Luận án: Giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề ở miền núi phía Bắc

Lý do chọn đề tài 1. Giao tiếp là nhu cầu thiết yếu của trẻ em nói riêng và con người nói chung, là công cụ chủ yếu để con người trao đổi thông tin, cảm xúc, ảnh hưởng tác động lẫn nhau. Đối với trẻ em lứa tuổi mầm non, nhu cầu giao tiếp được hình thành ngay từ khi trẻ có sự cảm nhận về thế giới xung quanh, bắt đầu là người mẹ trong hoạt động giao tiếp xúc cảm trực tiếp; Tiếp tục được hình thành và phát triển trong mối quan hệ với bạn, cô giáo, người lớn ở hoạt động với đồ vật và sau này phát triển trong nhiều hoạt động khác của trẻ, đặc biệt là hoạt động vui chơi ở lứa tuổi mẫu giáo mà trung tâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề. Giáo dục mầm non có nhiệm vụ hình thành những yếu tố nền tảng của nhân cách con người: “Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ em phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ; hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ em vào lớp 1” [66].

Hình thành, phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ mầm non nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng là một trong những mục tiêu cơ bản của giáo dục mầm non. Để thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non nói chung, giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nói riêng thì công tác giáo dục ở trường mầm non cần thiết kế và tổ chức đa dạng các hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ. Trong nhiều hoạt động giáo dục, hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo. Tổ chức hoạt động vui chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề là con đường chiếm ưu thế trong giáo dục trẻ mầm non, thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề tạo ra môi trường trải nghiệm mang tính giả định giúp trẻ hình thành nhân cách nói chung, phát triển kĩ năng giao tiếp nói riêng.

Khi tham gia trò chơi, trẻ được thâm nhập vào các mảng của cuộc sống trong xã hội bằng việc đóng vai một nhân vật nào đó để thực hiện chức năng xã hội theo từng vị trí khác nhau. Chính trong quá trình đó, trẻ nhận thức, trải nghiệm và thể hiện hành vi, cảm xúc, hình thành và phát triển các kĩ năng xã hội, đặc biệt là kĩ năng giao tiếp. Các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam đã quan tâm giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi để đảm bảo mục tiêu giáo dục ở 2 bậc mầm non. Tuy nhiên quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi còn một số hạn chế nhất định, đặc biệt giáo viên chưa khai thác được thế mạnh của hoạt động vui chơi nói chung và trò chơi đóng vai theo chủ đề nói riêng để giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.

Bên cạnh đó, trong hoạt động nghiên cứu, chưa có công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc nhằm làm rõ các vấn đề: Trò chơi đóng vai theo chủ đề có vai trò như thế nào đối với quá trình phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi? Làm thế nào để giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc đạt hiệu quả? Xuất phát từ những lý do trên, với mong muốn nghiên cứu tìm hiểu và đánh giá hiện trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức hoạt động vui chơi, xây dựng các biện pháp giáo dục hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vực miền núi phía Bắc, chúng tôi chọn đề tài: “Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc” làm đề tài nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề, luận án đề xuất quy trình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non.

Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu mối quan hệ giữa tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề với giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non để xác lập quy trình và 3 các biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi các ở trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc. Giả thuyết khoa học Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là nhiệm vụ quan trọng trong chương trình giáo dục ở trường mầm non để giúp trẻ thích ứng với cuộc sống và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1. Thực tiễn giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề còn nhiều hạn chế do điều kiện khó khăn về môi trường hoạt động, về đặc điểm của trẻ phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số, về năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động của giáo viên. Nếu xác lập được quy trình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi hợp lý để áp dụng trong thực tiễn sẽ nâng cao được chất lượng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vực miền núi phía Bắc hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu 5. Xây dựng cơ sở lý luận của giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non. Khảo sát, đánh giá thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam. Đề xuất quy trình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam.

Thực nghiệm kiểm chứng quy trình và các biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề. Phương pháp luận, phương pháp và phạm vi nghiên cứu 6. Phương pháp luận nghiên cứu đề tài - Quan điểm hệ thống cấu trúc: Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề gắn với mục tiêu, nội dung giáo dục trẻ trong chương trình giáo dục mầm non. 4 - Quan điểm thực tiễn: Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề gắn với đặc điểm phát triển của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi và điều kiện thực tiễn của các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc.

- Quan điểm tiếp cận hoạt động và nhân cách: Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề theo tiếp cận hoạt động - nhân cách và quá trình hình thành, phát triển nhân cách cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động vui chơi ở trường mầm non. - Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề được thực hiện dựa trên quan điểm tiếp cận Chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi. Dựa trên Chuẩn phát triển trẻ năm tuổi về ngôn ngữ, kĩ năng giao tiếp để xác định mục tiêu, nội dung và phương pháp, cách thức tổ chức và tiêu chí đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề. - Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề tiếp cận quan điểm giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.

Phương pháp nghiên cứu đề tài 6. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận Đề tài sử dụng phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa tài liệu để xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn a. Phương pháp quan sát Sử dụng phương pháp này để quan sát hoạt động của trẻ trong trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non nhằm phát hiện thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ, thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp của giáo viên.

Phương pháp điều tra Sử dụng phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi 314 giáo viên và cán bộ quản lý và điều tra bằng phỏng vấn để tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề. Từ đó đề xuất quy trình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Phương pháp thực nghiệm sư phạm Sử dụng phương pháp thực nghiệm để đánh giá tính khoa học và khả thi của quy trình và các biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc. Nhóm phương pháp bổ trợ Sử dụng phần mềm SPSS 20.0 và các phương pháp thống kê toán học để xử lý số liệu thu được từ các phương pháp điều tra.