Luận án tiến sĩ Quan hệ Ấn Độ - Nga (1991-2010) - Hoàng Xuân Trường

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG XUÂN TRƢỜNG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - NGA TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2010 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HÀ NỘI - NĂM 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HOÀNG XUÂN TRƢỜNG QUAN HỆ ẤN ĐỘ - NGA TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2010 Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới Mã số: 9 22 90 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN NGỌC MÃO HÀ NỘI - NĂM 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của giảng viên hướng dẫn. Kết quả và số liệu đựợc nêu trong luận án là trung thực, khách quan. Những kết luận của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Hoàng Xuân Trƣờng i LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Ngọc Mão, người thầy đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án.

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều kiện của tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, cán bộ, chuyên viên của Học viện Khoa học Xã hội, Viện Sử học, Viện Nghiên cứu Ấn Độ và Tây Nam Á, Viện Nghiên cứu châu Âu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ đó. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự hỗ trợ về nhiều mặt của Lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm Khoa Lịch sử. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án.

Tác giả Hoàng Xuân Trƣờng ii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở trong nước.

Những thành tựu và các vấn đề đặt ra. QUAN HỆ ẤN ĐỘ - NGA TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000. Những yếu tố tác động đến quan hệ Ấn Độ - Nga. Lĩnh vực an ninh, chính trị - ngoại giao.

Lĩnh vực kỹ thuật - quân sự. Lĩnh vực kinh tế - thương mại, văn hóa - giáo dục và khoa học - kĩ thuật. BƢỚC PHÁT TRIỂN MỚI CỦA QUAN HỆ ẤN ĐỘ - NGA (2000 - 2010). Những yếu tố mới tác động đến quan hệ Ấn Độ - Nga thập niên đầu thế kỉ XXI.

Lĩnh vực an ninh, chính trị - ngoại giao. Lĩnh vực kỹ thuật - quân sự. Lĩnh vực kinh tế - thương mại, hợp tác đầu tư và năng lượng. Lĩnh vực văn hóa - giáo dục và khoa học - kĩ thuật.

MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ ẤN ĐỘ - NGA TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2010. Một số điểm nổi bật của quan hệ Ấn Độ - Nga (1991 - 2010). Tác động của quan hệ Ấn Độ - Nga đến sự phát triển mỗi nước. Tác động đến khu vực, thế giới và Việt Nam.

147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 172 iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt APEC Asia-Pacific Economic Cooperation Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương BRIC Brazil, Russia, India, China Nhóm nước Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc BJP Bharatiya Janata Party Đảng Nhân dân (Ấn Độ) CIS Commonwealth of Independent States Cộng đồng các Quốc gia Độc lập CMIE Centre for Monitoring Indian Economy Trung tâm Giám sát Kinh tế Ấn Độ CTBT Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện EU European Union Liên minh châu Âu GAIL Gas Authority of India Limited Công ty khí đốt của Ấn Độ G-7 Group of Seven Nhóm 7 nước công nghiệp phát triển G-20 Group of Twenty Nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội HAL Hindustan Aeronautics Limited Tập đoàn Hindustan Aeronautics Limited IAEA International Atomic Energy Agency Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế IDSA Institute of Defence and Strategic Analysis Viện Nghiên cứu và Phân tích quốc phòng Chương trình hợp tác toàn diện dài hạn về ILTP Integrated Long Term Programme Khoa học & Công nghệ ISI Inter - Services Intelligence Cơ quan tình báo Pakistan ISRO Indian Space Research Organization Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ LoC Line of Control Đường kiểm soát MTCR Missile Technology Control Regime Chế độ kiểm soát công nghệ tên lửa NATO North Atlantic Treaty Organization Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương NMD National Missile Defense Hệ thống phòng thủ tên lửa quốc gia NPT Nuclear Non - Proliferation Treaty Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân NSG Nuclear Suppliers Group Nhóm các nhà cung cấp hạt nhân ONGC Oil and Natural Gas Corporation Tập đoàn dầu khí quốc gia Ấn Độ OVL ONGC Videsh Limited Tập đoàn dầu khí Ấn Độ P-5 Permanent Five 5 Ủy viên thường trực của Hội đồng Bảo an RIC Russia, India, China Hợp tác ba bên Nga - Ấn Độ - Trung Quốc South Asian Association for Regional SAARC Hiệp hội Hợp tác khu vực Nam Á Cooperation SCO Shanghai Cooperation Organization Tổ chức Hợp tác Thượng Hải Stockholm International Peace SIPRI Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm Research Institute USD US Dollar Đồng Đôla Mỹ WB World Bank Ngân hàng Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới iv DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2. Ấn Độ mua vũ khí của Nga (1991 - 1999).

Thương mại giữa Ấn Độ và Nga từ năm 1991 đến năm 2000. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Ấn Độ sang Nga (1993 - 2000). Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Nga sang Ấn Độ (1993 - 2000). Đầu tư của Ấn Độ tại Nga (1995 - 1999).

Đầu tư của Nga tại Ấn Độ (1995 - 1999). Các cuộc họp của Hội đồng ILTP và số dự án được duyệt. Số lượng các ấn phẩm trong hợp tác khoa học Ấn Độ - Nga. Những chỉ số về xuất, nhập khẩu vũ khí Ấn Độ - Nga (2000 - 2010).

Thương mại giữa Ấn Độ và Nga (2000 - 2010). Cơ cấu xuất khẩu hàng hóa từ Ấn Độ sang Nga (2003 -2010). Cơ cấu xuất khẩu hàng hóa từ Nga sang Ấn Độ (2003 - 2010). Thương mại dịch vụ giữa Nga với Ấn Độ (2002 - 2010).

Đầu tư của Ấn Độ tại Nga theo năm (2000 - 2010). Đầu tư trực tiếp lũy kế của Nga tại Ấn Độ (2000 - 2010). Khối lượng đầu tư của Nga tại Ấn Độ (2000 - 2010). Những cuộc họp và số dự án được phê duyệt trong ILTP.

Đánh giá so sánh các đối tác chiến lược của Ấn Độ. Chi tiêu quốc phòng của một số nước trong khu vực (1991 - 2010). Số đầu đạn hạt nhân được triển khai của một số nước (2005 - 2010). Tính cấp thiết của đề tài Bước vào thập niên 90 của thế kỷ XX, với sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu làm cho quan hệ quốc tế có nhiều chuyển biến sâu sắc với sự khác biệt về chất so với giai đoạn trước.

Các quan hệ quốc tế theo tính chất hệ thống, lấy trục phân cách là khác biệt về hệ tư tưởng bị xáo trộn mạnh mẽ. Đứng trước tình hình đó, quan hệ giữa các quốc gia trên thế giới đều phải có những thay đổi và điều chỉnh mô hình chiến lược. Thời kì nào cũng vậy, quan hệ giữa các nước lớn đã trở thành điều kiện không thể thiếu đối với nền an ninh - chính trị, kinh tế thế giới. Do đó, nghiên cứu quan hệ giữa các quốc gia, nhất là cặp quan hệ giữa các nước lớn là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình hội nhập của mỗi nước.

Việc tìm hiểu về quan hệ Ấn Độ - Nga vì thế mà cũng thực sự hữu ích. Kể từ khi quan hệ ngoại giao Ấn Độ - Liên Xô được thiết lập, quan hệ giữa hai quốc gia này đã góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển về mọi mặt cho mỗi nước. Trên bình diện quốc tế, quan hệ Ấn Độ - Liên Xô đã có những đóng góp đáng ghi nhận trong mặt trận chống chủ nghĩa đế quốc, thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc, giải trừ quân bị, chống phân biệt chủng tộc, gìn giữ hoà bình, ổn định thế giới. Và nhất là khái niệm chung sống hoà bình giữa các hệ thống chính trị xã hội khác nhau còn là nguyên tắc quý báu cho quan hệ quốc tế hiện nay.

Tuy nhiên, khi Liên Xô tan rã, quan hệ Ấn Độ và Nga đã có những biến chuyển mạnh mẽ. Đầu những năm 90 của thế kỉ XX, với chính sách đối ngoại “hướng Đông” của Ấn Độ và đường lối đối ngoại “Định hướng Đại Tây Dương” của Nga dẫn đến quan hệ giữa Ấn Độ và Nga có phần lắng lại, bị đứt quãng trong một thời gian. Tuy nhiên, dù có những điều chỉnh chính sách, cả hai nước đã không thể bỏ qua toàn bộ những song trùng về lợi ích chiến lược địa - chính trị cơ bản, vốn đã đặt nền móng cho quan hệ hữu nghị trong nhiều thập kỷ. Với đầy đủ cơ sở khách quan và chủ quan thuận lợi, điều tất yếu là Ấn Độ và Nga đã gặp nhau ở tư duy chiến lược cũng như mục đích hành động nhằm đáp ứng nhu cầu và lợi ích của mỗi bên.

Việc xích lại gần nhau giữa hai quốc gia này có tác động đáng kể không chỉ đối với hai chủ thể mà còn đối với khu vực và thế giới. Đó là một trong những trục quan trọng của 1 quan hệ quốc tế nói chung và ở châu Á nói riêng trong thời kỳ hậu Chiến tranh lạnh. Vì vậy, nghiên cứu quan hệ Ấn Độ - Nga là cần thiết không những bổ khuyết cho việc nghiên cứu khoa học chuyên sâu hơn về hai nước mà còn góp phần làm rõ những tương tác đa chiều và chuyến biến trong quan hệ quốc tế thời kỳ này. Đó là vấn đề có ý nghĩa khá lớn đối với việc xác định chiến lược của nhiều quốc gia.

Bởi thế, mối quan hệ giữa hai nước này đã thu hút sự quan tâm của cả thế giới. Thế giới cần hiểu về quan hệ “đặc biệt” Ấn Độ - Nga, Việt Nam càng cần hiểu về hai nước. Trong quá trình đổi mới đất nước, Việt Nam triển khai đường lối đối ngoại độc lập, rộng mở, đa phương hoá, đa dạng hoá các mối quan hệ.