Luận án TS Luật học: Quyền hành pháp ở Việt Nam hiện nay - Lê Thị Ngọc Trâm

Nghiên cứu quyền hành pháp là một vấn đề cấp thiết. Hiến pháp năm 2013 khẳng định Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát. Việc xác định rõ các chủ thể thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp là trọng tâm. Điều này tạo điều kiện làm rõ vị trí, vai trò của từng quyền. Thuật ngữ "quyền hành pháp" chính thức được ghi nhận trong Hiến pháp từ năm 1992 (sửa đổi, bổ sung) và tiếp tục phát triển trong Hiến pháp năm 2013. Sự thay đổi này phản ánh nhận thức mới của Đảng và Nhà nước về tổ chức quyền lực. Chính phủ Việt Nam được xác định là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp. Tuy nhiên, nội dung cụ thể của quyền hành pháp chưa được giải thích thấu đáo. Nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ, cần nghiên cứu sâu hơn.

Quyền hành pháp là một trong ba quyền cơ bản của bộ máy nhà nước. Nó gắn liền với hoạt động quản lý nhà nước. Trước Hiến pháp năm 2013, thuật ngữ này ít được nhấn mạnh. Tư duy truyền thống tập trung nhiều hơn vào quyền lập pháp. Cương lĩnh năm 1991 của Đảng đã đề cập đến sự phân công ba quyền. Song, nội dung của quyền hành pháp vẫn chưa được làm rõ đầy đủ. Đây là một khoảng trống trong nghiên cứu lý luận. Quyền hành pháp bao gồm các chức năng, nhiệm vụ cụ thể. Việc xác định rõ các nội dung này giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của Chính phủ Việt Nam và toàn bộ máy hành chính nhà nước.

Hiến pháp năm 2013 đánh dấu bước tiến quan trọng. Điều 94 Hiến pháp 2013 quy định rõ: "Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất... thực hiện quyền hành pháp". Điều này tạo cơ sở pháp lý vững chắc. Tuy nhiên, việc triển khai thực hiện trên thực tế đặt ra nhiều câu hỏi. Cần nghiên cứu sâu về ý nghĩa của những thay đổi này. Đánh giá thực tiễn tổ chức quyền hành pháp là cần thiết. Các vấn đề trong việc hoàn thiện tổ chức và vận hành quyền hành pháp cần được giải quyết. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước.

Quyền lực nhà nước là khái niệm trung tâm trong lý luận pháp luật. Nó thể hiện khả năng điều khiển xã hội của nhà nước. Quyền lực nhà nước ở Việt Nam là thống nhất, thuộc về Nhân dân. Tuy nhiên, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan. Quyền hành pháp là một bộ phận của quyền lực nhà nước. Nó được giao cho Chính phủ Việt Nam và các cơ quan hành chính thực hiện. Hành pháp là quyền quản lý, điều hành các hoạt động xã hội. Nó đảm bảo sự vận hành của bộ máy nhà nước. Khái niệm quyền hành pháp cần được hiểu rõ ràng. Việc này giúp xác định đúng vị trí, chức năng của các cơ quan.

Nội dung của quyền hành pháp rất rộng. Nó bao gồm việc xây dựng chính sách, thi hành pháp luật. Các hoạt động quản lý hành chính, giám sát thực thi cũng nằm trong đó. Quyền hành pháp có tính chủ động, linh hoạt cao. Nó phản ứng nhanh chóng với các vấn đề phát sinh. Đây là đặc điểm quan trọng giúp duy trì ổn định xã hội. Hành pháp có nhiệm vụ đảm bảo các hoạt động công diễn ra suôn sẻ. Nó cũng liên quan đến việc ban hành các văn bản dưới luật. Thực thi pháp luật hành chính là nhiệm vụ cốt lõi của quyền hành pháp. Việc này đòi hỏi một bộ máy hành chính nhà nước tinh gọn, hiệu quả.

Quyền hành pháp không hoạt động độc lập. Nó có mối quan hệ chặt chẽ với quyền lập pháp và tư pháp. Lập pháp tạo ra khuôn khổ pháp lý. Hành pháp thực thi các luật đó. Tư pháp giải quyết các vi phạm pháp luật. Ba quyền này cần có sự phân công rành mạch. Đồng thời, sự phối hợp và kiểm soát lẫn nhau là cần thiết. Điều này giúp ngăn chặn lạm quyền. Nó cũng đảm bảo hiệu quả hoạt động của toàn bộ máy nhà nước. Hiến pháp năm 2013 nhấn mạnh nguyên tắc này. Việc kiểm soát quyền lực hành pháp là một yêu cầu quan trọng. Nó góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền vững mạnh.

Trước Hiến pháp năm 2013, các quy định về quyền hành pháp chưa thực sự rõ ràng. Các Hiến pháp trước đây thường tập trung vào quyền lập pháp. Thuật ngữ "quyền hành pháp" ít được đề cập trực tiếp. Thay vào đó, nó thường được hiểu thông qua chức năng của Chính phủ Việt Nam. Cương lĩnh năm 1991 đã nhắc đến sự phân công ba quyền. Tuy nhiên, nội dung và ranh giới còn mờ nhạt. Việc này dẫn đến một số chồng chéo trong chức năng. Bộ máy hành chính nhà nước hoạt động chưa thực sự hiệu quả. Thể chế hành pháp cần được cải thiện. Các học giả đã chỉ ra nhiều bất cập.

Hiến pháp năm 2013 là một bước tiến lớn. Nó chính thức ghi nhận "Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất... thực hiện quyền hành pháp" (Điều 94). Quy định này tạo cơ sở pháp lý vững chắc. Nó làm rõ vị trí, vai trò của Chính phủ Việt Nam. Hiến pháp 2013 cũng nhấn mạnh nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát. Đây là nền tảng cho việc thực thi pháp luật hành chính. Nó giúp xác định rõ nhiệm vụ của Thủ tướng Chính phủ. Việc này thúc đẩy quá trình cải cách hành chính Việt Nam. Các quy định mới giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Mặc dù có những tiến bộ, quy định pháp luật vẫn còn hạn chế. Nội dung cụ thể của quyền hành pháp chưa được giải thích thấu đáo. Một số vấn đề chưa được nghiên cứu sâu sắc. Ranh giới giữa các quyền đôi khi còn chưa rõ. Việc này có thể gây khó khăn trong thực thi. Cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp chưa hoàn thiện. Đôi khi vẫn còn tình trạng lạm quyền. Các quy định về trách nhiệm giải trình cần được tăng cường. Cải cách hành chính Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh. Hoàn thiện thể chế hành pháp là nhiệm vụ trọng tâm. Điều này đòi hỏi sự sửa đổi, bổ sung các văn bản dưới luật.

Kiểm soát quyền lực hành pháp là nguyên tắc thiết yếu của Nhà nước pháp quyền. Nó nhằm ngăn chặn lạm quyền, đảm bảo tính công khai, minh bạch. Các cơ chế kiểm soát bao gồm kiểm soát từ quyền lập pháp (Quốc hội), quyền tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát). Ngoài ra, còn có kiểm soát nội bộ trong bộ máy hành chính nhà nước. Kiểm soát từ phía Nhân dân và các tổ chức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Hiến pháp năm 2013 nhấn mạnh sự cần thiết của kiểm soát quyền lực. Cơ chế này giúp Chính phủ Việt Nam hoạt động hiệu quả, đúng pháp luật. Nó cũng tăng cường trách nhiệm giải trình của Thủ tướng Chính phủ và các bộ, ngành.

Thực tiễn kiểm soát quyền lực hành pháp vẫn còn nhiều thách thức. Một số cơ chế kiểm soát chưa phát huy hết hiệu quả. Sự chồng chéo trong chức năng, nhiệm vụ có thể làm giảm tính khách quan. Việc thực thi pháp luật hành chính đôi khi còn thiếu nhất quán. Cơ chế phản biện xã hội cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Các công cụ giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân cần được tăng cường. Thách thức lớn là làm sao để các cơ quan kiểm soát đủ năng lực và độc lập. Quản lý nhà nước hiệu quả đòi hỏi một hệ thống kiểm soát chặt chẽ. Cần tránh tình trạng hình thức trong kiểm soát.

Cải cách hành chính Việt Nam là một nhiệm vụ chiến lược. Nó góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của quyền hành pháp. Cải cách tập trung vào việc tinh gọn bộ máy hành chính nhà nước. Nó giảm bớt các thủ tục hành chính rườm rà. Mục tiêu là xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, phục vụ Nhân dân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin là yếu tố then chốt. Đào tạo, nâng cao năng lực cán bộ công chức là cần thiết. Cải cách hành chính cũng hướng đến việc tăng cường minh bạch. Nó chống tham nhũng và lãng phí. Đây là yếu tố quan trọng để đảm bảo thực thi pháp luật hành chính hiệu quả.

Định hướng cho giai đoạn tới là tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát. Cần làm rõ hơn nữa nội dung, chức năng của quyền hành pháp. Đảm bảo Chính phủ Việt Nam thực sự là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất. Tập trung vào mục tiêu quản lý nhà nước hiệu quả, minh bạch. Xây dựng một nền hành chính phục vụ Nhân dân. Định hướng này đòi hỏi sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Nó cũng yêu cầu sự thay đổi trong tư duy quản lý.

Giải pháp trọng tâm là hoàn thiện thể chế hành pháp. Cần sửa đổi, bổ sung các luật liên quan. Việc này giúp cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp 2013. Cần làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan. Tinh gọn bộ máy hành chính nhà nước là cần thiết. Giảm bớt các tầng nấc trung gian. Tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát. Điều này giúp đẩy nhanh quá trình ra quyết định. Nó cũng nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật hành chính. Việc này giúp Chính phủ Việt Nam hoạt động hiệu quả hơn.

Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức là yếu tố then chốt. Cần đào tạo chuyên sâu, bồi dưỡng kiến thức pháp luật. Tăng cường đạo đức công vụ. Phát triển kỹ năng quản lý, lãnh đạo. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực hành pháp. Đảm bảo tính độc lập của các cơ quan kiểm soát. Xây dựng kênh giám sát của Nhân dân hiệu quả hơn. Khuyến khích sự tham gia của xã hội vào quá trình quản lý nhà nước. Những giải pháp này góp phần xây dựng một nền hành chính mạnh. Nó đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước.