Tác động đô thị hóa tới môi trường, bệnh tật cộng đồng TP.HCM (1990-2007) - Phạm Gia Trân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------- PHẠM GIA TRÂN TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN BIẾN ĐỔI MÔI TRƯỜNG VÀ BỆNH TẬT CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - GIAI ĐOẠN 1990-2007 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2009 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------- PHẠM GIA TRÂN TÁC ĐỘNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA ĐẾN BIẾN ĐỔI MÔI TRƯỜNG VÀ BỆNH TẬT CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - GIAI ĐOẠN 1990-2007 CHUYÊN NGÀNH SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG MÃ SỐ: 62.15 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ TÀI NGUYÊN MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS VÕ HƯNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2009 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ATTP: An toàn thực phẩm BVMT: Bảo vệ môi trường CNH: Công nghiệp hóa ĐTH: Đô thị hóa GDMT: Giáo dục môi trường GTVT: Giao thông vận tải KCN: Khu công nghiệp KCX: Khu chế xuất KHCN: Khoa học công nghệ SAWACO: Công ty cấp nước Sài Gòn SXH: Sốt xuất huyết TN-MT: Tài nguyên và môi trường TP.HCM: Thành phố Hồ Chí Minh UBND: Ủy ban nhân dân WHO: Tổ chức y tế Thế giới YTDP: Y tế dự phòng LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành được luận án này tôi xin đặc biệt chân thành cảm ơn Thầy PGS.TS Võ Hưng, người đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt cho tôi những kiến thức và phương pháp làm việc, động viên giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thầy TS. Hoàng Hưng - Giảng viên khoa Môi trường trường ĐH Kỹ thuật công nghệ TP. Hồ Chí Minh, Thầy GS.Tiến sĩ Lê Huy Bá – Viện khoa học công nghệ và quản lý môi trường – ĐH Công Nghiệp TP.HCM, đã chỉ bảo cho tôi từ những ngày đầu bổ sung xây dựng ý tưởng, định hướng giới hạn phạm vi nghiên cứu, đồng thời nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình học nghiên cứu sinh.

Tôi cũng xin cảm ơn Uy ban nhân dân các Quận 2, Quận 3, Quận 6, Quận Tân Phú, Huyện Củ Chi và Huyện Nhà Bè và đại diện các hộ gia đình tại địa phương đã nhiệt tình, trung thực hợp tác giành thời gian quý báu chia sẻ những quan điểm, kinh nghiệm, tâm tư, nguyện vọng để chúng tôi có cơ sở viết nên nghiên cứu này. Nhân đây cũng xin cảm ơn các thầy cô khoa Địa lý trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đã động viên giúp đỡ và ủng hộ tôi hoàn thành đề tài này. Kính chúc mọi người sức khỏe, hạnh phúc và thành công.

Nghiên cứu sinh Phạm Gia Trân TÓM TắT Luận án tiến sĩ với đề tài ”Tác động của quá trình đô thị hoá đến biến đổi môi trường và bệnh tật của cộng đồng dân cư tại thành phố Hồ Chí Minh – Giai đoạn 1990-2007” được thực hiện với bốn mục tiêu: 1) nhận dạng và phân tích quá trình đô thị hoá của thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1990-2007; 2) nhận dạng và phân tích các tác động tiêu cực của biến đổi môi trường tự nhiên và xã hội đến sức khoẻ người dân thành phố trong thời kỳ đô thị hoá; 3) nhận dạng và phân tích các giải pháp các cơ quan chức năng đã và đang thực hiện•để ngăn ngừa và giải quyết các vấn đề môi trường và bệnh tật người dân thành phố trong thời kỳ đô thị hoá; và 4) đề xuất các giải pháp hạn chế những tác động tiêu cực về môi trường và sức khỏe người trong thời kỳ đô thị hoá. Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận đa ngành và hệ thống. Các dữ liệu sử dụng bao gồm dữ liệu sơ cấp từ điều tra bảng hỏi và phỏng vấn sâu, và dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo và số liệu thống kê của các sở ban ngành liên quan, niên giám thống kê và các nghiên cứu trước đây. Các phát hiện chính trong nghiên cứu này cho thấy thành phố Hồ Chí Minh đang trong xu thế chung của quá trình đô thị hoá ở các nước đang phát triển, tỉ lệ tăng dân số hàng năm của thành phố luôn luôn ở mức cao và sự gia tăng dân số thành phố chủ yếu là từ gia tăng cơ học.

Lãnh thổ thành phố Hồ Chí Minh phát triển từ khu vực trung tâm lan tỏa ra khu vực vùng ven thành phố. Điều này đã góp phần gia tăng sức ép với tài nguyên và môi trường tại đây. Trong thời gian tới, sự phát triển thành phố gắn liền với đô thị vệ tinh. Trong thời kỳ đô thị hoá, các biến đổi tiêu cực của môi trường tự nhiên và kinh tế-xã hội của thành phố có quan hệ chặt chẽ với sự gia tăng nhanh của dân số đô thị, quản lý đô thị yếu kém và ý thức bảo vệ môi trường thấp trong xã hội Thành phố Hồ Chí Minh tồn tại mô hình kép về bệnh tật, đó là tồn tại song song giữa các loại bệnh truyền nhiễm và các bệnh liên quan môi trường không khí và bệnh môi trường xã hội.

Trong các nhóm dân cư, người nhập cư và người nghèo bị tác động nhiều nhất về sức khỏe do hậu quả của đô thị hóa quá tải. Vùng ven và các khu dân cư nghèo là những khu vực cơ sở vật chất hạ tầng thiếu thốn, xuống cấp và quá tải và sức khỏe người dân tại đây đang bị tác động nghiêm trọng. Trong thời kỳ 1990-2007, nhiều chương trình bảo vệ môi trường và nâng cao nhận thức môi trường cộng đồng được thực hiện. Hạn chế của các chương trình bảo vệ môi trường trong thời gian qua được đánh giá có liên quan đến các vấn đề như: quản lý và phối hợp hoạt động, xử lý vi phạm, tham gia của cộng đồng … Hạn chế của các chương trình nâng cao nhận thức môi trường cộng đồng trong thời gian qua có liên quan đến các vấn đề như: chưa thu hút sự tham gia cộng đồng, nội dung hoạt động và truyền thông lặp đi lặp lại và chưa thiết thực, chưa có sự phối hợp giữa các cấp trong thực hiện… Trong thời kỳ 1990-2007, các chương trình/hoạt động phòng chống bệnh tật đã góp phần làm giảm tỷ lệ mắc, chết do các dịch bệnh.

Tuy nhiên, các chương trình/hoạt động phòng chống bệnh tật này chỉ khống chế được gia tăng bệnh chứ không chấm dứt được bệnh. Tồn tại của các chương trình/hoạt động phòng chống bệnh tật trong thời gian qua bao gồm: y tế dự phòng chưa được sự quan tâm đúng mức, chưa có sự phân định trách nhiệm rõ ràng và phối hợp tốt và đồng bộ trong hoạt động, chưa thúc đẩy xã hội hóa hoạt động, việc không tuân thủ các qui định vệ sinh của các cơ sở cùng với quản lý không nghiêm của địa phương và ý thức về phòng chống bệnh tật của người dân chưa cao. Để giảm bớt các tác động tiêu cực của đô thị hoá đến sức khoẻ người dân, nghiên cứu đưa ra các đề nghị cho năm nhóm vấn đề chính bao gồm: kiểm soát đô thị hoá, nâng cao công tác quản lý môi trường, tăng cường hoạt động nâng cao nhận thức môi trường, nâng cao hoạt động phòng chống bệnh tật và xoá đói giảm nghèo.D thesis paper on”The impact of urbanization to the changes of environment and diseases in HCMC – period 1990-2007” is carried out to address the research objectives, which are 1) identify and analysis the urbanization process in HCMC during the period 1990-2007, 2) identify and analysis negative impacts of urbanization to environment and people’s health in HCMC, 3) identify and analysis solutions that have been and being carried out by functional agencies, and 4) produce recommendations to reduce negative impacts of urbanization. Research utilizes interdisciplinary and systematic approach.

Research data include both primary data collected by questionnaire and in-depth interview and secondary data reviewed from reports and statistics of related functional agencies, statistical yearbook and previous research. Main findings show that HCMC has the tendency of urbanization as that of developing countries with high annual growth rate of population and even higher mechanical growth rate. The territory of HCMC has been enlarged from central into peripheral areas. Consequently, it contributes to the pressure on resources and environment of these areas.

In the future, the development of HCMC will closely link with type satellite – cities. In the period of urbanization, the negative impacts on physical and socio- economic environment of city have strong relationship with fast increase of population, weak urban management and low perception of environmental protection. In HCMC, double pattern of disease has been observed. These are infectious diseases that exist in parallel with air pollution based diseases and social environment based diseases.

Among the different groups of population, the migrants and the poor have been affected most in terms of their health due to extensive urbanization. Peripheral and urban poor areas suffer insufficient, degrading and overloaded infrastructure and therefore, local people’s health has been seriously influenced. In the period 1990-2007, many environmental protection programs and community environmental awareness raising programs have been carried out. Constrains of environment protection programs compose of issues of management of project, combination in operation, dealing of violation, participation of community… Constrains of community environment awareness raising programs include having no attraction of attention of people, repeated and impractical contents, having no combination in work among actors … In the period 1990-2007, disease preventive programs have contributed to the reduce of infected rate and death rate of disease caused by epidemic diseases.

However, these programs have only prevented the increase of disease but they didn’t terminate them. Constrains of these programs include preventive health system was not received the proper concern, responsibility’s assignment among related agencies was not clearly, combination and comprehensive in work among actors didn’t exist, socialization in activities wasn’t strengthened, establishments did not follow sanitation regulations, functional agencies manage unstrictly and low perception of disease prevention of people. To reduce negative impacts of urbanization towards people’s health, research contributes recommendations related to five issues including urbanization control, enhancing of environment management, improvement of environment awareness raising activities, strengthening of disease prevention program and hunger eradication and poverty alleviation. Mục lục PHẦN MỞ ĐẦU .2 B- MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.

4 1- MỤC TIÊU TỔNG QUÁT. 4 2- MỤC TIÊU CỤ THỂ.4 C- TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 KHÁI NIỆM ĐÔ THỊ HOÁ.2 CÁC MÔ HÌNH VÀ KHUYNH HƯỚNG ĐÔ THỊ HOÁ .3 ĐÔ THỊ HOÁ QUÁ TẢI. 12 2- ĐÔ THỊ HOÁ TRÊN THẾ GIỚI .1 Đô thị hoá tại các nước phát triển .2 Đô thị hoá tại các nước đang phát triển .3 Bài học kinh nghiệm về đô thị hóa. 18 3- CÁC NGHIÊN CỨU VỀ ĐÔ THỊ HOÁ, MÔI TRƯỜNG VÀ SỨC KHỎE TẠI VIỆT NAM VÀ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.

20 D- KHUNG NGHIÊN CỨU. KHUNG NGHIÊN CỨU LÝ THUYẾT. NHỮNG LUẬN ĐIỂM KHOA HỌC. 26 E- PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU.