Luận án: Bồi dưỡng thủ pháp HĐNT G. Polya dạy Toán THCS - Nguyễn Thị Thanh Tâm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ THANH TÂM BåI D¦ìNG C¸C THñ PH¸P HO¹T §éNG NHËN THøC THEO T¦ T¦ëNG S¦ PH¹M CñA G. POLYA CHO HäC SINH TRONG D¹Y HäC M¤N TO¸N ë TR¦êNG TRUNG HäC C¥ Së LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGHỆ AN - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ THANH TÂM BåI D¦ìNG C¸C THñ PH¸P HO¹T §éNG NHËN THøC THEO T¦ T¦ëNG S¦ PH¹M CñA G. POLYA CHO HäC SINH TRONG D¹Y HäC M¤N TO¸N ë TR¦êNG TRUNG HäC C¥ Së Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp DH bộ môn Toán Mã số: 62 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Văn Thuận NGHỆ AN - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả, được hoàn thành với sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của nhiều nhà khoa học.

Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Luận án Nguyễn Thị Thanh Tâm DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Viết đầy đủ DH Dạy học ĐC Đối chứng GD Giáo dục GS Giáo sư GV Giáo viên HĐ Hoạt động HĐNT Hoạt động nhận thức HS Học sinh Nxb Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa THCS Trung học cơ sở TN Thực nghiệm TP Thủ pháp TPHĐNT Thủ pháp hoạt động nhận thức tr. trang MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp của Luận án. Các luận điểm đưa ra bảo vệ. Cấu trúc của Luận án.

Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài. Những kết quả nghiên cứu liên quan đến thủ pháp hoạt động nhận thức. Những nghiên cứu về tư tưởng sư phạm của G. Polya trong dạy học toán.

Một số nhận định. Hoạt động nhận thức và hoạt động nhận thức toán học. Hoạt động nhận thức. Hoạt động nhận thức toán học.

Thủ pháp, thủ pháp hoạt động nhận thức toán học. Thủ pháp hoạt động nhận thức. Một số ví dụ. Tư tưởng sư phạm của G.

Polya về dạy học toán theo hướng bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh. Về mục đích dạy học toán (T1). Về nguyên lý học tập (T2). Về các hoạt động trí tuệ (T3).

Tư tưởng sư phạm của G. Polya về các giai đoạn giải quyết vấn đề (T4). Thủ pháp hoạt động nhận thức theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong dạy học môn Toán ở trường trung học cơ sở.

Một số thủ pháp hoạt động nhận thức thường sử dụng của học sinh theo tư tưởng sư phạm của G. Polya trong dạy học môn Toán ở trường trung học cơ sở. Một số đặc điểm cơ bản của thủ pháp hoạt động nhận thức. Mối liên hệ giữa thủ pháp hoạt động nhận thức và năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy sáng tạo.

Thủ pháp hoạt động nhận thức vừa là phương tiện vừa là kết quả của hoạt động giải quyết vấn đề. Thủ pháp hoạt động nhận thức trong hoạt động dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. Thủ pháp hoạt động nhận thức góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh. Một số điều kiện sư phạm của việc bồi dưỡng thủ pháp hoạt động nhận thức theo tư tưởng sư phạm của G.

Polya cho học sinh trong dạy học môn Toán ở trường trung học cơ sở. Sự phát triển tư duy của học sinh trung học cơ sở. Đặc điểm chương trình môn Toán các lớp cuối cấp trung học cơ sở ở Việt Nam. Các nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến việc bồi dưỡng thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh trung học cơ sở trong dạy học môn Toán.

Các giai đoạn hình thành và khắc sâu thủ pháp hoạt động nhận thức toán học cho học sinh. Một số hình thức bồi dưỡng thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh. 45 Kết luận chương 1. 46 Chương 2 KHẢO SÁT THỰC TRẠNG.

Mục đích khảo sát. Nội dung khảo sát. Đối tượng khảo sát. Phương pháp khảo sát.

Kết quả khảo sát. Kết quả khảo sát đối với giáo viên. Kết quả khảo sát đối với HS. 53 Kết luận chương 2.

MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CÁC THỦ PHÁP HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC THEO TƯ TƯỞNG SƯ PHẠM CỦA G. POLYA CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở CÁC LỚP CUỐI CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ. Định hướng xây dựng và thực hiện biện pháp. Một số biện pháp bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức cho học sinh theo tư tưởng sư phạm của G.

Polya trong dạy học môn Toán các lớp cuối cấp ở trường trung học cơ sở. Gợi động cơ bên trong, kích thích nhu cầu của học sinh trong việc bồi dưỡng các thủ pháp hoạt động nhận thức. Rèn luyện cho học sinh có nhiều cơ hội trải nghiệm để tìm hiểu, phát hiện vấn đề và phát hiện cách giải quyết vấn đề một cách tinh tế. Tập luyện cho học sinh hình thành và vận dụng hợp lý các thủ pháp hoạt động nhận thức trong giai đoạn lập kế hoạch giải quyết vấn đề.

Rèn luyện cho học sinh khả năng tìm nhiều lời giải, lựa chọn lời giải tối ưu và khai thác, phát triển các vấn đề nhằm khắc sâu thủ pháp hoạt động nhận thức. Xây dựng và tổ chức dạy học thích hợp các chuyên đề ẩn chứa trong đó những thủ pháp hoạt động nhận thức cần bồi dưỡng cho học sinh. 118 Kết luận chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.

Mục đích thực nghiệm sư phạm. Phương pháp thực nghiệm sư phạm. Phương pháp quan sát. Phương pháp thống kê toán học.

Tổ chức và nội dung thực nghiệm. Công tác chuẩn bị. Các bước tổ chức thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm sư phạm.

Xây dựng phương thức và tiêu chí đánh giá. Phương thức và tiêu chí đánh giá mặt định lượng. Phương thức và tiêu chí đánh giá mặt định tính. Kết quả thực nghiệm.

Đánh giá định tính. Đánh giá định lượng. 150 Kết luận chương 4. 157 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.

158 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 159 PHỤ LỤC DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU ĐỒ Trang Sơ đồ: Sơ đồ 1. Các TP “riêng” cho toán học. Cấu trúc vĩ mô hoạt động.

Các dạng hoạt động chủ yếu của HĐNT. Sơ đồ tổng quát về hoạt động trí tuệ trong giải Toán. Sơ đồ các nhân tố cơ bản trong việc bồi dưỡng TPHĐNT cho HS. Các giai đoạn và mức độ hình thành, phát triển TP.

Kết quả bài kiểm tra của HS sau đợt thực nghiệm thứ nhất. Kết quả bài kiểm tra số 1 của HS sau đợt thực nghiệm thứ hai. Kết quả bài kiểm tra số 2 của HS sau đợt thực nghiệm thứ hai. Đường biểu diễn tần suất tích lũy hội tụ lùi sau TNSP đợt 1.

Biểu đồ xếp loại HS sau TNSP đợt 1. Đường biểu diễn tần suất tích lũy hội tụ lùi sau bài kiểm tra số 1 TNSP đợt 2. Biểu đồ xếp loại HS bài kiểm tra số 1 TNSP đợt 2. Đường biểu diễn tần suất tích lũy hội tụ lùi sau bài kiểm tra số 2 TNSP đợt 2.

Biểu đồ xếp loại HS sau bài kiểm tra số 2 TNSP đợt 2. Lý do chọn đề tài 1. Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã và đang tiếp tục phát triển với những bước tiến nhảy vọt trong thế kỷ XXI, đưa thế giới chuyển từ kỷ nguyên công nghiệp hóa sang kỷ nguyên thông tin và phát triển kinh tế tri thức. Khối lượng kiến thức ngày một tăng nhanh theo cấp số nhân.

Bởi vậy, vấn đề hết sức quan trọng được đặt ra cho giáo dục là không chỉ dạy cho HS biết cái gì mà phải giúp các em hiểu tại sao và bằng cách nào để biết được điều đó. Vì thế, đòi hỏi giáo dục phải có sự thay đổi căn bản cách chiếm lĩnh và sử dụng tri thức của người học theo hướng chủ động, sáng tạo. Dạy học là quá trình tổ chức các HĐNT cho HS. Nhiều nghiên cứu giáo dục trên thế giới đã chỉ ra rằng để giúp HS độc lập giải quyết nhiệm vụ và lĩnh hội các kiến thức toán học thì việc tổ chức HĐNT cho họ, trong đó có việc bồi dưỡng các TPHĐNT là việc làm cần thiết trong DH toán ở trường phổ thông hiện nay.

5], “Việc hình thành các TP thích hợp của HĐNT sẽ trả lời trực tiếp cho một trong những câu hỏi quan trọng nhất đặt ra trước nhà trường phổ thông “Làm thế nào để dạy trẻ học một cách hợp lý”, vì rằng các TP đã được lĩnh hội sẽ trở thành tài sản riêng của HS và là “công cụ” của việc lĩnh hội độc lập tài liệu học tập”. Tác giả Trần Luận [63] cho rằng, các TP của công việc học tập có mặt trong hoạt động học tập của HS sẽ đóng vai trò chính yếu trong sự phát triển trí tuệ của các em. Vì vậy, bồi dưỡng các TPHĐNT cho HS là việc làm hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay, giúp người học phát triển các năng lực, góp phần đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng “tiếp cận năng lực”. Polya là một nhà toán học, nhà sư phạm nổi tiếng, các công trình của ông là những công trình nghiên cứu Ơristic (heuristic), đó là cách thức nhằm tăng nhanh quá trình tìm kiếm các giải pháp hợp lý để giải quyết vấn đề thông qua các suy nghĩ rút gọn.

Polya, nhiệm vụ chính của DH toán ở trường phổ thông là dạy cho HS suy nghĩ. Ông cho rằng, điểm chính trong việc giảng dạy toán học là phát triển các chiến thuật giải quyết vấn đề. Mặt khác, theo G. Polya giải toán nói riêng và giải quyết vấn đề nói chung là một nghệ thuật, vì vậy, đòi hỏi người học cần có khả năng khéo léo, linh hoạt, sáng tạo để đạt hiệu quả cao.

Từ đó, tác giả đã đưa ra một số kinh nghiệm và các kỹ thuật để chuyển việc giải các bài toán chưa hoặc không có dạng chuẩn về các bài toán chuẩn. Đây là những cách thức tư duy linh hoạt, khéo léo, độc đáo để giải quyết hiệu quả các vấn đề toán học. 2 Như vậy, mặc dù G.