Luận án tiến sĩ về xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam theo Hồ Chí Minh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ VIỆT HÀ XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY THEO TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC CHÍNH TRỊ HÀ NỘI - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ VIỆT HÀ XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY THEO TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH Chuyên ngành : Hồ Chí Minh Học Mã số : 62 31 02 04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC CHÍNH TRỊ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Phạm Ngọc Anh GS. Hoàng Chí Bảo HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi với sự hướng dẫn của cố PGS.TS Phạm Ngọc Anh và GS.TS Hoàng Chí Bảo. Các số liệu, tư liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, khách quan, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn theo quy định.

Tác giả Nguyễn Thị Việt Hà LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cố PGS. TS Phạm Ngọc Anh và GS.TS Hoàng Chí Bảo đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tác giả hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các thầy cô khoa Khoa học chính trị, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện, giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện đề tài luận án, hoàn thành nhiệm vụ học tập, nghiên cứu tại nhà trường. Xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè, đồng nghiệp luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình hoc tập.

Mặc dù tác giả có nhiều cố gắng, song bản luận án không thể tránh khỏi thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các nhà khoa học, đồng nghiệp, đồng chí và bạn đọc để luận án được bổ sung, hoàn thiện hơn. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNXH: Chủ nghĩa xã hội ĐLDT: Độc lập dân tộc GĐ: Gia đình GĐVH: Gia đình văn hóa GĐVN: Gia đình Việt Nam VH: Văn hóa VHGĐ: Văn hóa gia đình VHGĐVN: Văn hóa gia đình Việt Nam XDGĐVH: Xây dựng gia đình văn hóa XDVHGĐ: Xây dựng văn hóa gia đình XDVHGĐVN: Xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam DANH MỤC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3.1: Mức độ cần thiết xây dựng văn hóa gia đình 95 Biểu đồ 3.2: Mức độ quan tâm của địa phƣơng đối với công tác xây 107 dựng văn hóa gia đình Biểu đồ 3.3: Lý do cần thiết xây dựng văn hóa gia đình 108 DANH MỤC BẢNG BIỂU Trang Bảng 3.1: Ngƣời quyết định hôn nhân trong gia đình 98 Bảng 3.2: Kênh thông tin mà ngƣời trả lời biết đến những chính sách 105 xây dựng văn hóa gia đình Bảng 3.3: Mức độ trở ngại trong công tác xây dựng văn hóa gia đình 122 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do lựa chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận, cách tiếp cận của đề tài và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Tình hình nghiên cứu đề tài.

Tình hình nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam. Tình hình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về gia đình và văn hóa gia đình. Tình hình nghiên cứu về vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng gia đình và văn hóa gia đình Việt Nam. Đánh giá tình hình nghiên cứu đề tài và những vấn đề đặt ra cho luận án.

Đánh giá tình hình nghiên cứu đề tài. Những vấn đề đặt ra cho luận án .26 Tiểu kết chƣơng 1. TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH. Một số khái niệm liên quan.

Văn hóa gia đình và gia đình văn hóa. Xây dựng văn hóa gia đình. Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa gia đình. Nội dung tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa gia đình.

Khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về gia đình. Những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa gia đình. Giá trị tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về xây dựng văn hóa gia đình. Giá trị lý luận.

Giá trị thực tiễn .86 Tiểu kết chƣơng 2. THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY THEO TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH. Thực trạng xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh .Thành tựu và nguyên nhân của thành tựu. Hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.

Những vấn đề đặt ra trong xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh. Quan hệ hôn nhân, quy mô, cơ cấu gia đình thay đổi nhưng chất lượng dân số chưa đảm bảo. Đất nước độc lập, xã hội phát triển nhưng tệ nạn xã hội vẫn không ngừng tăng, luôn là nỗi lo cho các gia đình. Văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay chưa phát triển tương xứng với những biến đổi tích cực của gia đình, xã hội.

Nhiều chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước về xây dựng gia đình, gia đình văn hóa nhưng vẫn thiếu tính thực tế, tính đồng bộ, hệ thống và hiệu quả khi đi vào chiều sâu xây dựng văn hóa gia đình .128 Tiểu kết chƣơng 3. NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY THEO TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH. Những yếu tố tác động đến xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay. Yếu tố khách quan.

Yếu tố chủ quan. Quan điểm xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh. Xây dựng văn hóa gia đình luôn trở thành nền tảng của văn hóa dân tộc. Xây dựng văn hóa gia đình trở thành động lực phát triển gia đình.

Đảm bảo những điều kiện vật chất và tinh thần cơ bản cho gia đình – nền tảng của văn hóa gia đình. Các thành viên trong gia đình là chủ thể chính trong xây dựng văn hóa gia đình, đồng thời, cần có sự giúp đỡ của cộng đồng, sự quan tâm hỗ trợ của Đảng, Nhà nước, các đoàn thể và các tổ chức xã hội. Kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam và tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ của gia đình trong xã hội hiện đại. Các nhóm giải pháp chủ yếu xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh.

Nhóm giải pháp về nâng cao nhận thức. Nhóm giải pháp về tổ chức xây dựng văn hóa gia đình. Nhóm giải pháp về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Nhóm giải pháp về phát huy vai trò của chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội, cộng đồng và từ chính gia đình.

Nhóm giải pháp về công tác giám sát, kiểm tra, tổng kết và đúc rút kinh nghiệm .173 Tiểu kết chƣơng 4. 176 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 179 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do lựa chọn đề tài Gia đình (GĐ) là tế bào của xã hội.

Sự trƣờng tồn và sức mạnh của mỗi quốc gia, dân tộc phụ thuộc rất nhiều vào sự tồn tại và phát triển của GĐ. Các lãnh tụ trên thế giới, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau, theo cách nhìn của mình, đều có sự quan tâm đến vấn đề GĐ. Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa (VH) kiệt xuất, đồng thời là lãnh tụ tối cao của nhân dân Việt Nam. Những vấn đề Ngƣời lo toan lúc sinh thời, không chỉ những việc lớn lao của cách mạng nƣớc nhà, mà còn chăm lo mọi mặt cho đời sống nhân dân, trong đó có lĩnh vực GĐ.

Ngƣời từng nói: “Có ngƣời nghĩ rằng Bác không có gia đình, chắc không hiểu vấn đề này. Bác tuy không có gia đình riêng nhƣng Bác có một đại gia đình rất lớn đó là giai cấp công nhân toàn thế giới, là nhân dân Việt Nam. Từ gia đình lớn đó, Bác có thể suy đoán đƣợc gia đình nhỏ” [104, tr. Trong bài nói chuyện tại Hội nghị thảo luận dự thảo Luật Hôn nhân và Gia đình (tháng 1/1959), Hồ Chí Minh khẳng định: “Rất quan tâm đến gia đình là đúng và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt.

Hạt nhân của xã hội là gia đình. Chính vì muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội mà phải chú ý đến hạt nhân cho tốt” [104, tr. Nghiên cứu di sản Hồ Chí Minh cho thấy, mặc dù Ngƣời không có tác phẩm chuyên khảo nào liên quan đến lĩnh vực GĐ, nhƣng những luận điểm cơ bản mà Ngƣời đề cập đến, thực sự là kim chỉ nam cho Đảng và dân tộc ta định hƣớng xây dựng GĐ nói chung và xây dựng văn hóa gia đình (XDVHGĐ) ở Việt Nam nói riêng hiện nay, rất cần đƣợc khai thác và vận dụng. Đó cũng là một minh chứng biểu hiện chiều sâu nhân văn trong triết lý phát triển mang đậm tính bền vững của Hồ Chí Minh.

Tuy đã có một số công trình nghiên cứu đến những luận điểm mang tính định hƣớng này nhƣng vẫn còn ở từng nội dung đơn lẻ, tính hệ thống và khái quát còn hạn chế. Vì thế, việc triển khai thực hiện một công trình nghiên cứu có hệ thống về xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam (XDVHGĐVN) hiện nay theo tƣ tƣởng Hồ Chí Minh là một đòi hỏi cấp thiết đáp ứng yêu cầu lý luận và thực tiễn. Ngày nay, vấn đề GĐ đƣợc thế giới rất quan tâm. Nối tiếp quan điểm trong Tuyên ngôn về quyền con người đƣợc Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 10/12/1948: “Gia đình là một yếu tố tự nhiên cơ bản của xã hội, có quyền đƣợc hƣởng sự bảo vệ của xã hội”, đến năm 1994, Liên Hợp quốc đã lấy làm “Năm Quốc tế gia đình”, với tƣ tƣởng chủ đạo là: Sự thay đổi thế giới cần gắn liền với sự tiến bộ, sự tăng cƣờng các phúc lợi cho cá nhân và thúc đẩy sự phát triển ổn định của GĐ.