Luận án Tiến sĩ: Xu hướng vận động quan hệ chính trị Trung-Nhật đầu thế kỷ XXI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Trần Thùy Dƣơng XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ TRUNG - NHẬT NHỮNG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Trần Thùy Dƣơng XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ TRUNG - NHẬT NHỮNG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI Chuyên ngành: Chính trị học Mã số: 62 31 02 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Phạm Hồng Thái Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cƣ́u của riêng tôi. Các số liê ̣u, kế t quả nghiên cƣ́u trong luâ ̣n án là trung thƣ̣c. Luâ ̣n án có sƣ̣ kế thƣ̀a các công trình nghiên cƣ́u của nhƣ̃ng ngƣời đi trƣớc , trên cơ sở đó tác giả luâ ̣n án bổ sung thêm nhƣ̃ng tƣ liê ̣u mới và chƣa đƣơ ̣c công bố trong bấ t kỳ công trin ̀ h nào.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trầ n Thùy Dƣơng LỜI CẢM ƠN Tác giả luận án xin bày tỏ sự kính trọng và biết ơn chân thành đến các nhà khoa học, các thầy cô giáo , đồ ng nghiê ̣p đế n tƣ̀ các cơ quan , viê ̣n nghiên cƣ́u nhƣ Viê ̣n nghiên cƣ́u Trung Quố c , Viê ̣n nghiên cƣ́u Đông Bắ c Á , Khoa Khoa học Chính trị - Trƣờng Đa ̣i ho ̣c Khoa ho ̣c Xã hô ̣i và Nhân văn - Đa ̣i ho ̣c Quố c gia Hà Nô ̣i. đã tâ ̣n tin ̀ h giảng da ̣y , hƣớng dẫn , giúp đỡ, tạo điều kiện trong thời gian NCS học tập và nghiên cƣ́u luâ ̣n án. Đặc biệt, tác giả luận văn xin bày tỏ lòng tri ân , biế t ơn sâu sắ c đố i với PGS. Vũ Văn Hà và PGS.

Phạm Hồng Thái đã dành nhiề u thời gian và công sức hƣớng dẫn và giúp đỡ để NCS hoàn thành luận án này. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trầ n Thùy Dƣơng MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC. 1 DANH MỤC CÁC TƢ̀ VIẾT TẮT. Lý do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản.

Nhóm các công trình nghiên cứu trong đó có đề cập đến quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản. Một số công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Một số công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc.

Các công trình nghiên cứu quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản liên quan đến vấn đề lịch sử, chính trị, anh ninh trong khu vực. Nhóm các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Trung Quốc. Nhóm các công trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Những vấn đề đã đƣợc nghiên cứu.

Những vấn đề cần đƣợc giải quyết. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUAN HỆ CHÍNH TRỊ TRUNG - NHẬT. Một số khái niệm. Một số quan điểm lý thuyết quan hệ quốc tế làm cơ sở phát triển quan hệ chính trị Trung - Nhật.

Cơ sở thực tiễn. Bối cảnh khu vực. Bối cảnh nội tại hai nước. 54 Tiểu kết chương 2.

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA SỰ VẬN ĐỘNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ TRUNG - NHẬT NHỮNG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI. Những nhân tố chính tác động tới đặc điểm của sự vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật những thập niên đầu thế kỷ XXI. Nhân tố nội tại của hai nước. Nhân tố quốc tế.

Đặc điểm của sự vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật những thập niên đầu thế kỷ XXI. Lạnh về chính trị, nóng về kinh tế. Sự đan xen quan hệ đối tác - đối thủ. Xu hướng kết hợp quan hệ song phương và đa phương.

107 Tiểu kết chương 3. MỘT SỐ DỰ BÁO XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG QUAN HỆ CHÍNH TRỊ TRUNG - NHẬT VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ TỚI KHU VỰC VÀ VIỆT NAM. Một số dự báo xu hƣớng vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật trong thời gian tới. Xu hướng 1: Nguy cơ gia tăng đối đầu trong quan hệ chính trị.

Xu hướng 2: Mở rộng hơn quan hệ hợp tác và cải thiện hơn trong quan hệ chính trị. Xu hướng 3: Gia tăng cạnh tranh quyền lực chính trị. Dự báo những tác động của sự vận động quan hệ chính trị Trung - Nhật tới khu vực và với Việt Nam. Tác động tới khu vực.

Đánh giá tác động tới Việt Nam. Một số khuyến nghị cho Việt Nam. Việt Nam cần tiếp tục mở rộng hợp tác cả trên cấp độ song phương và đa phương. Đi ̣nh hướng chính sách trong hợp tác với Trung Quố c.

Đi ̣nh hướng chính sách trong hợp tác với Nhật Bản. 147 Tiểu kế t chương 4. 152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

156 2 DANH MỤC CÁC TƢ̀ VIẾT TẮT ACFTA ASEAN - China Free Trade Agreement Hiê ̣p đinh ̣ tƣ̣ do thƣơng ma ̣i ASEAN - Trung Quố c ADIZ Air Defense Identification Zone vùng nhận dạng phòng không APEC Asia - Pacific Economic Cooperation Diễn đàn hơ ̣p tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dƣơng ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vƣ̣c ASEAN ASEAN The Association of Southeast Asean Nations Hiê ̣p hô ̣i các nƣớc Đông Nam Á ASEM The Asean - Europe Meeting Diễn đàn hơ ̣p tác Á - Âu CHDCND Cô ̣ng hòa Dân chủ Nhân dân CLCS Commission on the Limits of the Continental Shelf Ủy ban Ranh giới Thềm lục địa Liên Hợp Quốc EEZ Luâ ̣t đă ̣c quyề n kinh tế biể n của Nhâ ̣t Bản EU European Union Liên minh Châu Âu DOC Tuyên bố về ƣ́ng xƣ̉ của các bên ở Biể n Đông DJP Đảng Dân chủ Nhâ ̣t Bản FDI Foreign Direct Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài FTA Free Trade Agreement Hiê ̣p đinh ̣ thƣơng ma ̣i tƣ̣ do GDP Gross Domestic Product Tổ ng sản phẩ m quố c nô ̣i IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế 3 JACEP Japan - ASEAN Economic Cooperation Program Hiê ̣p đinh ̣ liên kế t kinh tế toàn diê ̣n Nhâ ̣t Bản - ASEAN NAFTA North American Free Trade Agreement Khu vƣ̣c thƣơng ma ̣i tƣ̣ do Bắ c Mỹ LDP Đảng tƣ̣ do dân chủ Nhâ ̣t Bản ODA Official Development Assistance Hỗ trơ ̣ phát triể n chính thƣ́c SNG Chuyể n tƣ̀ tiế ng Nga sang tiế ng La Tinh là Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudarstv. Tiế ng Anh: Commonwealth of Independent states (CIS) - Cô ̣ng đồ ng các quố c gia đô ̣c lâ ̣p TBCN Tƣ bản Chủ nghiã UNCLOS Công ƣớc Liên hợp quốc về Luật biển USD US Dollar Tiề n Mỹ VJEPA Viet Nam - Japan Economic Program Agreement Hiê ̣p đinh ̣ đố i tác kinh tế Viê ̣t Nam - Nhâ ̣t Bản WB World Bank Ngân hàng thế giới WTO World Trade Organization Tổ chƣ́c thƣơng ma ̣i thế giới XHCN Xã hội Chủ nghĩa TTP Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreemen Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dƣơng 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế kỷ XX đã lùi vào quá khứ gần hai thập niên, với nhiều sự kiện kiện trọng đại trong quan hệ chính trị quốc tế. Một trong những sự kiện đó là sự kết thúc chiến tranh lạnh với sự tan rã của Chủ nghĩa Xã hội ở Liên Xô và Đông Âu.

Sự kiện này cũng dẫn đến sự tan rã của trật tự thế giới hai cực đƣợc hình thành từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, đã tác động không nhỏ đến tƣơng quan lực lƣợng trên thế giới, đồng thời tạo nên những chuyển biến nhanh chóng trong đời sống quan hệ quốc tế trên phạm vi toàn cầu, mở ra cho thế giới bƣớc vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên hô ̣i nhâ ̣p và toàn c ầu hóa. Điều này đã dẫn đến khác biệt giữa hai hệ thống chiến tranh lạnh và toàn cầu hóa ở chỗ: nếu nhƣ chiến tranh lạnh là một cục diện đông cứng thì toàn cầu hóa là một quá trình phát triển năng động có tính liên kết. Trong bối cảnh toàn cầu hóa buộc các quốc gia phải mở cửa, hội nhập. Muốn vậy các quốc gia đều muốn có một môi trƣờng hòa bình, ổn định để phát triển đây là điều kiện thuận lợi để cho các quốc gia vƣơn lên, khẳng định vị thế của mình và trở thành các quốc gia lớn mạnh, các quốc gia có điều kiện cải thiện, giải quyết các vấn đề trong quan hệ song phƣơng hay đa phƣơng.

Ở thời kỳ chiến tranh lạnh, khi Mỹ và Liên Xô căng thẳng về mặt chính trị và quân sự, yếu tố “chiến tranh” ở đây thể hiện sự đối đầu sâu sắc về mặt quyền lực và ý thức hệ giữa hai nƣớc. Trên thực tế, chiến tranh lạnh là giai đoạn đầu tiên trong lịch sử tồn tại hệ thống lƣỡng cực, mà Mỹ và Liên Xô là đại diện, thì sau khi kết thúc quan hệ giữa các quốc gia dân tộc không còn bị chi phối nặng nề bởi ý thức hệ, thay vào đó là lợi ích dân tộc đƣợc đặt lên hàng đầu trong quan hệ chính trị quốc tế. Sự tan rã của Liên Xô đã tạo ra cho Mỹ một lợi thế là cực duy nhất còn lại, Mỹ ra sức củng cố vị trí siêu cƣờng, mƣu đồ giữ vai trò chi phối bá chủ thế giới. Mặt khác, Mỹ không muốn sự phát triển của thế giới theo chiều hƣớng đa cực, nhƣng tình hình thế giới lại không phải là thế giới một cực mà tồn tại "một siêu cƣờng, nhiều cƣờng quốc", đó là các nƣớc Mỹ, Tây Âu (EU) Nhật Bản, Nga và Trung Quốc.

Mỹ, 5 ra sức điều chỉnh chính sách đối nội và đối ngoại, tăng cƣờng năng lực cạnh tranh, xây dựng trật tự thế giới mới do Mỹ lãnh đạo, làm cho sự thay đổi của thế giới đi theo quỹ đạo có lợi cho Mỹ. Với các nƣớc lớn cũng có những điều chỉnh quan trọng. Xuất phát từ lợi ích quốc gia các cƣờng quốc tiến hành điều chỉnh lại chính sách đối ngoại để tìm chỗ đứng tốt nhất, xây dựng khuôn khổ quan hệ mới ổn định lâu dài, xác lập các điều kiện quốc tế có lợi hơn.