Luận án TS Chính trị học: Hệ thống một đảng nổi trội, giá trị tham khảo VN

Đảng Cộng sản Việt Nam đã và đang là lực lượng lãnh đạo quốc gia kể từ khi Cách mạng Tháng Tám thành công. Vị trí lãnh đạo này là một tất yếu lịch sử khách quan, được khẳng định nhất quán trong các văn kiện đại hội Đảng và được Hiến pháp năm 1980, 1992, 2013 ghi nhận. Với sự lãnh đạo của Đảng, công cuộc đổi mới ở Việt Nam trong gần 35 năm qua đã đạt được những thành tựu to lớn, quan trọng cả về kinh tế, văn hóa, xã hội. Song song đó, yêu cầu đổi mới về hệ thống chính trị cũng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của một đảng cầm quyền hiện đại. Nghị quyết Trung ương 6 khóa XII của Đảng đã nhấn mạnh việc đổi mới cần thực hiện từng bước, thận trọng, có nguyên tắc và không chủ quan, nóng vội. Hệ thống chính trị Việt Nam đã bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Tuy nhiên, vẫn còn một số yếu kém, bất cập trong tổ chức bộ máy. Chức năng, nhiệm vụ, mối quan hệ công tác giữa các tổ chức trong hệ thống chính trị chưa được phân định rõ ràng, cần được điều chỉnh hợp lý hơn để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Nhiều công trình khoa học đã nghiên cứu sâu rộng về hệ thống chính trị nói chung và hệ thống chính trị Việt Nam nói riêng. Các nghiên cứu này đã đề cập đến khái niệm, cấu trúc, chức năng cơ bản của hệ thống chính trị. Chúng cũng phân tích chi tiết mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành như Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Các học giả trong và ngoài nước đã đưa ra nhiều đánh giá, nhận định về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong lãnh đạo, quản lý xã hội. Những công trình này đã cung cấp một bức tranh tổng thể về lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu hiện tại kế thừa các thành tựu đó, đồng thời bổ sung phân tích chuyên sâu về mô hình một đảng nổi trội trên thế giới. Việc này giúp cung cấp góc nhìn mới, chuyên sâu hơn, làm phong phú thêm kho tàng tri thức về chính trị học và quản lý nhà nước.

Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào lý luận chung về hệ thống chính trị hoặc phân tích thực trạng của hệ thống chính trị Việt Nam. Tuy nhiên, việc khảo cứu sâu sắc các mô hình một đảng nổi trội từ các quốc gia khác còn hạn chế. Đặc biệt là những quốc gia có bối cảnh lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển tương đồng hoặc có thể học hỏi được. Việc hệ thống hóa các bài học kinh nghiệm cụ thể về cơ chế duy trì quyền lực, phát triển kinh tế và quản trị hiệu quả chưa được thực hiện đầy đủ. Cần có nghiên cứu chuyên sâu về các yếu tố thành công đã giúp các đảng nổi trội duy trì vị thế của mình. Đồng thời, cũng cần chỉ rõ các thách thức, rủi ro mà các mô hình này đã đối mặt và cách thức họ vượt qua. Điều này giúp Việt Nam có cơ sở khoa học vững chắc hơn trong việc vận dụng, tham khảo có chọn lọc các giá trị đó, phục vụ quá trình đổi mới hệ thống chính trị hiệu quả và bền vững.

Hệ thống chính trị một đảng nổi trội không đồng nghĩa với hệ thống độc đảng. Đây là một mô hình đặc trưng, trong đó một đảng chính trị duy trì ưu thế chính trị tuyệt đối và lâu dài trong một hệ thống đa đảng. Đảng này thường giành được đa số tuyệt đối hoặc đa số đáng kể trong các cuộc bầu cử lập pháp, và giữ vững quyền lực nhà nước trong nhiều thập kỷ liên tiếp. Đặc điểm chính là sự ổn định của đảng cầm quyền, dù các đảng đối lập vẫn tồn tại, hoạt động và tham gia tranh cử. Tuy nhiên, các đảng đối lập này thường không đủ sức mạnh để thách thức vị thế cầm quyền của đảng nổi trội một cách hiệu quả. Khái niệm này giúp phân biệt rõ ràng mô hình này với các hệ thống đa đảng cạnh tranh cân bằng hơn, nơi quyền lực thường xuyên luân chuyển giữa các đảng. Nó cũng khác biệt với hệ thống độc đảng hoàn toàn, nơi chỉ có một đảng được phép tồn tại.

Đảng cầm quyền trong hệ thống một đảng nổi trội thường sở hữu nhiều đặc điểm chung nổi bật. Đảng này thường có lịch sử lâu đời, với một nền tảng tư tưởng và cương lĩnh chính trị vững chắc, được xây dựng trên những giá trị cốt lõi. Đảng có khả năng huy động sự ủng hộ rộng rãi từ nhiều tầng lớp xã hội, tạo thành một liên minh cử tri vững chắc. Năng lực lãnh đạo, quản lý và điều hành quốc gia một cách hiệu quả là yếu tố then chốt, được thể hiện qua các thành tựu phát triển. Các chính sách của đảng thường hướng đến mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững, nâng cao đời sống nhân dân. Đảng cũng có khả năng thích ứng cao với các thay đổi chính trị, kinh tế, xã hội trong nước và quốc tế. Cơ chế nội bộ của đảng thường chặt chẽ, kỷ luật cao, giúp duy trì sự thống nhất và sức mạnh nội tại, tạo điều kiện cho việc thực hiện các quyết sách lớn.

Mối quan hệ giữa đảng cầm quyền và nhà nước là trọng tâm trong hệ thống một đảng nổi trội. Đảng đóng vai trò định hướng chính sách và chiến lược phát triển quốc gia thông qua cương lĩnh, nghị quyết và các quyết sách cấp cao. Nhà nước, với bộ máy hành chính và lập pháp, có nhiệm vụ cụ thể hóa và thực thi các quyết sách đó. Sự phân công, phối hợp giữa đảng và nhà nước được thiết lập rõ ràng, nhằm tránh sự chồng chéo và tối ưu hóa hiệu quả. Đảng không trực tiếp can thiệp vào công việc điều hành hàng ngày của nhà nước. Thay vào đó, đảng lãnh đạo bằng cương lĩnh, đường lối và thông qua việc giới thiệu, bố trí các đảng viên ưu tú giữ vị trí chủ chốt trong các cơ quan nhà nước. Mối quan hệ này đảm bảo tính thống nhất trong điều hành, tính liền mạch trong chính sách và giúp tối ưu hóa hiệu quả hoạt động của toàn bộ hệ thống chính trị vì mục tiêu chung của đất nước.

Nhật Bản là một trong những ví dụ điển hình nhất về hệ thống một đảng nổi trội trong thế giới dân chủ. Đảng Dân chủ Tự do (LDP) đã nắm giữ quyền lực gần như liên tục kể từ khi thành lập năm 1955 cho đến nay, với chỉ một vài giai đoạn gián đoạn ngắn ngủi. LDP đóng vai trò trung tâm trong quá trình tái thiết và phát triển kinh tế thần kỳ của Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Đảng duy trì ưu thế nhờ khả năng tập hợp lực lượng rộng rãi, xây dựng các liên minh chính trị hiệu quả và khả năng thích ứng chính sách linh hoạt với các thách thức mới. Sự ủng hộ của người dân được củng cố mạnh mẽ thông qua những thành tựu kinh tế vượt bậc và việc duy trì ổn định xã hội. Mặc dù có những thời điểm mất đa số, LDP vẫn luôn tìm cách quay trở lại vị trí lãnh đạo, phản ánh khả năng tự đổi mới, củng cố nội bộ và khả năng đáp ứng yêu cầu của cử tri.

Hàn Quốc cũng trải qua một giai đoạn quan trọng với mô hình hệ thống một đảng nổi trội, đặc biệt trong các thập niên đầu của quá trình phát triển kinh tế thần kỳ. Các đảng cầm quyền như Đảng Cộng hòa Dân chủ dưới thời Park Chung-hee đã giữ vai trò chủ đạo trong việc định hình đường lối phát triển đất nước. Giai đoạn này chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ của Hàn Quốc, từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu trở thành một cường quốc công nghiệp và công nghệ. Chính sách phát triển kinh tế theo hướng xuất khẩu và sự can thiệp mạnh mẽ của nhà nước được ưu tiên hàng đầu, với vai trò dẫn dắt của đảng cầm quyền. Mặc dù sau đó Hàn Quốc đã chuyển sang hệ thống đa đảng cạnh tranh và dân chủ hóa sâu rộng hơn, giai đoạn một đảng nổi trội đã tạo nền tảng vững chắc. Nó để lại nhiều bài học về quản trị, định hướng phát triển công nghiệp và vai trò của nhà nước trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Singapore là một minh chứng nổi bật cho sự thành công vượt trội của mô hình hệ thống một đảng nổi trội trong bối cảnh hiện đại. Đảng Hành động Nhân dân (PAP) đã duy trì quyền lực từ khi Singapore giành độc lập cho đến nay, kiến tạo nên sự phát triển thần kỳ của đảo quốc này. PAP đã biến một quốc gia nhỏ bé, không có tài nguyên thành một trung tâm tài chính, thương mại và công nghệ hàng đầu thế giới. Sự lãnh đạo của PAP được đánh giá cao về tính hiệu quả, tầm nhìn chiến lược và năng lực quản lý vượt trội. Đảng này ưu tiên các giá trị như kỷ luật, liêm chính, minh bạch và xây dựng đội ngũ cán bộ tài năng. Chính sách của PAP tập trung vào phát triển con người, kinh tế tri thức và thu hút đầu tư nước ngoài. Hệ thống chính trị ổn định, hoạt động minh bạch đã tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế và đổi mới sáng tạo, chứng minh khả năng của một đảng nổi trội trong việc kiến tạo sự thịnh vượng bền vững.

Các hệ thống chính trị một đảng nổi trội trên thế giới thường có nhiều nét tương đồng và nổi bật. Chúng thường đạt được sự ổn định chính trị cao, là điều kiện tiên quyết cho phát triển kinh tế dài hạn và thu hút đầu tư. Các đảng cầm quyền trong mô hình này thường có tầm nhìn chiến lược rõ ràng, xuyên suốt qua nhiều nhiệm kỳ. Khả năng hoạch định và thực thi chính sách hiệu quả, đồng bộ là một điểm mạnh lớn. Các quốc gia vận hành mô hình này thường đạt chỉ số GDP và HDI (Chỉ số Phát triển Con người) cao, cho thấy sự phát triển toàn diện (tham khảo Bảng 4.1, 4.2). Mặc dù có những lo ngại về dân chủ và tiềm năng tham nhũng, nhiều trường hợp vẫn duy trì mức độ nhận thức tham nhũng thấp, nhờ các cơ chế kiểm soát hiệu quả (tham khảo Bảng 4.3). Hệ thống này cho thấy khả năng thích nghi tốt và năng lực tự điều chỉnh mạnh mẽ trước các biến động và thách thức mới của thời đại.

Việt Nam có thể học hỏi nhiều bài học quý giá từ các mô hình một đảng nổi trội đã được khảo cứu. Quan trọng nhất là củng cố vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời nâng cao năng lực cầm quyền và hiệu quả quản lý nhà nước. Cần chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, chuyên nghiệp, có năng lực và phẩm chất đạo đức. Công tác cải cách hành chính cần được đẩy mạnh, tăng cường tính minh bạch, giảm thiểu thủ tục rườm rà. Phải tăng cường sự tham gia của nhân dân vào quá trình xây dựng chính sách và giám sát quyền lực, phát huy dân chủ cơ sở là chìa khóa để duy trì sự ủng hộ. Các kinh nghiệm về phát triển kinh tế dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và thu hút đầu tư chất lượng cao cũng rất giá trị. Điều này giúp đảm bảo sự phát triển bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Đổi mới hệ thống chính trị Việt Nam cần theo định hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực và hiệu quả. Việc phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cơ quan trong hệ thống là cấp thiết, nhằm tránh sự chồng chéo và lãng phí nguồn lực. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, đảm bảo mọi quyền lực đều được kiểm soát chặt chẽ. Tăng cường tính giải trình của các tổ chức và cá nhân trong hệ thống là yếu tố quan trọng để củng cố niềm tin của nhân dân. Đẩy mạnh công tác phòng chống tham nhũng, tiêu cực một cách quyết liệt. Nâng cao vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức xã hội, cũng như của nhân dân. Đảm bảo dân chủ xã hội chủ nghĩa được phát huy tối đa, kế thừa các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Đồng thời, mạnh dạn tiếp thu tinh hoa văn hóa và văn minh nhân loại. Xây dựng một hệ thống chính trị vững mạnh, trong sạch, thực sự của dân, do dân, vì dân, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ phát triển mới và hội nhập quốc tế.