Thủy nông Tây Nam Bộ 1802-1945: Luận án Tiến sĩ Lịch sử của Trần Hữu Thắng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH  TRẦN HỮU THẮNG THUỶ NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1802 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LỊCH SỬ NGHỆ AN, 5 – 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH  TRẦN HỮU THẮNG THUỶ NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ TỪ NĂM 1802 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SỸ CHUYÊN NGÀNH LỊCH SỬ VIỆT NAM MÃ SỐ: 9229013 Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN TRỌNG VĂN NGHỆ AN, 5 – 2018 Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu sử dụng trong luận án do chính tôi khai thác từ nhiều nguồn. Đề tài nghiên cứu và các kết luận của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ TRẦN HỮU THẮNG DANH MỤC TỪ TIẾNG VIỆT VIẾT TẮT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long KHXH Khoa học xã hội NCLS Nghiên cứu lịch sử TTLT QG II Trung tâm lưu trữ quốc gia II UBND Uỷ ban nhân dân TK Thế kỷ TNB Tây Nam Bộ DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Trang Bảng 2. Nhiệt độ trung bình một thành phố ở Đông Dương. Khối lượng đào đất của Xáng múc tính trung bình trong một năm. Kết quả khai hoang lập làng ở Nam Kỳ tính đến năm 1836.

Khối lượng đất đào kênh và diện tích lúa trong những năm 1880 – 1930. Năng suất lúa ở các Xứ của Liên bang Đông Dương (tạ/ha) .6: Vận chuyển nông sản trên hệ thống kênh đào ở Tây Nam Bộ .8: Diễn biến sản xuất lúa ở Đông Dương (tấn). 135 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, LƯỢC ĐỒ SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Trang Lược đồ 3. Chiều dài kênh đào ở Nam Kỳ những năm 1880 – 1930.

Sự chiếm hữu ruộng đất của người Pháp và địa chủ thân Pháp. Tăng dân số ở Nam Kỳ trong những năm 1880 - 1937. Năng suất lúa ở Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới đầu thế kỉ XX. Lượng gạo xuất khẩu (tấn) ở Nam Kỳ từ cảng Sài Gòn giai đoạn 1860 – 1919.

136 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Ý nghĩa thực tiễn và khoa học. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Về không gian địa lý. Về thời gian. Nội dung nghiên cứu. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu.

Nguồn tài liệu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của Luận án. Bố cục của luận án.

11 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nước. Những công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài. Nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề.

Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. 34 THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ THỜI NHÀ NGUYỄN (1802 - 1867). Khái quát điều kiện tự nhiên. Khái quát tình hình khai hoang và thủy lợi vùng Tây Nam Bộ trước thế kỷ XIX.

Công cuộc đào, vét kênh rạch. Mục đích của nhà Nguyễn trong việc đào, vét kênh rạch. Phương thức đào, vét kênh rạch. Một số kênh đào tiêu biểu.

50 Tiểu kết chương 2. 62 THỦY NÔNG VÙNG TÂY NAM BỘ THỜI THUỘC PHÁP (1867 – 1945). Thực dân Pháp đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - kỹ thuật phục vụ cho công cuộc khai thác Nam Kỳ. Mục đích của thực dân Pháp trong việc đào, vét kênh rạch.

Công cuộc đào, vét kênh rạch. Tổ chức đấu thầu. Phương thức đào, vét kênh rạch. Hệ thống kênh đào tiêu biểu.

Tổ chức quản lý các công trình thủy nông. Một số nhận xét về công cuộc đào, vét kênh rạch của thực dân Pháp. 100 Tiểu kết chương 3. 104 TÁC ĐỘNG CỦA THỦY NÔNG ĐỐI VỚI KINH TẾ VÀ XÃ HỘI.

104 VÙNG TÂY NAM BỘ (1867 - 1945). Tác động của thủy nông đối với kinh tế, xã hội thời nhà Nguyễn (1802 - 1867). Đối với kinh tế. Góp phần khai hoang, mở rộng diện tích đất canh tác.

Cải thiện giao thông đường thuỷ. Thúc đẩy hoạt động trao đổi, mua bán hàng hoá. Đối với xã hội. Tác động của kênh đào đối với kinh tế, xã hội vùng Tây Nam Bộ thời thuộc Pháp (1867 - 1945).

Đối với kinh tế. Đẩy mạnh khai hoang và tăng nhanh diện tích trồng lúa. Góp phần cải thiện chất lượng nước, tăng năng suất cây lúa. Kênh đào góp phần tạo nên con đường lúa gạo Tây Nam Bộ - Sài Gòn – Chợ Lớn.

Đối với xã hội. Vài nét chính về sở hữu ruộng đất. Thúc đẩy quá trình di cư tăng nhanh dân số ở Nam Kỳ. 143 Tiểu kết chương 4.

149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 156 ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Ý nghĩa thực tiễn và khoa học 1.

Trong khoảng một phần tư thế kỷ trở lại đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế, chính trị và xã hội thời Nguyễn từ nhiều ngành khoa học khác nhau, nhất là khoa học lịch sử. Tuy nhiên, số công trình khoa học nghiên cứu về thủy lợi, thủy nông mà cụ thể nghiên cứu về việc tổ chức, thực hiện đào vét kênh rạch, đắp đê để ngăn chặn lũ lụt, chống triều dâng,. giải quyết việc tưới tiêu cho đồng ruộng, nhằm đẩy mạnh chính sách trọng nông của các chúa Nguyễn nhất là dưới triều Nguyễn từ đầu thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX chưa nhiều, và cũng mới dừng lại ở ghi chép. Trong bối cảnh chung đó, việc nghiên cứu riêng về thuỷ nông ở vùng Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ1 cũng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức của các nhà sử học trong và ngoài nước.

Như vậy, đây thực sự còn là một khoảng trống khi nghiên cứu về tình hình kinh tế nông nghiệp nói chung và thuỷ nông nói riêng dưới thời nhà Nguyễn. Do đó, việc chọn đề tài “Thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1802 đến năm 1945”, là nhằm góp phần vào việc nghiên cứu về nhà Nguyễn nói chung và chính sách thuỷ nông của nhà Nguyễn nói riêng ít nhất từ năm 1802 cho đến khi người Pháp đánh chiếm toàn bộ vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh (1867). Đầu năm 1862, quân Pháp đã đánh chiếm được 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ, triều Nguyễn buộc phải ký với thực dân Pháp hiệp ước Nhâm Tuất (1862). Cũng từ thời gian này, người Pháp với chủ trương “vừa đánh vừa khai thác”, vì thế, bên cạnh gấp rút xây dựng một bộ máy thống trị kiểu thực dân, để duy trì 1.

Trong mục Phạm vi nghiên cứu, cụ thể là Về không gian địa lý, chúng tôi đã lý giải về sử dụng danh xưng là "Tây Nam Bô”. Từ nghiên cứu này, chúng tôi cho rằng: trãi qua nhiều giai đoạn lịch sử vùng Nam Bộ có nhiều tên gọi khác nhau, mà đáng lưu ý là sau năm 1945 cho đến nay danh xưng Nam Bộ thường được dùng rộng rãi, và nó đã phán ánh tương đối đầy đủ những nét văn hóa, lịch sử, đặc biệt là xu thế phát triển của lịch sử dân tộc, đồng thời còn thể hiện tình cảm của con người đối với vùng đất này,. Vì thế, trong luận án chúng tôi nhiều lần dùng xưng danh Nam Bộ thay cho danh xưng Nam Kỳ cũng là lý do đó. 1 quyền thống trị thì họ còn đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật nhằm thực hiện mục đích khai thác thật nhanh, thật hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, bóc lột nguồn nhân công dồi dào ở vùng đất Nam Kỳ.

Trong đó, phải kể đến nguồn lợi từ việc chuyển nhượng đất trồng lúa; mua bán, xuất khẩu lúa gạo đã thu về cho các tập đoàn tư bản Pháp siêu lợi nhuận. Trong điều kiện mới đó, chính quyền thuộc địa ở Nam Kỳ mà trực tiếp là Thống đốc Nam Kỳ và Tham biện ở các tỉnh cần phải đầu tư ngân sách cho việc cải tạo các công trình thuỷ nông có từ thời Nguyễn cũng như xây dựng các công trình thuỷ nông mới. Từ việc đầu tư ngân sách, tổ chức cải tạo hệ thống thuỷ nông cũ, quy hoạch khảo sát và xây dựng hệ thống thuỷ nông mới giai đoạn 1867 - 1945, đã có tác động đến nhiều mặt trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội ở Nam Bộ nói chung và vùng Tây Nam Bộ nói riêng. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào từ góc độ Sử học nghiên cứu một cách có hệ thống, tương đối toàn diện từ chủ trương, chính sách, cách thức tổ chức đấu thầu, xây dựng hay cải tạo các công trình thuỷ nông, cho đến việc nêu lên sự tác động của thủy nông đối với kinh tế và xã hội trong khoảng thời gian trên.

Trong khi đó, phương thức, phương tiện thi công, cách thức quản lý, khai thác,.thuỷ nông của người Pháp suốt thời kỳ thống trị ở vùng Tây Nam Bộ vẫn còn đặt ra nhiều vấn đề cần nghiên cứu từ góc độ Sử học và một số ngành khoa học khác. Do đó, việc chọn đề tài “Thuỷ nông vùng Tây Nam Bộ từ năm 1802 đến năm 1945”, chúng tôi hy vọng sẽ tái hiện lại một cách sinh động về bức tranh thuỷ nông ở vùng này dưới thời thuộc Pháp. Một vấn đề đáng quan tâm khác là: cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu sử học nào nghiên cứu một cách tương đối toàn diện về tác động của thuỷ nông ở Tây Nam Bộ từ khi Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế (1802) cho đến năm 1945. Trước công cuộc đổi mới của đất nước, không ít công trình nghiên cứu Sử học ở trong nước thường chú trọng đến việc phê phán nhà Nguyễn duy trì chính 2 sách trọng nông hay “bế quan toả cảng”.

Nhưng trên thực tế, suốt từ năm 1802 đến trước khi Pháp đánh chiếm Nam Kỳ lục tỉnh thì chính sách trọng nông mà Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức thực thi ở vùng đất này đã mang lại nhiều lợi ích to lớn cả về kinh tế, chính trị, xã hội, đặc biệt là an ninh - quốc phòng. Để có được những thành quả đó, các công trình thuỷ nông nhà Nguyễn xây dựng suốt gần bảy thập kỷ đã góp phần không nhỏ giúp triều đại này giữ vững độc lập và chủ quyền vùng đất Nam Bộ. Mặt khác, tuy đã có một số công trình nghiên cứu về chính sách thống trị của người Pháp ở vùng Tây Nam Bộ, trong đó có đề cập ít nhiều đến chính sách thuỷ nông của họ.