Luận án tiến sĩ: Thành phần hóa học và tác dụng kháng ung thư thân lá cây củ dòm (Stephania dielsiana) - Trần Thị Thu Hiền

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU TRẦN THỊ THU HIỀN NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG KHÁNG UNG THƯ CỦA THÂN LÁ CÂY CỦ DÒM (Stephania dielsiana Y. Wu) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC HÀ NỘI, NĂM 2022 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU TRẦN THỊ THU HIỀN NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG KHÁNG UNG THƯ CỦA THÂN LÁ CÂY CỦ DÒM (Stephania dielsiana Y. Wu) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC CHUYEN NGÀNH: DƯỢC LIỆU – DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN MÃ SỐ: 9720206 Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Thị Kim Vân 2.

Nguyễn Quốc Huy HÀ NỘI, NĂM 2022 luan an ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS. Lê Thị Kim Vân và PGS. Nguyễn Quốc Huy. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Tác giả Trần Thị Thu Hiền luan iiian LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành bản luận án này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực cùng đồng nghiệp, bạn bè và gia đình. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS. Lê Thị Kim Vân, PGS. Nguyễn Quốc Huy đã trực tiếp hướng dẫn, hết lòng chỉ bảo tận tình cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu khoa học.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các Khoa, Phòng và các thầy cô và anh chị em đồng nghiệp tại Viện Dược liệu; nhóm Nghiên cứu Ung thư học Thực nghiệm, bộ môn Sinh học Tế bào, khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu tế bào gốc và công nghệ gen Vinmec, Viện Hóa sinh biển thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã giúp đỡ, tạo điều kiện để giúp tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới PGS. Nguyễn Thượng Dong, PGS. Phan Minh Giang, PGS.

Hoàng Việt Dũng, PGS. Bùi Thanh Tùng, TS. Bùi Hữu Tài, TS. Nguyễn Văn Tài, TS.

Lê Thành Nghị, TS. Lê Thị Xoan, TS. Nguyễn Thị Hà, TS. Nguyễn Tuấn Hiệp đã có những đóng góp quý báu giúp tôi trong quá trình nghiên cứu thực nghiệm và hoàn thiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Học viện Y-Dược học cổ truyền Việt Nam và các đồng nghiệp tại Học viện Y-Dược học cổ truyền Việt Nam, nơi tôi công tác, đã động viên tinh thần và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. Cuối cùng xin cảm ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình; cảm ơn những bạn bè thân thiết đã dành cho tôi những tình cảm, sự động viên, giúp đỡ trong suốt thời gian qua. Luận án này là một phần nghiên cứu của nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp Bộ Y tế do Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo - Bộ Y tế là đơn vị chủ quản (theo quyết định số 2721/QĐ‐BYT ký ngày 28/6/2019 và hợp đồng số 09/HĐ‐K2ĐT ký ngày 18/9/2019). Xin trân trọng cảm ơn tất cả những giúp đỡ quý báu này! luan ivan MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH ĐẶT VẤN ĐỀ.

TỔNG QUAN VỀ THỰC VẬT. Vị trí phân loại. Đặc điểm thực vật loài củ dòm. Phân bố của loài củ dòm.

THÀNH PHẦN HOÁ HỌC CÂY CỦ DÒM. Các nhóm hợp chất khác. TÁC DỤNG SINH HỌC, CÔNG DỤNG VÀ ĐỘC TÍNH CỦA CỦ DÒM. Tác dụng sinh học.

Độc tính của củ dòm. MỤC TIÊU PHÂN TỬ TRONG PHÁT TRIỂN THUỐC ĐIỀU TRỊ UNG THƯ. Tổng quan về một số mục tiêu phân tử trong nghiên cứu và phát triển thuốc điều trị ung thư. Aurora kinase và vai trò trong ung thư.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu nghiên cứu. Một số dòng tế bào ung thư thí nghiệm.

Hóa chất, dung môi. Máy móc, thiết bị và dụng cụ nghiên cứu. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc của một số hợp chất từ thân lá cây củ dòm. Bước đầu nghiên cứu xây dựng phương pháp phân lập và phương pháp định lượng để theo dõi hàm lượng oxostephanin trong dược liệu theo thời gian thu hái. Đánh giá tác dụng gây độc tế bào của một số hợp chất đã phân lập và bước đầu nghiên cứu cơ chế kháng ung thư của oxostephanin.

48 luan an v CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. CHIẾT XUẤT, PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC CỦA MỘT SỐ HỢP CHẤT TỪ THÂN LÁ CÂY CỦ DÒM. Chiết xuất, phân lập một số hợp chất từ thân lá cây củ dòm.

Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập được. BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP PHÂN LẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG ĐỂ THEO DÕI HÀM LƯỢNG OXOSTEPHANIN TRONG DƯỢC LIỆU THEO THỜI GIAN THU HÁI. Phân lập và sơ bộ đánh giá độ tinh khiết của oxostephanin. Xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng oxostephanin trong thân lá cây củ dòm.

Đánh giá sự thay đổi hàm lượng oxostephanin theo thời gian thu hái. ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG GÂY ĐỘC TẾ BÀO CỦA MỘT SỐ HỢP CHẤT ĐÃ PHÂN LẬP VÀ BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU CƠ CHẾ KHÁNG UNG THƯ CỦA OXOSTEPHANIN. Đánh giá tác dụng gây độc tế bào của một số hợp chất đã phân lập. Nghiên cứu cơ chế tác dụng gây độc tế bào của oxostephanin.

VỀ CHIẾT XUẤT, PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC CÁC HỢP CHẤT TỪ THÂN LÁ CÂY CỦ DÒM. VỀ BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP PHÂN LẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG ĐỂ THEO DÕI HÀM LƯỢNG OXOSTEPHANIN TRONG DƯỢC LIỆU THEO THỜI GIAN THU HÁI. Về phân lập và sơ bộ đánh giá độ tinh khiết của oxostephanin. Về xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng.

Về sự thay đổi hàm lượng oxostephanin theo thời gian thu hái. VỀ ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG GÂY ĐỘC TẾ BÀO CỦA MỘT SỐ HỢP CHẤT ĐÃ PHÂN LẬP VÀ BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU CƠ CHẾ KHÁNG UNG THƯ CỦA OXOSTEPHANIN. Tác dụng gây độc tế bào của một số hợp chất đã phân lập. Cơ chế tác dụng gây độc tế bào của oxostephanin.

VỀ ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. 146 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 148 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO luan vian DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1H-NMR Proton Nuclear Magnetic Phổ cộng hưởng từ hạt nhân Resonance Spectroscopy proton 13C-NMR Carbon-13 Nuclear Magnetic Phổ cộng hưởng từ hạt nhân Resonance Spectroscopy carbon 13 [α]D Góc quay cực riêng AchE Acetycholinesterase BchE Butyrylcholinesterase BuOH Butanol cDNA Complementary Acid deoxyribonucleic bổ sung Deoxyribonucleic Acide CFU Colony‐forming units Đơn vị hình thành khuẩn lạc CFU-EC Colony Units of Endothelial Cells Đơn vị hình thành khuẩn lạc của tế bào nội mô CFU-F Colony Units of Fibroblasts Đơn vị hình thành khuẩn lạc của nguyên bào sợi CI Cell Index Chỉ số tế bào COSY 1H–1H Correlation Spectroscopy Phổ tương tác hai chiều 1H-1H DD Dung dịch DĐVN Dược điển Việt Nam DEPT Distortionless Enhancement by Phổ DEPT Polarisation Transfer DMEM Dulbecco's Modified Eagle Medium DMSO Dimethyl sulfoxid (CH₃)₂SO EBM Eagle's Basal Medium EDTA Ethylene Diamine Tetraacetic Acide ESI-MS Electrospray Ionisation - Mass Phổ khối ion hóa phun mù điện Spectrometry tử EtOAc Ethyl acetate luan viian EtOH Ethanol FBS Fetal Bovine Serum Huyết thanh thai bò FGF-2 Fibroblast Growth Factor‐2 Yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi-2 H358 Dòng tế bào ung thư biểu mô cuống phổi phế nang HeLa Human cervical carcinoma Tế bào ung thư cổ tử cung ở người HepG2 Human hepatocellular carcinoma Tế bào ung thư gan ở người hFBs Human dermal fibroblasts Tế bào nguyên bào sợi da của người HGF Hepatocyte growth factor Yếu tố tăng trưởng tế bào gan HMBC Heteronuclear Multiple Bond Phổ tương quan dị hạt nhân đa Connectivity liên kết HPLC High Performance Liquid Sắc ký lỏng hiệu năng cao Chromatography HR-ESI-MS High-Resolution Electron Spray Phổ khối phân giải cao ion hoá Ionization Mass Strectrometry phun mù điện tử HSQC Heteronuclear Single Quantum Phổ tương tác dị hạt nhân qua Correlation Spectroscopy một liên kết hUVECs Human Umbilical Vein Tế bào nội mô tĩnh mạch rốn Endothelial Cells người KHV Kính hiển vi KLPT Khối lượng phân tử IC50 Half-maximal inhibitory Nồng độ ức chế tối đa 50% concentration J Hằng số tương tác (đơn vị là Hz) LD50 Median Lethal Dose Liều gây chết 50% MCF7 Human breast carcinoma Tế bào ung thư biểu mô tuyến vú đa kháng thuốc MDA-MB-231 Hormone-independent breast Dòng tế bào ung thư vú độc lập cancer cell line với nội tiết tố MDA Hormone-independent breast Ung thư vú độc lập với nội tiết cancer tố luan viii an MeOH Methanol MIC Minimum Inhibitory Nồng độ ức chế tối thiểu Concentration mRNA Messenger Ribonucleic Acide Acid ribonucleic thông tin MS Mass Spectrometry Khối phổ MTS 3-(4,5-dimethylthiazol-2-yl)-5-(3- carboxymethoxyphenyl)-2-(4- sulfophenyl)-2H-tetrazolium m/z Mass to charge ratio Tỉ lệ khối lượng/điện tích N87 Tế bào ung thư biểu mô dạ dày NMR Nuclear Magnetic Resonance Cộng hưởng từ hạt nhân NOESY Nuclear Overhauser Effect Spectroscopy NST Nhiễm sắc thể NXB Nhà xuất bản OD Optical Density Mật độ quang học Oxo Oxostephanin OVCAR-8 Human ovarian cancer cell line Dòng tế bào ung thư buồng trứng PBS Phosphate Buffered Saline PMS Phenazine methosulfate RNA Ribonucleic Acide Acid ribonucleic RPMI Roswell Park Memorial Institute RT‐qPCR Reverse Transcription‐ Phản ứng chuỗi polymerase quantitative Polymerase Chain phiên mã ngược định lượng Reaction SD1 Stedieltin A SD2 Stedieltin B SD3 Oxostephanin SD4 Oxostephanosin SD5 Oxocrebanin SKC Sắc ký cột SKĐ Sắc ký đồ luan ixan SKLM Sắc ký lớp mỏng SRB Sulforhodamine B STT Số thứ tự TCA Trichloracetic Acide TLC Thin Layer Chromatography Sắc ký lớp mỏng TLTK Tài liệu tham khảo UC‑MSCs Umbilical Cord-derived Tế bào gốc trung mô có nguồn Mesenchymal Stem Cells gốc từ dây rốn UV Ultra violet Phổ tử ngoại VEGF Vascular Endothelial Growth Yếu tố tăng trưởng nội mô mạch Factor máu VX-680 Tozasertib Dẫn chất aminopyrazol quinazolin ức chế không chọn lọc Aurora kinase v/v Volume / volume Thể tích / thể tích WHO World Health Organization Tổ chức Y tế Thế giới δ Độ dịch chuyển hóa học (đơn vị là ppm) luan an x DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Một số tác dụng khác của alcaloid trong củ dòm.

Kết quả đánh giá độc tính cấp của củ dòm. Một số mục tiêu phân tử trong nghiên cứu phát triển thuốc điều trị ung thư hiện nay và thuốc đại diện. Sự biểu hiện quá mức hay khuếch đại gen Aurora kinase ở nhiều loại ung thư khác nhau. Một số chất ức chế Aurora kinase .