Luận án tiến sĩ: Giáo dục kĩ năng hợp tác trẻ 4-5 tuổi tại trường mầm non

Kĩ năng hợp tác là khả năng làm việc cùng người khác để đạt mục tiêu chung. Đối với trẻ 4-5 tuổi, nó thể hiện qua hành động chia sẻ đồ chơi, luân phiên và giúp đỡ bạn. Cấu trúc của kĩ năng hợp tác bao gồm nhiều yếu tố. Thứ nhất là kĩ năng giao tiếp. Trẻ biết nói lời đề nghị lịch sự. Thứ hai là kĩ năng lắng nghe. Trẻ biết chờ đến lượt nói. Thứ ba là kĩ năng chia sẻ. Trẻ sẵn sàng cho bạn mượn đồ. Thứ tư là kĩ năng thỏa hiệp. Trẻ biết nhượng bộ trong trò chơi. Sự phát triển các kĩ năng thành phần này là cơ sở cho kĩ năng hợp tác tổng thể. Biện pháp giáo dục kĩ năng hợp tác cần nhắm vào từng kĩ năng nhỏ. Hoạt động nhóm ở trường mầm non là môi trường lý tưởng để rèn luyện.

Khảo sát cho thấy đa số giáo viên hiểu đúng về khái niệm kĩ năng hợp tác. Họ xác định được các kĩ năng thành phần quan trọng. Mục đích giáo dục được xác định rõ ràng. Đó là giúp trẻ biết cách ứng xử phù hợp. Tuy nhiên, trong thực tế triển khai còn nhiều vấn đề. Giáo viên chưa khai thác hết ưu thế của các hoạt động trong ngày. Thời gian cho các hoạt động nhóm ở trường mầm non bị cắt giảm. Nội dung giáo dục kĩ năng hợp tác thường được lồng ghép tự phát. Các biện pháp giáo dục kĩ năng hợp tác chưa đa dạng. Giáo viên chủ yếu nhắc nhở bằng lời nói. Phương pháp sư phạm sáng tạo còn thiếu. Nhu cầu được bồi dưỡng chuyên môn về lĩnh vực này là rất cấp thiết.

Kết quả nghiên cứu thực trạng cho thấy mức độ kĩ năng hợp tác của trẻ 4-5 tuổi còn thấp. Biểu hiện không đồng đều giữa các nhóm kĩ năng. Kĩ năng chia sẻ phát triển hơn kĩ năng thỏa hiệp. Kĩ năng giao tiếp tốt hơn kĩ năng lắng nghe. Trẻ thường biết đề nghị nhưng khó biết chờ đợi. Kĩ năng làm việc nhóm của trẻ chưa cao. Trẻ chưa quen phối hợp với nhiều bạn. Một số trẻ có hành vi thiếu hợp tác như giành giật, gây gổ. Nguyên nhân do thiếu cơ hội rèn luyện. Môi trường giáo dục chưa tạo đủ tình huống hợp tác tự nhiên. Sự khác biệt giữa trẻ thành thị và nông thôn cũng đáng kể. Trẻ ở thành phố có nhiều cơ hội tham gia hoạt động nhóm hơn. Cần có biện pháp giáo dục phù hợp cho từng nhóm trẻ.

Các hoạt động đa dạng là phương tiện chính để rèn luyện kĩ năng. Hoạt động vui chơi là quan trọng nhất. Các trò chơi hợp tác cho trẻ cần được tổ chức thường xuyên. Ví dụ như trò chơi kéo co, chơi ô ăn quan. Hoạt động học tập cũng có thể lồng ghép giáo dục kĩ năng hợp tác. Ví dụ như các bài học nhóm trong giờ khám phá. Hoạt động lao động, vệ sinh cũng là cơ hội tốt. Trẻ cùng nhau dọn đồ chơi, lau bàn. Nghệ thuật cũng là lĩnh vực tuyệt vời. Trẻ cùng nhau đóng kịch, cùng vẽ tranh tường. Giáo viên cần biết cách tổ chức hoạt động nhóm ở trường mầm non một cách linh hoạt. Cần thay đổi hình thức để tạo hứng thú cho trẻ. Mỗi hoạt động nên nhắm vào một hoặc một vài kĩ năng cụ thể.

Không phải mọi trò chơi đều phát triển kĩ năng hợp tác. Cần lựa chọn trò chơi có tính chất hợp tác. Trò chơi hợp tác là trò không có người thắng, người thua. Mọi người cùng thắng hoặc cùng thua. Ví dụ như trò chơi cùng nhau bịt mắt bắt dê, cùng nhau đưa bóng về đích. Trò chơi có thể phân vai. Mỗi trẻ có một vai trò khác nhau. Ví dụ như đóng vai gia đình, đóng vai bác sĩ. Trò chơi xây dựng cũng rất tốt. Trẻ cùng nhau xây một tòa nhà lớn. Khi tổ chức, giáo viên cần giải thích rõ luật chơi. Cần chia nhóm nhỏ để dễ quản lý. Nên bắt đầu từ trò chơi đơn giản. Sau đó tăng dần độ phức tạp. Cần quan sát và hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn. Mục tiêu là trẻ thấy vui khi được chơi cùng nhau.

Vai trò của giáo viên mầm non là then chốt trong việc tổ chức hoạt động nhóm. Giáo viên cần có kĩ năng sư phạm tốt. Trước hết, giáo viên phải hiểu rõ mục đích của hoạt động. Hoạt động đó nhằm phát triển kĩ năng nào cho trẻ. Thứ hai, giáo viên cần tổ chức không gian và thời gian hợp lý. Lớp học phải được sắp xếp để trẻ dễ dàng làm việc nhóm. Thứ ba, giáo viên cần đưa ra hướng dẫn rõ ràng. Ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu cho trẻ 4-5 tuổi. Trong quá trình hoạt động, giáo viên là người quan sát. Giáo viên không nên can thiệp quá nhiều. Nhưng cần hỗ trợ khi trẻ xung đột gay gắt. Giáo viên có thể đặt câu hỏi gợi mở. Ví dụ: "Con nghĩ bạn ấy muốn gì?". Sau hoạt động, giáo viên cùng trẻ rút kinh nghiệm. Giáo viên là người truyền cảm hứng hợp tác.

Nội dung giáo dục kĩ năng hợp tác cần được cụ thể hóa. Có thể chia thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu tập trung vào kĩ năng giao tiếp cơ bản. Trẻ học cách nói lời chào, lời cảm ơn, lời đề nghị. Giai đoạn hai tập trung vào kĩ năng chia sẻ và luân phiên. Trẻ học cách nhường nhịn, chờ đợi. Giai đoạn ba tập trung vào kĩ năng giải quyết xung đột. Trẻ học cách thương lượng, thỏa hiệp. Mỗi giai đoạn có thời lượng phù hợp. Giáo viên cần sử dụng đa dạng phương pháp. Phương pháp nêu gương. Phương pháp tình huống. Phương pháp trò chơi. Phương pháp rèn luyện thói quen. Đánh giá cần được tiến hành song song. Sử dụng phiếu quan sát. Sử dụng sản phẩm của trẻ. Sử dụng phản hồi của phụ huynh. Chương trình cần có sự điều chỉnh linh hoạt. Biện pháp giáo dục kĩ năng hợp tác cần thay đổi cho phù hợp.

Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả rõ ràng. Trước thực nghiệm, điểm kĩ năng hợp tác của trẻ ở mức thấp. Sau thực nghiệm, điểm số tăng lên đáng kể. Các kĩ năng thành phần đều tiến bộ. Kĩ năng giao tiếp tăng nhiều nhất. Trẻ biết sử dụng ngôn ngữ lịch sự. Kĩ năng chia sẻ cũng tăng rõ. Trẻ sẵn sàng cho bạn mượn đồ. Kĩ năng thỏa hiệp tiến bộ chậm hơn. Nhưng vẫn có sự cải thiện đáng kể. So sánh nhóm thực nghiệm và đối chứng, sự chênh lệch rất lớn. Nhóm thực nghiệm đạt điểm cao gấp đôi nhóm đối chứng. Điều này chứng minh tính hiệu quả của biện pháp giáo dục kĩ năng hợp tác. Sự tiến bộ của trẻ không phụ thuộc vào giới tính. Cả trai và gái đều tiến bộ như nhau. Trẻ ở thành thị và nông thôn cũng có kết quả tương đương. Chương trình có tính phổ quát cao.