàng nàng (Callicarpa candicans) và loài Tử châu lá to (Callicarpa macrophylla ) ở Việt Nam” được lựa chọn để nghiên cứu với mục tiêu: 1. Phân lập và xác định cấu trúc hóa học các hợp chất từ lá loài Nàng nàng (C. candicans) và Tử châu lá to (C. macrophylla) thu hái ở Việt Nam.

Nghiên cứu thành phần hóa học trong tinh dầu loài Nàng nàng (C. candicans) và loài Tử châu lá to (C. Đánh giá hoạt tính gây độc trên một số dòng tế bào ung thư: gan (Hep-G2), phổi (Lu-1) và vú (MCF-7) của các hợp chất sạch phân lập được 2 Chương 1. Đặc điểm chung về thực vật học chi Callicarpa Họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) tuy là họ không lớn nhưng cũng rất đa dạng trong hệ thực vật Việt Nam, tác giả Vũ Xuân Phương (2007) đã xây dựng khóa định loại và mô tả khá đầy đủ cho 26 chi với khoảng 140 loài và 21 thứ.

Theo y học cổ truyền ở nước ta cũng như nhiều nước trong khu vực, nhiều loài trong họ Cỏ roi ngựa như: các chi Mò (Clerodendrum), Cách (Premna), Tử châu (Callicarpa), Bình linh (Vitex), Cỏ roi ngựa (Verbena), Lõi thọ (Gmelina) đã được coi là những cây thuốc chữa trị các bệnh về gan, mật, vàng da, đau dạ dày, kinh nguyệt không đều, bạch đới, viêm loét tử cung, viêm não B, truyền nhiễm, huyết áp cao, lao phổi, viêm đường hô hấp, phong thấp. Những nghiên cứu về hóa học tuy chưa nhiều, song các kết quả thu được có tác dụng sinh học trong nhiều loài của một số chi thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), cho thấy đây là một họ có nhiều triển vọng trong tương lai. [1] Trên Thế giới, chi Callicarpa L. Có nhiều loài cây thuộc chi Callicarpa được sử dụng trong y học dân gian nhiều dân tộc, ở các nước châu Á, Australia và Mỹ.

Khoảng 20 loài thực vật chi Callicarpa được công bố về tác dụng và được sử dụng trong y học dân gian. Trong đó, một số loài biết đến hay được sử dụng trong y học cổ truyền của Trung Quốc và Nam Á trong việc điều trị bệnh viêm gan, bệnh thấp khớp, sốt, nhức đầu, khó tiêu và các bệnh khác. Một số loài Callicarpa đã được công bố được sử dụng chống lại ung thư (ví dụ, rễ cây Callicarpa americana để điều trị bệnh ung thư da và vỏ cây Callicarpa rubella để điều trị khối u của ruột già). Các dịch chiết thu được từ 14 loài trong chi Callicarpa đã được đánh giá tác dụng sinh học gồm khả năng kháng khuẩn, kháng nấm, chống côn trùng sinh trưởng, gây độc tế bào và các hoạt động phytotoxic.

Ngoài các acid amin, benzenoid, carbohydrate đơn giản, lipid, diterpene, flavonoid, phenylpropanoid, phytosterol, sesquiterpene, và triterpene đã được phát hiện, phân lập từ chi Callicarpa [3]. Ở Việt Nam, Theo tác giả Võ Văn Chi, chi Callicarpa có 14 loài [4], tác giả Phạm 3 Hoàng Hộ thống kê chi Callicarpa có 26 loài [5], còn theo các nhà thực vật học thuộc Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật đã thống kê được 21 loài [6]. Được phân bố rải rác trong khắp cả nước ở Phía Bắc như Tuyên Quang, Lạng Sơn, Sơn La, Bắc Cạn, Phú Thọ, Bắc Giang, Ba Vì, Thái Nguyên, một số vùng miền trung như Nghệ An, Huế, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Kon Tum, Đắc Lắc, Gia Lai, Ở phía Nam có Bình Dương, Đồng Nai [ 6,7 ]. Trong y học hiện đại, những kết quả nghiên cứu và thử nghiệm hoạt tính sinh học một số loài thực vật Callicarpa đã chứng minh rằng chúng chứa nhiều hoạt chất có tác dụng sinh học quý góp phần làm sáng tỏ việc sử dụng các thực vật chi này trong dân gian và cho thấy nó cung cấp một lượng lớn các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học.

Tác dụng dược lý của chi Callicarpa Các thực vật chi Callicarpa được sử dụng trong y học cổ truyền, chủ yếu ở châu Á (Bảng 1. Thành phần hóa học tinh dầu chính của loài Callicarpa americana được công bố có tác dụng chống đầy bụng khó tiêu, một số chất phân lập được từ loài Callicarpa americana và Callicarpa japonica có tác dụng chống muỗi đốt [8]. Gần đây, kết quả nghiên cứu về hoạt tính sinh học của loài C. americana cho biết một số hợp chất khung clerodane- diterpene là thành phần chính thể hiện hoạt tính.

Một số loài Callicarpa được nghiên cứu sử dụng trong phòng chống ung thư như rễ loài C. americana để điều trị ung thư da và vỏ loài C. rubella để điều trị khối u ruột già [3]. Ở Ấn Độ, vỏ loài C.

chữa bệnh ngoài da [9] còn ở Nepal sử dụng vỏ cây để giảm sốt và vỏ quả chữa chứng khó tiêu [10]. lanata có tác dụng như lá trầu ở Đông Ấn Độ [11]. Trong y học dân gian Đài Loan, loài C. formosana Rolfe được sử dụng để điều trị bệnh thấp khớp và rối loạn đường tiêu hóa (nhiễm trùng răng miệng, rối loạn dạ dày và đường ruột) [12].

macrophylla Vahl được sử dụng rộng rãi trong các hệ thống của y học cổ truyền Ấn Độ và Trung Quốc.