Luận án tiến sĩ: Nâng cao chất lượng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở nước ta hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  VŨ THỊ NHƢ HOA NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM Ở NƢỚC TA HIỆN NAY Chuyên ngành: Chính trị học Mã số : 62 31 20 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOỌC: GS. HÀ NỘI - 2013 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  VŨ THỊ NHƢ HOA NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM Ở NƢỚC TA HIỆN NAY Chuyên ngành: Chính trị học Mã số : 62 31 20 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Phùng Hữu Phú HÀ NỘI - 2013 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới về khoa học của luận án.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của đề tài. 5 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Những công trình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài.

Những công trình nghiên cứu trong nƣớc. 12 Tiểu kết Chƣơng 1. 28 Chƣơng 2: PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM – MỘT SỐ VẤN ĐÊ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Lý luận chung về phản biện xã hội.

Khái niệm “phản biện” và “phản biện xã hội”. Cơ chế và điều kiện phản biện xã hội. Phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Đối tượng, phương thức PBXH của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Xác định chất lượng PBXH của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. 85 Tiểu kết Chƣơng 2. 91 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG VÀ CHẤT LƢỢNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM .1 Hoạt động PBXH của MTTQ Việt Nam trong quá trình đổi mới.1 Trước “Đổi mới”.

94 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Từ Đại hội VI của Đảng đến nay .2 Đánh giá chung về hoạt động và chất lƣợng PBXH của MTTQ Việt Nam 130 3.1 Những kết quả và hạn chế, bất cập trong hoạt động và chất lượng PBXH của MTTQ Việt Nam .2 Nguyên nhân của kết quả và hạn chế, bất cập. 138 Tiểu kết Chƣơng 3. 141 Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM.1 Phƣơng hƣớng chung .1 Bối cảnh thời kỳ mới yêu cầu nâng cao chất lượng PBXH .2 Định hướng nâng cao chất lượng PBXH của MTTQ Việt Nam .2 Một số giải pháp chủ yếu .1 Nâng cao nhận thức về PBXH của MTTQ Việt Nam .2 Thể chế hoá PBXH thành luật .3 Củng cố, kiện toàn cơ cấu tổ chức và đổi mới nội dung, phương thức hoạt động đảm bảo thực hiện tốt PBXH .4 Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ của MTTQ Việt Nam .5 Đảm bảo các điều kiện vật chất. 178 Tiểu kết Chƣơng 4.

182 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 185 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 186 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Phản biện xã hội (PBXH) là một trong những động lực chính trị, tinh thần, góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội.

PBXH là một hoạt động trong tiến trình hoàn thiện thiết chế dân chủ và tối đa hóa nguồn trí tuệ, sức sáng tạo của các chủ thể đa dạng trong xã hội tham gia vào quá trình ra quyết định. Ở nước ta, mọi chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước đều hướng đến phục vụ lợi ích của nhân dân, vì sự phát triển chung của đất nước. Vì vậy, những chính sách và pháp luật sẽ sớm đi vào cuộc sống, phát huy hiệu quả khi được nhân dân và các tổ chức chính trị, tổ chức xã hội phản biện (PB). Về bản chất, PBXH là một phương thức phát huy dân chủ XHCN, thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, thể hiện ý thức trách nhiệm của nhân dân trong việc tham gia quản lý Nhà nước, góp ý kiến đối với cán bộ, công chức và các cơ quan Nhà nước.

Nhân dân không chỉ có quyền, mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. PBXH là một nhu cầu cần thiết và là đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ quan liêu, tham nhũng… Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng khẳng định: “Nhà nước ban hành và bổ sung pháp luật để Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và PBXH”[35, tr. PBXH ở nước ta là phương thức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân trong điều kiện một đảng cầm quyền, làm cho đường lối, chủ trương của Đảng thể 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện một cách đúng đắn nhất, đầy đủ nhất nguyện vọng của quần chúng nhân dân. PBXH đã trở thành một chủ trương của Đảng, nhằm “xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân”.

Với tư cách là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện rộng rãi của mọi đối tượng, tầng lớp dân cư trong xã hội, Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam có trách nhiệm đóng góp xây dựng dân chủ XHCN và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện PBXH đối với những vấn đề, nội dung liên quan đến lợi ích, quyền lợi của các tầng lớp nhân dân trong chủ trương, chính sách, pháp luật, các chương trình, đề án lớn… của Đảng và Nhà nước. Những năm qua, hoạt động giám sát, PBXH của MTTQ Việt Nam đã đạt được một số kết quả nhất định, góp phần nâng cao chất lượng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; có tác động tích cực đến việc tăng cường trách nhiệm của Đảng, Nhà nước đối với nhân dân; tăng tính năng động, nhạy bén và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý; mở rộng môi trường văn hóa tranh luận trong xã hội… Tuy nhiên, mặc dù đã có chủ trương của Đảng từ Đại hội X (2006), đến nay PBXH của MTTQ Việt Nam vẫn chưa được chính thức thể chế hóa trong luật pháp; chưa hình thành cơ chế cho PBXH của Mặt trận; vẫn còn có nhận thức chưa đúng về PBXH nói chung, về PBXH của Mặt trận nói riêng, dẫn đến e ngại, thậm chí kỳ thị PBXH… Thực tế, đến nay PBXH ở nước ta mới ở những bước đi đầu tiên, chưa hoàn thiện, đầy đủ và gặp không ít khó khăn, lực cản. Hệ quả là chất lượng PBXH, nói chung, PBXH của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nói riêng, còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu và mong muốn của xã hội. Hiện nay, đất nước ta đang bước vào giai đoạn phát triển chiến lược mới với mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.

Phát huy cao nhất trí tuệ, tâm lý, ý thức trách nhiệm của nhân dân trong việc xây dựng Đảng, Nhà nước thông qua Mặt trận Tổ quốc có ý nghĩa rất 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan trọng. Do vậy, nâng cao chất lượng PBXH của Mặt trận là đòi hỏi tất yếu và cấp thiết, không chỉ có ý nghĩa nâng cao vị thế của Mặt trận trong hệ thống chính trị (HTCT) và trong xã hội, mà quan trọng hơn là qua hoạt động PBXH để thực hiện và phát huy tích cực quyền làm chủ thực sự của nhân dân. Nhận thức rõ tính cấp thiết của đề tài, tôi chọn vấn đề “Nâng cao chất lượng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở nước ta hiện nay” làm đề tài Luận án tiến sỹ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu a) Mục đích Luận giải cơ sở khoa học của phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

b) Nhiệm vụ Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề PBXH và tiêu chí đánh giá chất lượng PBXH của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Thứ hai, khảo sát, phân tích thực trạng PBXH của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Thứ ba, đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng PBXH của MTTQ Việt Nam giai đoạn hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a) Đối tượng nghiên cứu Chất lượng PBXH của MTTQ Việt Nam trong quá trình ban hành và thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

b) Phạm vi nghiên cứu * Về không gian - Luận án tập trung nghiên cứu thực trạng và đánh giá chất lượng PBXH của MTTQ Việt Nam ở cấp Trung ương (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam); cấp địa phương chỉ đề cập ở mức độ nhất định. Nghiên cứu chất 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lượng PBXH của một số thành viên cơ bản của MTTQ Việt Nam (các đoàn thể chính trị - xã hội, Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật…). * Về thời gian Tập trung nghiên cứu trong thời kỳ đổi mới (từ Đại hội VI của Đảng); chủ yếu là từ năm 2001 đến nay. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu a) Cơ sở lý luận Đề tài quán triệt và vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, thực hiện quyền lực của nhân dân lao động và việc kiểm soát quyền lực; quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của MTTQ Việt Nam trong hệ thống chính trị nước ta.

b) Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp luận Đề tài luận án được thực hiện trên cơ sở vận dụng nguyên lý và phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử. - Phương pháp nghiên cứu chung Phân tích, so sánh, tổng hợp, logíc - lịch sử; trừu tượng hóa,…; kế thừa thành quả các công trình đã có về phản biện xã hội. - Phương pháp nghiên cứu cụ thể Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành chính trị học, xã hội học, luật học.