Luận án Tiến sĩ: Lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc thế kỷ 19-20

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN **** PHẠM THỊ PHƯỢNG LINH LỰC LƯỢNG THAM GIA PHONG TRÀO CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á (NỬA SAU THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ THẾ GIỚI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2022 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN **** PHẠM THỊ PHƯỢNG LINH LỰC LƯỢNG THAM GIA PHONG TRÀO CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á (NỬA SAU THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX) Ngành: LỊCH SỬ THẾ GIỚI Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ THẾ GIỚI Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN TIẾN LỰC Phản biện độc lập: Phản biện độc lập 1: PGS TS Trần Thị Thanh Vân Phản biện độc lập 2: PGS TS Ngô Minh Oanh Phản biện: Phản biện 1: TS Đỗ Thị Hạnh Phản biện 2: PGS TS Trần Thị Thanh Vân Phản biện 3: TS Lê Phụng Hoàng THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các kết quả nghiên cứu, tài liệu trích dẫn và số liệu được sử dụng trong luận án đều được dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Phạm Thị Phượng Linh LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS TS Nguyễn Tiến Lực, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo của Khoa Lịch sử, các phòng ban chức năng, đặc biệt là Phòng Sau Đại học, Thư viện trường, Ban Giám hiệu trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập của mình.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Phạm Thị Phượng Linh MỤC LỤC 1. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu .1 Mục tiêu nghiên cứu.2 Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tài liệu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp luận.2 Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Bố cục của luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài .1 Nghiên cứu trong nước.2 Nghiên cứu ngoài nước .2 Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và các vấn đề đặt ra cho luận án .1 Nhận xét về các kết quả nghiên cứu.2 Các vấn đề đặt ra cho luận án. LÝ LUẬN VỀ CẢI CÁCH VÀ CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX .1 Các quan niệm về đổi mới, cải cách xã hội, cách mạng xã hội và lực lượng cải cách .2 Cải cách xã hội .3 Cách mạng xã hội .4 Lực lượng tham gia cải cách .2 Cải cách ở các nước Đông Á .1 Bối cảnh của cải cách .2 Nội dung của cải cách .1 Cải cách chính trị .2 Cải cách văn hóa - giáo dục .3 Cải cách quân sự - đối ngoại .3 Tiến trình của cải cách .4 Kết quả của cải cách .5 Bản chất của cải cách. 66 Tiểu kết chương 2.

CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC .1 Áp lực xâm lược của thực dân phương Tây vào Nhật Bản và Trung Quốc .1 Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Nhật Bản .2 Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Trung Quốc .2 Nhân tố chính trị - xã hội .3 Nhân tố về văn hóa, tư tưởng .4 Nhân tố về kinh tế. 104 Tiểu kết chương 3. LỰC LƯỢNG THAM GIA PHONG TRÀO CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX. 112 – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC .1 Lực lượng khởi xướng và lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc .1 Xuất hiện lực lượng chủ trương khởi xướng, lãnh đạo và tổ chức thực hiện cải cách .2 Hoạt động tham gia thực hiện cải cách .1 Xuất hiện những đại diện khởi xướng và lãnh đạo cải cách .2 Hoạt động tham gia thực hiện cải cách .2 Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc .1 Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản.2 Lực lượng ủng hộ cải cách ở Trung Quốc .3 Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc .1 Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản .2 Lực lượng chống đối cải cách ở Trung Quốc .4 Những điểm tương đồng và khác biệt lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc .1 Lực lượng lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc.2 Lực lượng tham gia ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc .3 Lực lượng chống đối cải cách.

174 Tiểu kết chương 4. 179 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 191 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN. 221 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Theo các nhà lý luận Mác-xít, đấu tranh giai cấp là động lực để phát triển xã hội, cách mạng là kết quả phát triển tất yếu, hợp quy luật của cuộc đấu tranh giai cấp. Bên cạnh cách mạng xã hội thì cải cách xã hội cũng góp phần tạo ra sự thay đổi về chất nhất định trong đời sống xã hội, nhưng có sự khác nhau về nguyên tắc ở chỗ, cải cách xã hội chỉ tạo nên những biến đổi riêng lẻ trong khuôn khổ chế độ xã hội đang tồn tại. “Nhưng sự đối lập đó không phải là tuyệt đối, cái ranh giới đó không phải là cứng nhắc, đó là một ranh giới sinh động linh hoạt mà ta phải biết xác định trong từng trường hợp cụ thể” (V. Cải cách là một xu thế trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia trong những thời điểm lịch sử mà quốc gia đó khủng hoảng.

Vì thế, cải cách diễn ra cũng phải theo quy luật và do những nguyên nhân khách quan. Đối với các quốc gia phương Đông, các cuộc cải cách diễn ra vào thời điểm thực dân phương Tây đe dọa xâm lược từ bên ngoài vừa phải đối phó với nguy cơ khủng hoảng từ bên trong. Trong sự tiến hóa của xã hội phương Đông, bên cạnh con đường phát triển là cách mạng xã hội thì còn có con đường cải cách. Giai đoạn cuối thế kỉ XIX đầu XX, chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển từ tự do cạnh tranh sang tư bản độc quyền nên nhu cầu tìm kiếm thị trường nguyên liệu và tiêu thụ hàng hóa rất lớn.

Đây là giai đoạn thực dân phương Tây bành trướng, xâm chiếm và phân chia thuộc địa trở nên mạnh mẽ nhất. Làn sóng chủ nghĩa thực dân bao phủ khắp châu Á, châu Phi và Mĩ Latinh. Các nước ở Đông Á vào giai đoạn này cũng không thoát khỏi nguy cơ xâm lược của thực dân phương Tây. Trước những thách thức đó, các nước châu Á, đặc biệt là các nước Đông Á đã có những phản ứng khác nhau để bảo vệ độc lập, giữ gìn toàn vẹn lãnh thổ và phát triển đất nước.

Ở một số nước diễn ra phong trào đấu tranh vũ trang của nhân dân dưới sự lãnh đạo của các lực lượng yêu nước hoặc là phong trào cải cách theo hướng dân chủ tư sản. Các nước Đông Á đã đương đầu với chủ nghĩa thực dân phương Tây bằng đấu tranh vũ trang, bằng đàm phán hòa bình và bằng cả canh tân, tự cường. Có thể thấy trong giai đoạn nửa sau thế kỉ XIX, các nước Đông Á nổi lên phong trào cải cách, duy tân theo hướng dân chủ tư sản ở khắp nơi. Ở Nhật Bản có Minh Trị duy tân, ở Xiêm có công cuộc cải cách của các vị vua Rama - vương triều Chakri, Trung Quốc có phong trào Duy tân do Khang Hữu Vi và Lương 2 Khải Siêu khởi xướng, ở Việt Nam xuất hiện tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ, tư tưởng và phong trào duy tân của Phan Châu Trinh, phong trào Đông du của Phan Bội Châu,… Trong các phong trào cải cách xuất hiện ở Đông Á chỉ có công cuộc duy tân Minh Trị ở Nhật Bản và cải cách ở Thái Lan được xem là thành công, đất nước giữ được độc lập và không trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây.

Mục đích của các cuộc cải cách là tự cường, thoát khỏi nguy cơ đất nước trở thành thuộc địa và duy trì quyền lực thống trị cũ. Sau thất bại của hàng loạt phong trào đấu tranh vũ trang, hầu như các quốc gia ở Đông Á trở thành thuộc địa hoặc phụ thuộc vào các nước phương Tây. Điều này chứng tỏ rằng con đường ứng phó hữu hiệu trong giai đoạn cận đại trước áp lực xâm lược của các cường quốc Âu - Mĩ là cải cách theo hướng dân chủ tư sản. Cải cách là một quy luật tất yếu không thể thiếu được trong lịch sử phát triển của từng quốc gia dân tộc nhằm đưa đất nước phát triển, thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu, thoát khỏi ách nô lệ ngoại xâm.

Điều này đã được lịch sử chứng minh qua chương trình cải cách thành công của Nhật Bản và Thái Lan trong giai đoạn cận đại. Trong lịch sử phát triển của xã hội có giai cấp, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ xuyên suốt, quy định sự biến đổi của xã hội đó. Theo các nhà lý luận mácxít, sự biến đổi trạng thái từ xã hội này sang xã hội khác đều do quan hệ kinh tế - chính trị quyết định. Sự thay đổi này có nguyên nhân sâu xa là từ sự phát triển của lực lượng sản xuất, dẫn tới sự thay đổi trong quan hệ sản xuất và toàn bộ hệ thống trong các quan hệ xã hội.

Vai trò của chính trị đối với kinh tế thể hiện trong việc lãnh đạo, dẫn dắt các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế nhằm mục tiêu thực hiện bước nhảy vọt chất lượng trong sự phát triển kinh tế - xã hội.