Quan hệ ngoại giao Triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ 19 - Luận án Đinh Thị Dung

Nửa đầu thế kỷ 19 chứng kiến nhiều biến động lớn trên trường quốc tế. Các cường quốc châu Âu, đặc biệt là Anh và Pháp, đẩy mạnh mở rộng ảnh hưởng. Chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ. Điều này tạo áp lực lớn lên khu vực Đông Nam Á. Các quốc gia trong vùng phải đối mặt nguy cơ xâm lược. Cùng lúc, Nhà Thanh Trung Quốc dần suy yếu. Tuy nhiên, Nhà Thanh vẫn duy trì vị thế trung tâm trong hệ thống triều cống truyền thống. Các quốc gia láng giềng của Việt Nam cũng trải qua nhiều xáo trộn nội bộ và xung đột. Bối cảnh đầy thách thức này ảnh hưởng sâu sắc đến việc hoạch định đường lối ngoại giao của Triều Nguyễn. Triều Nguyễn cần có những quyết sách khôn khéo để bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia. Đây là ưu tiên hàng đầu của các vị vua như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị.

Triều Nguyễn được thành lập bởi Gia Long năm 1802. Quốc gia bước vào giai đoạn củng cố thống nhất sau nội chiến dài. Triều đình tập trung xây dựng bộ máy hành chính trung ương. Hệ thống luật pháp được hoàn thiện. Vùng đất rộng lớn được quản lý hiệu quả hơn. Kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Thương mại có bước phát triển nhưng chưa mạnh. Nho giáo là hệ tư tưởng chủ đạo. Nó ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy chính trị, ngoại giao. Triều Nguyễn khao khát khẳng định độc lập, tự chủ. Việt Nam mong muốn thiết lập vị thế vững chắc trong khu vực. Tuy nhiên, quốc gia cũng tồn tại nhiều vấn đề nội tại. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến các quyết sách bang giao. Việc hiểu rõ tình hình đất nước giúp Triều Nguyễn định hình chiến lược ngoại giao phù hợp. Triều đại này đã có những bước đi quan trọng để ổn định nội bộ, tạo tiền đề cho chính sách đối ngoại.

Đường lối ngoại giao của Triều Nguyễn với Trung Quốc mang nhiều đặc điểm riêng. Yếu tố địa lý đóng vai trò quan trọng. Hai quốc gia có chung đường biên giới dài. Điều này đòi hỏi chính sách bang giao hòa hoãn, tránh đối đầu trực tiếp. Đặc điểm lịch sử cũng ảnh hưởng sâu sắc. Việt Nam từng là chư hầu của các triều đại Trung Quốc. Triều Nguyễn kế thừa tư duy duy trì quan hệ truyền thống. Đặc điểm chính trị - xã hội phản ánh vị thế của Trung Quốc. Nhà Thanh được xem là "thiên triều" trong hệ thống khu vực. Tư tưởng Nho giáo cũng chi phối mạnh mẽ. Nó đề cao lễ nghi, trật tự, hòa hiếu. Triều Nguyễn vừa muốn khẳng định độc lập. Vừa phải tuân thủ các nghi thức bang giao. Mục tiêu là đảm bảo sự ổn định khu vực. Đồng thời giữ vững an ninh quốc gia, bảo vệ bờ cõi.

Vấn đề "sách phong" và "triều cống" là cốt lõi trong quan hệ Triều Nguyễn - Nhà Thanh. Sách phong là nghi lễ chính trị quan trọng. Nhà Thanh công nhận chính thức vương vị của vua Việt Nam. Gia Long được sách phong năm 1803. Điều này hợp thức hóa địa vị của Triều Nguyễn sau nội chiến. Triều cống là nghĩa vụ định kỳ, thực hiện hai đến ba năm một lần. Các sứ bộ Triều Nguyễn mang cống vật sang Trung Quốc, chủ yếu là sản vật địa phương, vàng bạc. Triều cống không chỉ thể hiện sự thần phục danh nghĩa. Nó còn là kênh giao lưu văn hóa, kinh tế. Các sứ giả trao đổi hàng hóa, tiếp thu tri thức. Minh Mạng, Thiệu Trị tiếp tục duy trì chính sách này. Mặc dù có những nỗ lực khẳng định độc lập mạnh mẽ hơn. Chính sách giúp duy trì hòa bình, ổn định lâu dài trên biên giới.

Hoạt động của các sứ bộ Triều Nguyễn sang Trung Quốc diễn ra sôi nổi và thường xuyên. Các sứ bộ thường gồm nhiều quan lại, học giả uyên bác. Họ được trang bị đầy đủ cống vật, biểu tấu chính thức. Nhiệm vụ chính là truyền đạt thông điệp của vua Việt Nam. Sứ bộ cũng là kênh quan trọng để thu thập thông tin. Họ nắm bắt tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của Nhà Thanh. Đồng thời, các sứ giả còn có nhiệm vụ giao lưu văn hóa. Trao đổi kiến thức, sách vở, nghệ thuật. Triều Nguyễn luôn cử những nhân vật tài năng đi sứ. Nhằm đảm bảo hiệu quả của hoạt động ngoại giao. Các cuộc đàm phán biên giới cũng diễn ra. Giải quyết các vấn đề tranh chấp nhỏ. Sự hiện diện thường xuyên của sứ bộ khẳng định chủ quyền quốc gia. Đồng thời duy trì mối bang giao hòa hảo với láng giềng. Chính sách này kéo dài suốt thời Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị, là nền tảng cho sự ổn định đối ngoại.

Quan hệ giữa Việt Nam và Pháp bắt đầu từ khá sớm, qua các nhà truyền giáo từ thế kỷ 16. Cuối thế kỷ 18, Nguyễn Ánh cầu viện Pháp để chống lại Tây Sơn. Hiệp ước Versailles năm 1787 được ký kết. Hiệp ước này hứa hẹn sự hỗ trợ quân sự từ Pháp. Đổi lại là nhượng địa và quyền lợi thương mại to lớn. Tuy nhiên, hiệp ước không được triển khai đầy đủ. Một số người Pháp như Pigneau de Béhaine (Bá Đa Lộc) vẫn hỗ trợ Nguyễn Ánh. Họ góp phần xây dựng lực lượng, kỹ thuật cho Triều Nguyễn. Gia Long lên ngôi, duy trì một số quan hệ. Tuy nhiên, Triều Nguyễn rất thận trọng với các cường quốc phương Tây. Pháp bắt đầu nhìn nhận Việt Nam là thị trường tiềm năng. Quốc gia này cũng có vị trí chiến lược tại Đông Nam Á. Các cuộc tiếp xúc ban đầu còn giới hạn. Chủ yếu qua các hoạt động tôn giáo và thương mại lẻ tẻ.

Thời Gia Long (1802-1819), quan hệ Triều Nguyễn và Pháp duy trì tương đối ôn hòa. Vua Gia Long tri ân những người Pháp đã giúp đỡ. Tuy nhiên, quốc gia không có thỏa thuận quân sự lớn nào. Triều Nguyễn không muốn phụ thuộc nước ngoài, luôn giữ thế chủ động. Thời Minh Mạng (1820-1840), quan hệ chuyển biến căng thẳng rõ rệt. Vua Minh Mạng thực hiện chính sách "đóng cửa". Quốc gia từ chối các đề nghị giao thương, mở cửa của Pháp. Chính sách cấm đạo Công giáo được áp dụng nghiêm ngặt. Điều này gây xung đột trực tiếp với Pháp. Pháp tìm cách mở rộng ảnh hưởng thông qua thương mại và tôn giáo. Minh Mạng kiên quyết từ chối. Thời Thiệu Trị (1841-1847), tình hình tiếp tục xấu đi. Các cuộc đàn áp Công giáo vẫn diễn ra. Pháp thực hiện các hành động quân sự nhỏ. Nhằm bảo vệ giáo sĩ và đòi quyền lợi. Quan hệ giữa hai nước đi vào bế tắc hoàn toàn.

Chính sách đối ngoại của Triều Nguyễn đối với Pháp thể hiện rõ sự chủ động ban đầu. Quốc gia ưu tiên bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và văn hóa. Triều đình từ chối các đề nghị can thiệp sâu của Pháp. Pháp có tham vọng mở rộng thuộc địa mạnh mẽ. Việt Nam là một mục tiêu chiến lược của họ tại Đông Nam Á. Chính sách "đóng cửa" của vua Minh Mạng đã ngăn chặn sự thâm nhập. Đồng thời, nó cũng hạn chế Việt Nam tiếp cận với công nghệ, văn minh phương Tây. Xung đột về tôn giáo là nguyên nhân chính. Căng thẳng leo thang giữa hai bên. Triều Nguyễn thiếu một đối sách linh hoạt, phù hợp. Quốc gia không có đủ thông tin về sức mạnh phương Tây. Điều này dẫn đến những quyết định chưa tối ưu. Đây là khởi đầu cho những biến cố lớn sau này. Quan hệ hai nước rạn nứt nghiêm trọng, đặt nền móng cho cuộc xâm lược của Pháp.

Quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm La (Thái Lan ngày nay) khá phức tạp. Cả hai quốc gia đều là cường quốc trong khu vực. Cả hai đều có tham vọng bành trướng ảnh hưởng tại Chân Lạp và Lào. Triều Nguyễn thời Gia Long cố gắng hòa hoãn. Mục tiêu là tránh xung đột trực tiếp với Xiêm La. Tuy nhiên, thời Minh Mạng, chính sách cứng rắn hơn. Vua Minh Mạng thực hiện chính sách bảo hộ Chân Lạp. Điều này dẫn đến đối đầu quân sự trực tiếp với Xiêm La. Các cuộc chiến tranh liên miên xảy ra ở Chân Lạp. Cả hai bên đều muốn kiểm soát khu vực chiến lược này. Xiêm La nhiều lần can thiệp vào Chân Lạp. Triều Nguyễn cũng đưa quân bảo hộ để duy trì ảnh hưởng. Quan hệ bang giao giữa hai nước thường xuyên căng thẳng. Dù có những giai đoạn hòa dịu, tiềm ẩn xung đột vẫn còn đó. Sự đối đầu này định hình cục diện chính trị Đông Nam Á.

Chân Lạp (Campuchia ngày nay) đóng vai trò vùng đệm chiến lược quan trọng. Quốc gia này nằm giữa Việt Nam và Xiêm La. Từ thời Gia Long, Triều Nguyễn thiết lập quan hệ bảo hộ với Chân Lạp. Các vị vua Chân Lạp thường xuyên cầu viện Việt Nam. Họ muốn chống lại sự xâm lấn của Xiêm La. Minh Mạng tăng cường kiểm soát Chân Lạp mạnh mẽ. Ông thực hiện chính sách "nội thuộc" vùng đất này. Việt Nam cử quan lại cai trị trực tiếp. Tiến hành cải cách hành chính, văn hóa. Mục đích là sáp nhập Chân Lạp vào lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, chính sách này gặp phải sự phản kháng mạnh mẽ. Dân chúng và tầng lớp quý tộc Chân Lạp không chấp nhận. Điều này cũng là nguyên nhân chính. Gây ra các cuộc chiến tranh kéo dài với Xiêm La. Quan hệ Triều Nguyễn và Chân Lạp đầy biến động. Nó phản ánh tham vọng và quyền lực của Triều Nguyễn ở khu vực.

Vạn Tượng (một tiểu quốc Lào) cũng chịu ảnh hưởng của Triều Nguyễn. Khu vực này nằm trong vùng tranh chấp giữa Việt Nam và Xiêm La. Triều Nguyễn thiết lập quan hệ ngoại giao với các tiểu quốc Lào. Điều này diễn ra từ đầu thế kỷ 19. Vạn Tượng từng có giai đoạn thần phục Việt Nam. Họ cầu viện Triều Nguyễn để chống lại Xiêm La. Triều Nguyễn coi trọng việc mở rộng ảnh hưởng. Đặc biệt tại các vùng biên giới phía Tây. Minh Mạng đã can thiệp sâu vào tình hình Lào. Ông hỗ trợ các phe phái thân Việt Nam. Tuy nhiên, ảnh hưởng của Việt Nam tại Lào thường xuyên bị thách thức bởi Xiêm La. Chính sách này nhằm mục đích kép. Một là mở rộng tầm ảnh hưởng của Triều Nguyễn. Hai là bảo vệ biên giới phía Tây của quốc gia. Các hoạt động này cho thấy nỗ lực của Triều Nguyễn. Quốc gia muốn khẳng định vị thế cường quốc khu vực, kiểm soát các vùng đệm chiến lược.