Luận án tiến sĩ: Sự tiến triển quan hệ Mỹ-ASEAN từ 1977 đến 2015 - Trần Lê Minh Trang

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN LÊ MINH TRANG SỰ TIẾN TRIỂN TRONG QUAN HỆ MỸ-ASEAN TỪ NĂM 1977 ĐẾN NĂM 2015 Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN KHÁNH HÀ NỘI- 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN LÊ MINH TRANG SỰ TIẾN TRIỂN TRONG QUAN HỆ MỸ-ASEAN TỪ NĂM 1977 ĐẾN NĂM 2015 Chuyên ngành: Lịch sử thế giới Mã số: 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN KHÁNH HÀ NỘI- 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả và số liệu nghiên cứu đƣợc trình bày trong Luận án là trung thực, khách quan.

Những kết luận của Luận án chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả Trần Lê Minh Trang LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ, động viên, hỗ trợ rất quý báu từ các thầy cô, đồng nghiệp và gia đình. Nhân đây, tôi muốn dành lời cảm ơn tới những người mà tôi vô cùng biết ơn và yêu quý nhất. Xin được gửi lời cảm ơn đặc biệt tới PGS.TSKH Trần Khánh, người thầy đã định hướng cho tôi con đường nghiên cứu khoa học, cho tôi cơ hội học hỏi, tìm tòi và thực hiện luận án này.

Thầy không chỉ tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án, mà còn cho tôi những lời khuyên tận tình, những kiến thức mang tính học thuật cao, những nguồn tài liệu bổ ích. Thầy đã giúp đỡ tôi hoàn thiện khả năng nghiên cứu khoa học, tiếp cận khoa học một cách khách quan và toàn diện đối với một vấn đề nghiên cứu. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy, cô giáo của Học viện Khoa học xã hội, Viện Sử học, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Học viện Ngoại giao Việt Nam, các đồng nghiệp ở Viện nghiên cứu Đông Nam Á đã giúp tôi mở rộng kiến thức chuyên ngành, truyền đạt và chia sẻ cho tôi những kiến thức nền tảng cơ bản và nâng cao trong suốt chặng đường nghiên cứu sinh của tôi. Tôi xin trân trọng cảm ơn Quỹ Gerda Henkel Stiftung và Chương trình học bổng Lisa Maskell đã cho tôi cơ hội được tiếp cận nguồn tư liệu của trường Đại học Cologne - Cộng hoà Liên bang Đức.

Cảm ơn thầy Jens, cô Sandra và cô Nalomba đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong thời gian tôi tìm kiếm tư liệu để hoàn thành luận án. MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN i LỜI CÁM ƠN ii MỤC LỤC iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi Mở đầu 1 Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 11 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 11 1.

Các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến quan hệ Mỹ-ASEAN 11 1. Các công trình nghiên cứu có đề cập đến quan hệ Mỹ -ASEAN 13 1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài 17 1. Các công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp đến quan hệ Mỹ-ASEAN 17 1.

Các công trình nghiên cứu có liên quan đến quan hệ Mỹ -ASEAN 21 1. Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu đề tài và những vấn đề đặt ra cần 24 giải quyết 1. Nhận xét về nguồn tài liệu nghiên cứu 24 1. Những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu 25 Chương 2.

Sự thiết lập và tiến triển của quan hệ đối thoại Mỹ- ASEAN dưới 27 thời Chiến tranh Lạnh (giai đoạn 1977-1991) 2. Sự thiết lập quan hệ đối thoại Mỹ-ASEAN 27 2. Bối cảnh của sự thiết lập quan hệ đối thoại Mỹ-ASEAN 27 2. Sự ra đời cơ chế đối thoại Mỹ-ASEAN 34 2.

Tiến triển của quan hệ Mỹ-ASEAN từ 1977 đến 1991 39 2. Bối cảnh của sự tiến triển quan hệ Mỹ-ASEAN từ 1977-1991 39 2. Sự tiến triển của quan hệ Mỹ-ASEAN 45 Chương 3. Sự vận động của quan hệ Mỹ- ASEAN trong thập niên đầu sau 53 Chiến tranh Lạnh (từ 1991 đến năm 2001) 3.

Bối cảnh quốc tế, nước Mỹ, Đông Nam Á và ASEAN 53 3. Bối cảnh thế giới và khu vực châu Á-Thái Bình Dƣơng 53 3. Tình hình nƣớc Mỹ và sự điều chỉnh chiến lƣợc đối ngoại của Mỹ 57 3. Tình hình Đông Nam Á và ASEAN 60 3.

Thực tiễn quan hệ Mỹ-ASEAN trong thập niên 90 65 3. Quan điểm, lợi ích của Mỹ và ASEAN trong quan hệ với nhau 65 3. Thực tiễn quan hệ Mỹ-ASEAN trong thập niên 90 70 Chương 4. Bước phát triển mới của quan hệ Mỹ- ASEAN (từ 2001 đến 2015) 79 4.

Bối cảnh mới của tình hình quốc tế, nước Mỹ và ASEAN 79 4. Bối cảnh quốc tế 79 4. Tình hình nƣớc Mỹ, lợi ích và nhu cầu thúc đẩy quan hệ của Mỹ với ASEAN 86 4. Tình hình của ASEAN và nhu cầu thúc đẩy quan hệ của ASEAN với Mỹ 91 4.

Bước phát triển mới trong cơ chế và nội dung quan hệ Mỹ-ASEAN 94 4. Thiết lập mới các cơ chế hợp tác chung 94 4.2 Mở rộng nội dung và lĩnh vực quan hệ giữa Mỹ với ASEAN 99 Chương 5. Nhận xét về sự tiến triển của mối quan hệ Mỹ- ASEAN từ năm 1977 đến năm 2015 116 5. Đặc điểm của quan hệ Mỹ- ASEAN giai đoạn 1977-2015 116 5.

Quan hệ Mỹ-ASEAN tuy có thăng trầm, những chƣa bao giờ rơi vào trạng 116 thái trì trệ hay có những đột biến lớn 5. ASEAN ngày càng trở nên độc lập, bình đẳng hơn trong quan hệ với Mỹ, 120 nhƣng vẫn chịu tác động lớn từ chính sách khu vực của Mỹ và luôn bị chi phối bởi lợi ích cốt lõi của Mỹ và ASEAN 5. Nhân tố Trung Quốc luôn tác động mạnh mẽ đến sự tiến triển của quan hệ Mỹ-ASEAN 127 5. Trong quan hệ của Mỹ với ASEAN, hợp tác an ninh chiến lƣợc luôn là yếu tố quan trọng, đi đầu, tạo nền tảng cho thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lƣợc Mỹ- 129 ASEAN 5.

Quan hệ Mỹ- ASEAN bƣớc vào thế kỷ XXI có những bƣớc tiến mới cả về cơ chế và nội dung hợp tác, nhƣng chƣa thực sự hoàn thiện và đang đối diện 131 không ít thách thức 5. Tác động của quan hệ Mỹ-ASEAN 133 5. Tác động đến môi trƣờng địa chính trị và tầm ảnh hƣởng của Mỹ, vị thế của ASEAN 133 5. Tác động đến Việt Nam 140 KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt ASEAN Agreement on Disaster AADMER Management and Emergency Hiệp định ASEAN về Quản lý Response Thảm hoạ và Ứng phó Khẩn cấp AC Asean Community Cộng đồng ASEAN ADMM+ Hội nghị Bộ trƣởng Quốc ASEAN Defense Ministers Meeting phòng ASEAN mở rộng Plus Khu vực Mậu dịch Tự do AFTA ASEAN Free Trade Area ASEAN Diễn đàn hợp tác kinh tế châu APEC Asia - Pacific Economic Cooperation Á- Thái Bình Dƣơng ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN Association of Southeast Asian Hiệp hội các quốc gia Đông ASEAN Nations Nam Á Asia- Pacific Congress Hội đồng châu Á-Thái Bình ASPAC Dƣơng Asia- Europe Meeting ASEM Diễn đàn hợp tác Á- Âu Brasil, Russia, India, China, South Các quốc gia công nghiệp hoá BRICs Africa mới phát triển CECA Hiệp định Hợp tác Kinh tế Comprehensive Economic Toàn diện Cooperation Agreement Chƣơng trình ƣu đãi thuế quan CEPT Common Effective Preferential Tariff có hiệu lực chung Code of Conduct in the South China Quy tắc ứng xứ của các bên ở COC Sea Biển Đông.

Declaration of Conduct in the South Tuyên bố ứng xử của các bên ở DOC China Sea Biển Đông EAS East Asia Summit Hội nghị cấp cao Đông Á EU European Union Liên minh châu Âu FDI Foreign Direct Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định thƣơng mại tự do GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội Hợp tác Tiểu vùng sông Mê GMS The Greater Mekong Subregion Công mở rộng U. Education Chƣơng trình giáo dục và huấn IMET & Training luyện quân sự quốc tế IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế IS Islamic State Nhà nƣớc Hồi giáo International Safety Management ISM Luật Quản lý an toàn quốc tế Code India- ASEAN Joint Business Hội đồng Kinh doanh chung Ấn IAJBC Committee Độ- ASEAN India- ASEAN Joint Cooperation Ủy ban hỗn hợp về Hợp tác Ấn IAJCC Committee Độ-ASEAN JCC Joint cooperative Commission Ủy ban Hợp tác chung The North American Free Trade NAFTA Khu mậu dịch tự do Bắc Mỹ Agreement PMC Post Ministerial Conference Hội nghị Cấp Bộ trƣởng ASEAN-Mỹ Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn Regional Comprehensive Economic khu vực RCEP Partnership SCO Shanghai Cooperation Organization Tổ chức Hợp tác Thƣợng Hải Tổ chức Hiệp ƣớc Đông Nam SEATO Southeast Asia Treaty Organization Á Southeast Asian Nuclear-Weapon- Hiệp ƣớc Đông Nam Á phi vũ SEANWEZ Free Zone Treaty khí hạt nhân Treaty of Amity and Cooperation in Hiệp ƣớc Thân thiện và Hợp TAC Southeast Asia tác khu vực Đông Nam Á TNC Transnational Cooperation Công ty xuyên quốc gia Trans - Pacific Parternship Hiệp định đối tác xuyên Thái TPP Agreement Bình Dƣơng UN United Nations Liên Hiệp Quốc United Nations Convention on the Công ƣớc của Liên Hiệp Quốc UNCLOS Law of the Sea về Luật Biển USD United States Dollar Đồng đô la Mỹ WB World Bank Ngân hàng Thế giới WEF The World Economic Forum Diễn đàn kinh tế thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thƣơng mại Thế giới ZOPFAN Zone of Peace, Freedom and Khu vực hoà bình, Tự do và Neutrality Trung lập MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Là khu vực địa chiến lƣợc, Đông Nam Á đã từ lâu trở thành đối tƣợng tranh giành ảnh hƣởng giữa các nƣớc lớn, trong đó có Mỹ.

Nếu nhƣ dƣới thời Chiến tranh Lạnh, Đông Nam Á là một trong những điểm nóng gay gắt của cuộc đối đầu ý thức hệ tƣ tƣởng chính trị, quân sự giữa hai siêu cƣờng Liên Xô và Mỹ, cũng nhƣ sự tranh đua của Tam giác chiến lƣợc Mỹ- Xô- Trung, thì từ thập niên 90 của thế kỷ XX, nhất là những năm đầu của thế kỷ XXI, nơi đây lại tái diễn cuộc tranh giành quyền lực giữa một siêu cƣờng đã đƣợc xác lập là Mỹ và một đại cƣờng đang tìm kiếm địa vị siêu cƣờng là Trung Quốc. Sự tranh đua ý thức hệ tƣ tƣởng và giành ƣu thế địa chính trị đã làm tăng tầm quan trọng của ASEAN với tƣ cách là một tổ chức khu vực.