Luận án tiến sĩ: Chính quyền tỉnh Bình Dương và phân cấp quản lý nhà nước

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỮU HÀO CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH TRONG CƠ CHẾ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở TỈNH BÌNH DƯƠNG GIAI ĐOẠN 1997 - 2017 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC Hà Nội - 2022 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỮU HÀO CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH TRONG CƠ CHẾ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở TỈNH BÌNH DƯƠNG GIAI ĐOẠN 1997 - 2017 Chuyên ngành: Chính trị học Mã số: 62310201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN VĂN HIỆP Hà Nội - 2022 LỜI CẢM ƠN Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học với đề tài “Chính quyền cấp tỉnh trong cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở tỉnh Bình Dương giai đoạn 1997 - 2017” là kết quả sau quá trình cố gắng không ngừng của nghiên cứu sinh (NCS) và được sự giúp đỡ tận tình, động viên khích lệ của thầy cô, người thân, đồng nghiệp và bạn bè. NCS xin chân thành gửi lời cảm ơn đến Lãnh đạo Trường Đại học Thủ Dầu Một - nơi NCS đang công tác; xin cảm ơn Lãnh đạo, cán bộ, thầy, cô Khoa Khoa học Chính trị Trường Đại học Khoa học Xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện cho NCS hoàn thành Luận án này. Đặc biệt, NCS xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc với GS.

Đỗ Quang Hưng, PGS. Nguyễn Văn Hiệp - hai vị ân sư đã tận tình trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo cho NCS từ lúc lựa chọn hướng nghiên cứu đến khi hoàn thành Luận án tiến sĩ. Để hoàn thành được bậc học và luận án tiến sĩ này, xin bày tỏ lòng biết ơn Cha, Mẹ - những đấng sinh thành và nuôi dưỡng NCS. Xin cảm ơn vợ và các con đã động viên, chia sẻ những khó khăn trong suốt thời gian NCS tham gia bậc học này.

NCS cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, khích lệ và giúp đỡ NCS hoàn thành luận án này. Xin chúc những điều tốt đẹp nhất luôn đến với những bậc thầy, cô, gia đình và bè bạn của NCS! NCS xin chân thành cảm ơn! Nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Hào LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đỗ Quang Hưng và PGS. Các số liệu và những trích dẫn trong Luận án luôn đảm bảo tính trung thực, chính xác, có nguồn gốc rõ ràng.

Người cam đoan Nguyễn Hữu Hào MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương. Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng phân cấp và thẩm quyền quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương.

Công trình nghiên cứu về tỉnh Bình Dương liên quan đến thực hiện thẩm quyền phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương. Đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu .27 Tiểu kết chương 1.30 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ CĂN CỨ CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ CỦA SỰ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM. Một số khái niệm cơ bản và hình thức phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam. Tính pháp lý của chính quyền cấp tỉnh trong phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam.

Thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh trong phân cấp quản lý nhà nước trên một số lĩnh vực .56 Tiểu kết chương 2.75 CHƯƠNG 3 CHÍNH QUYỀN TỈNH BÌNH DƯƠNG THỰC HIỆN THẨM QUYỀN TRONG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG (1997 - 2017). Điều kiện tự nhiên, đặc điểm hành chính và định hướng phát triển của chính quyền tỉnh Bình Dương (1997 - 2017). Thực hiện thẩm quyền quản lý nhà nước của chính quyền tỉnh Bình Dương trên một số lĩnh vực (1997 - 2017). Một số hạn chế và nguyên nhân hạn chế .127 Tiểu kết chương 3.132 CHƯƠNG 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI THẨM QUYỀN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH QUYỀN TỈNH BÌNH DƯƠNG.

Phương hướng. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả trong thực hiện phân cấp quản lý nhà nước của chính quyền tỉnh Bình Dương .140 Tiểu kết chương 4. 166 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 171 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

i DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TỪ VIẾT ĐẦY ĐỦ TỪ VIẾT TẮT Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNH, HĐH Chính quyền địa phương CQĐP Đảng cộng sản Việt Nam ĐCSVN Hội đồng nhân dân HĐND Khu công nghiệp KCN Kinh tế, xã hội KT, XH Quản lý nhà nước QLNN Ủy ban nhân dân UBND Xã hội chủ nghĩa XHCN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đề tài luận án được lựa chọn bởi những lý do chính sau đây: Thứ nhất, phân cấp quản lý nhà nước (QLNN) giữa Trung ương và chính quyền địa phương (CQĐP) là một trong những nội dung luôn được các quốc gia trên thế giới quan tâm và khẳng định “phân cấp quản lý như là một con đường để phát triển” [77, tr. Phân cấp QLNN cũng là một trong những giải pháp hữu hiệu để tiến hành cải cách, nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước. Từ thực tiễn cho thấy mỗi quốc gia đều kỳ vọng vào sự phát huy thế mạnh, tiềm năng của các địa phương.

Từ đó, cho phép CQĐP thực hiện chiến lược, phản ánh những nét riêng và quá trình chọn lựa của từng địa phương, thúc đẩy tính cạnh tranh giữa các địa phương nhằm đảm bảo sự gắn kết, đi đúng hướng chiến lược phát triển chung của đất nước. Đây cũng là động lực để các nước tăng cường phân cấp quản lý nhằm phát huy vai trò, trách nhiệm của CQĐP. Hơn nữa, thông qua phân cấp quản lý đã thể hiện rõ vị trí và quyền lực giữa các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương. Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền dân chủ, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), hội nhập quốc tế ở Việt Nam thì nội dung Trung ương phân cấp QLNN cho CQĐP là vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cao.

Mặt khác, mức độ phức tạp trong công tác quản lý tại địa phương ngày càng tăng, đặc biệt đối với những nước chuyển từ mô hình quản lý tập trung, bao cấp sang dân chủ pháp quyền, trong khi chính quyền Trung ương tập trung hoạch định chính sách, pháp luật, giải quyết những vấn đề chiến lược mang tầm vĩ mô. Hoàn toàn phù hợp khi nhận định: “Điều quan trọng nhất trong phân cấp quản lý là xác định rõ mối quan hệ giữa chính phủ trung ương và chính quyền địa phương trong hệ thống hành chính nhà nước. Chính phủ trung ương tập trung vào một số chức năng nhất định về quản lý vĩ mô bao gồm: xây dựng khung khổ chính sách quốc gia hoàn chỉnh, đồng bộ, vừa cho phép chính quyền địa phương có điều kiện để thực hiện các chiến lược, phản ánh đúng những đặc thù và sự lựa chọn của mỗi địa phương, 1 vừa đảm bảo sự gắn kết và đúng định hướng phát triển chung của quốc gia” [110, tr. Thứ hai, việc tổ chức thực thi quyền lực nhà nước trong mối tương quan giữa chính quyền Trung ương và địa phương nước ta có sự liên thông chặt chẽ với nhau, đồng thời cũng luôn đặt ra nhiều vấn đề có tính phức tạp, nhạy cảm.

Chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam thời gian qua nhìn chung đã phát huy được tính chủ động, sáng tạo khi quyết định các vấn đề riêng ở địa phương. Chính quyền các cấp từ Trung ương đến địa phương không trực tiếp điều hành sản xuất, phân phối sản phẩm hoặc trực tiếp kinh doanh,. mà là chủ thể điều tiết, hướng dẫn và ban hành những chính sách nhằm tạo sự công bằng, ngăn ngừa, phòng tránh những hạn chế, lệch lạc, khuyết tật của nền kinh tế thị trường, bảo vệ quyền lợi, lợi ích của người dân. Chính vì thế Trung ương có tìm kiếm giải pháp tốt nhất cho việc phân cấp quản lý đối với địa phương thì cũng rất “khó có thể tách rời quyền hạn và trách nhiệm giữa các đơn vị chính quyền ở cấp trung ương và địa phương trong việc đảm bảo trách nhiệm giải trình của các đơn vị địa phương đang ngày càng được mở rộng” [77, tr.

Trên tổng thể thực hiện phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP thời gian qua bên cạnh những kết quả khả quan, còn nhiều vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu như: phân cấp chưa thật cụ thể; phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương nhìn chung còn hiện tượng chồng chéo, trùng lặp, “phân khúc” trong công việc. Thậm chí còn quan niệm xem Trung ương như “bảo mẫu” của địa phương; địa phương chỉ là “cánh tay nối dài” quyền lực của Trung ương. Điều đó ít, nhiều tạo ra tâm lý dựa dẫm, ỷ lại, thiếu tính chủ động trong tổ chức, điều hành các hoạt động thực tiễn của CQĐP. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu nhằm đặt CQĐP trước hết là chính quyền cấp tỉnh vào đúng vị trí, vai trò của nó ở địa phương.

Thứ ba, Tỉnh Bình Dương - một tỉnh thành công trên con đường kiến tạo địa phương theo hướng CNH, HĐH kể từ khi được tái thành lập và đi vào hoạt động từ ngày 01/01/1997. Cũng như các tỉnh, thành khác trong cả nước, chính quyền tỉnh Bình Dương đã điều hành mọi hoạt động của địa phương theo quy định về phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP. Sau 20 năm xây dựng và phát triển (1997 - 2017), 2 Bình Dương từ một tỉnh nghèo, thuần nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ theo hướng công nghiệp, dịch vụ với 41 khu và cụm công nghiệp, nhiều khu trung tâm thương mãi, dân cư “mọc lên” trang hoàng rạng rỡ cho bộ mặt của Bình Dương. Tỉnh được Trung ương đánh giá là một trong số ít địa phương có tốc độ chuyển biến kinh tế, xã hội (KT, XH) nhanh nhất cả nước.

Trong thực tế, chính quyền tỉnh Bình Dương đã kết hợp hài hòa giữa những yếu tố: “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để kiến tạo địa phương.