Luận án Tiến sĩ: Quan hệ Nhật Bản - Việt Nam giai đoạn 2002 - 2018

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN VĂN TUẤN QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2002 - 2018 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HUẾ - 2022 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN VĂN TUẤN QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2002 - 2018 Ngành: Lịch sử Thế giới Mã số: 9229011 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Hoàng Văn Hiển HUẾ - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Các tư liệu sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Tôi xin chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình.

Huế, tháng 11 năm 2022 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Tuấn i LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc PGS. Hoàng Văn Hiển, người Thầy kính mến đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện viết luận án. Tôi xin cảm ơn Quý thầy giáo, cô giáo thuộc Bộ môn Lịch sử Thế giới và Đông phương học và Ban Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, Phòng Đào tạo Sau đại học cùng các cán bộ, viên chức thuộc các phòng chức năng của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn tới Ban Giám đốc, lãnh đạo Khoa Chính trị học và Quan hệ quốc tế, Ban Tổ chức - Cán bộ của Học viện Chính trị khu vực III đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình công tác, học tập và viết luận án tiến sĩ.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, người thân đã hết lòng ủng hộ, khích lệ, động viên và tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận án! Huế, tháng 11 năm 2022 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Tuấn ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT TIẾNG NƯỚC NGOÀI. v BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT .ix MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu nghiên cứu.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Kết cấu của luận án .5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở trong nước.

Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản và Việt Nam. Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Việt Nam. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài. Nhóm các công trình nghiên cứu có liên quan đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản, Việt Nam và quan hệ Nhật Bản - Việt Nam.

Nhóm các công trình nghiên cứu về quan hệ Nhật Bản - Việt Nam trên một số lĩnh vực cụ thể. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và vấn đề đặt ra cho luận án .22 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ VÀ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2002 - 2018. Những cơ sở lịch sử, văn hóa. Sự gần gũi về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, các mối liên hệ lịch sử và những nét tương đồng về văn hóa giữa hai nước.

Khái quát quan hệ Nhật Bản - Việt Nam giai đoạn 1973 - 2001. Những nhân tố tác động. Bối cảnh quốc tế, khu vực. Nhân tố nước lớn.

Vị trí của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản. Vị trí của Nhật Bản trong chính sách đối ngoại của Việt Nam .50 CHƯƠNG 3: QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM TRÊN CÁC LĨNH VỰC CHỦ YẾU (2002 - 2018). Các khung pháp lý của quan hệ Nhật Bản - Việt Nam. Trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao.

Trên lĩnh vực kinh tế. Về thương mại. Về viện trợ phát triển chính thức (ODA). Trên lĩnh vực an ninh - quốc phòng.

Về hợp tác đa phương .90 CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUAN HỆ NHẬT BẢN - VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2002 - 2018. Những kết quả đạt được và hạn chế. Những kết quả đạt được. Những hạn chế.

Tác động của quan hệ Nhật Bản - Việt Nam đối với hai nước và khu vực. Đối với Nhật Bản. Đối với Việt Nam. Đối với khu vực.

Những vấn đề đặt ra và một số hàm ý chính sách cho Việt Nam trong quan hệ với Nhật Bản. Những vấn đề đặt ra. Một số hàm ý chính sách cho Việt Nam trong quan hệ với Nhật Bản .141 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .145 TÀI LIỆU THAM KHẢO .i iv BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT TIẾNG NƯỚC NGOÀI Chữ viết tắt Nội dung đầy đủ Nghĩa tiếng Việt AC ASEAN Community Cộng đồng ASEAN ADB The Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á ASEAN Defence Ministers Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ADMM+ Meeting Plus ASEAN mở rộng ASEAN Economic AEC Cộng đồng Kinh tế ASEAN Community AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN Asian Infrastructure Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng AIIB Investment Bank châu Á ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN ASEAN Social and Cultural Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASCC Community ASEAN Association of Southeast ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á Asian Nations Hợp tác ASEAN ASEAN+1 ASEAN Plus One với từng đối tác ngoài khu vực Hợp tác ASEAN ASEAN+3 ASEAN Plus Three với 3 đối tác ở khu vực Đông Bắc Á ASEM Asia - Europe Meeting Hội nghị Thượng đỉnh Á - Âu Asia - Pacific Economic Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - APEC Cooperation Thái Bình Dương ASEAN Political - Security Cộng đồng Chính trị - An ninh APSC Community ASEAN Organization Biomedical BMSA Hiệp hội Khoa học Y sinh Science Association Comprehensive and Hiệp định Đối tác Toàn diện CPTPP Progressive Agreement for và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương Trans - Pacific Partnership v COC Code of Conduct Bộ Quy tắc Ứng xử Biển Đông Declaration on the Conduct of Tuyên bố về Ứng xử của các bên ở DOC Parties in the South China Sea Biển Đông EAS East Asia Summit Hội nghị Cấp cao Đông Á Expanded ASEAN Maritime EAMF Diễn đàn Biển ASEAN mở rộng Forum EU European Union Liên minh châu Âu East - West Economic EWEC Hành lang Kinh tế Đông - Tây Corridor FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài Foundation for International FIDR Tổ chức Cứu trợ Phát triển Quốc tế Development Relief FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do Asia - Pacific Free Trade Area Khu vực Thương mại tự do FTAAP châu Á - Thái Bình Dương “Indo - Pacific: Free and “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: FOIP Open” Tự do và rộng mở” GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GMS Greater Mekong Subregion Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng The Overseas Human Hiệp hội Phát triển Công nghiệp HIDA Resources and Industry và Nguồn nhân lực hải ngoại Development International Life Sciences Viện Khoa học Đời sống quốc tế ILSICHP Institute Center for Health Nhật Bản IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế Institute of Southeast Asian ISEAS Viện Nghiên cứu Đông Nam Á Studies Japan - ASEAN JACEP Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện Comprehensive Economic (AJCEP) Nhật Bản - ASEAN Partnership vi Japan Bank for International Ngân hàng Hợp tác Quốc tế JBIC Cooperation Nhật Bản The Japan External Trade Tổ chức Xúc tiến Thương mại JETRO Organization Nhật Bản The Japan International Cơ quan Hợp tác Quốc tế JICA Cooperation Agency Nhật Bản Agreement between Japan and JVEPA the Socialist Republic of Hiệp định đối tác Kinh tế (VJEPA) Vietnam for an Economic Nhật Bản - Việt Nam Partnership North Atlantic Treaty Tổ chức Hiệp ước NATO Organization Bắc Đại Tây Dương International INGOs Nongovernmental Tổ chức Phi chính phủ Quốc tế Organizations Newly Industrialized NICs Các nước công nghiệp mới Countries Newly Industrialized NIEs Các nền kinh tế mới công nghiệp hóa Economies Quadrilateral Security QUAD Đối thoại An ninh bốn bên Dialogue Regional Comprehensive Hiệp định Đối tác Kinh tế RCEP Economic Partnership Toàn diện Khu vực Shanghai Cooperation SCO Tổ chức Hợp tác Thượng Hải Organization Southeast Asia Nuclear - Hiệp ước khu vực Đông Nam Á SEANWFZ Weapon - Free Zone không có vũ khí hạt nhân Official Development ODA Viện trợ Phát triển Chính thức Assistance Organization for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát triển OECD Cooperation and Kinh tế Development vii Treaty of Amity and Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác TAC Cooperation in Southeast ở Đông Nam Á Asia TNC Transational Corporations Công ty xuyên quốc gia USD United States dollar Đô la Mỹ UN United Nations Liên Hợp Quốc United Nations Convention on Công ước của Liên Hợp Quốc UNCLOS the Law of the Sea về Luật Biển WB World Bank Ngân hàng Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới viii BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Chữ viết tắt Nội dung đầy đủ AN - QP An ninh - quốc phòng CA - TBD Châu Á - Thái Bình Dương CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CSĐN Chính sách đối ngoại CTL Chiến tranh lạnh CT - NG Chính trị - ngoại giao Đảng CSVN Đảng Cộng sản Việt Nam ĐNA Đông Nam Á HNQT Hội nhập quốc tế KH&CN Khoa học và công nghệ NK Nhập khẩu QHQT Quan hệ quốc tế XK Xuất khẩu XNK Xuất nhập khẩu ix MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhật Bản và Việt Nam là hai quốc gia ở châu Á, không chỉ gần gũi về vị trí địa lý, các mối liên hệ trong lịch sử mà còn có nhiều nét tương đồng về điều kiện tự nhiên, văn hóa và có mối quan hệ giao lưu văn hóa, kinh tế từ rất sớm.

Tuy nhiên, do tác động của nhiều nhân tố, quan hệ giữa hai nước có những thăng trầm nhất định. Vượt qua bao khó khăn, thử thách, ngày 21/9/1973, hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Nhưng mối quan hệ mới bắt đầu phát huy hiệu quả thì lại rơi vào tình trạng “lạnh” trong suốt thập niên 80 của thế kỷ XX do nhiều vấn đề chi phối. Việc Chiến tranh lạnh (CTL) kết thúc và “Vấn đề Campuchia” được giải quyết đã tạo cơ hội thuận lợi để hai nước nối lại mối quan hệ và tiếp tục phát triển như ngày nay.

Với chủ trương “Hướng về châu Á”, nhất là khu vực Đông Nam Á (ĐNA) và mục tiêu trở thành “cường quốc toàn diện”, Nhật Bản đã có sự điều chỉnh chính sách đối ngoại (CSĐN) theo hướng độc lập và coi trọng khu vực ĐNA nhiều hơn.