Luận án Tiến sĩ: Hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch COVID-19 (2019-2023)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Văn Sơn HỢP TÁC QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG PHÒNG CHỐNG ĐẠI DỊCH COVID-19 (2019-2023) LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC Hà Nội - 2025 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Văn Sơn HỢP TÁC QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG PHÒNG CHỐNG ĐẠI DỊCH COVID-19 (2019-2023) Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế Mã số: 9310601.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Hoàng Khắc Nam 2. Lê Lêna XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Chủ tịch hội đồng đánh giá Ngƣời hƣớng dẫn khoa học Luận án Tiến sĩ PGS.TS Trần Thiện Thanh GS. Hoàng Khắc Nam Hà Nội - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, đƣợc thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS.

Hoàng Khắc Nam và TS. Trong luận án, những thông tin tham khảo từ các công trình nghiên cứu khác đã đƣợc nghiên cứu sinh chú thích rõ nguồn. Các số liệu, những kết luận nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố dƣới bất cứ hình thức nào. Tôi xin chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình.

Hà Nội, ngày …. năm 2025 NGHIÊN CỨU SINH Nguyễn Văn Sơn LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất và biết ơn sâu sắc nhất tới GS. Hoàng Khắc Nam và TS. Lê Lêna là ngƣời thầy, ngƣời cô đáng kính, luôn quan tâm chỉ bảo, thƣờng xuyên động viên tôi trong suốt quá trình học tập Nghiên cứu sinh tại Khoa Quốc tế học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội và cũng là ngƣời hƣớng dẫn về khoa học giúp tôi có thể hoàn thành Luận án này.

Tôi xin gửi cảm ơn chân thành tới quý Thầy, Cô thuộc Khoa Quốc tế học và Phòng sau Đại học Trƣờng Đại học Khoa học, Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội vì đã luôn hỗ trợ, hƣớng dẫn tôi trong quá trình học chƣơng trình Nghiên cứu sinh tại trƣờng. Lòng biết ơn và trân quý của tôi cũng xin đƣợc gửi tới tập thể Lãnh đạo Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Quý thầy, cô và đồng nghiệp tại Viện Quan hệ quốc tế và Viện Chính trị học - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh về những hỗ trợ, quan tâm, điều kiện đối với tôi trong quá trình thực hiện Luận án. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình tôi, các bạn cùng khóa Nghiên cứu sinh 2021 - 2024 và các bạn lớp Thạc sĩ quan hệ quốc tế khóa 2022 -2024 đã luôn ủng hộ, giúp đỡ và đồng hành cùng tôi trong các giai đoạn học tập, nghiên cứu và viết Luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn văn Sơn MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. 4 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH VẼ. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của Luận án. Bố cục của Luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các công trình nghiên cứu về đại dịch Covid-19 và tác động của đại dịch Covid-19 tới an ninh, phát triển. Các công trình nghiên cứu về hợp tác quốc tế trong phòng chống đại dịch Covid-19. Các công trình nghiên cứu về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19.

Một số nhận xét và những vấn đề đặt ra cho luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG PHÕNG CHỐNG ĐẠI DỊCH COVID-19. Các khái niệm liên quan tới luận án. Lý thuyết quan hệ quốc tế có liên quan tới hợp tác quốc tế về phòng chống đại dịch Covid-19.

Cơ sở thực tiễn về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19. Khái quát về đại dịch Covid-19 và những nỗ lực của cộng đồng quốc tế nhằm kiểm soát sự lây lan, bùng phát của đại dịch. Xu hướng hợp tác quốc tế trong phòng chống đại dịch Covid-19. Chủ trương hợp tác quốc tế của Việt Nam nhằm đối phó với các vấn đề an ninh phi truyền thống.

Khái quát về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống dịch bệnh. Tình hình đại dịch Covid-19 tại Việt Nam và tác động tới an ninh - phát triển. 79 Tiểu kết Chương 2. THỰC TRẠNG HỢP TÁC QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG VIỆC ĐỐI PHÓ VỚI ĐẠI DỊCH COVID -19.

Hợp tác với các cơ chế đa phƣơng. Hợp tác với Tổ chức Y tế thế giới WHO. Hợp tác trong khuôn khổ ASEAN. Hợp tác song phƣơng.

Hợp tác với Trung Quốc. Hợp tác với Mỹ. Hợp tác với Nhật Bản. Hợp tác với Ấn Độ.

Hợp tác quốc tế của Việt Nam với một số đối tác khác và hoạt động ngoại giao vắc xin Covid-19 của Việt Nam. 122 Tiểu kết Chương 3. ĐÁNH GIÁ VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM. Đánh giá chung về hợp tác quốc tế của Việt Nam trong phòng chống đại dịch Covid-19.

Một số kết quả đạt được. Một số tồn tại cần khắc phục. Một số hàm ý chính sách cho Việt Nam. 149 Tiểu kết Chương 4.

159 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 158 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 159 3 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Viết đầy đủ bằng tiếng Anh Viết đầy đủ bằng tiếng Việt ACCWG- The ASEAN Coordinating Nhóm Công tác liên ngành PHE Council Working Group on Hội đồng điều phối ASEAN Public Health Emergencies về ứng phó các tình huống y tế khẩn cấp ACPHEED ASEAN Centre for Public Trung tâm ASEAN ứng phó Health Emergencies and với các tình huống y tế cộng Emerging Diseases cộng khẩn cấp và dịch bệnh mới nổi ACRF The ASEAN Comprehensive Khung phục hồi tổng thể Recovery Framework ASEAN ACT- A Access to Covid-19 Tools - Chƣơng trình toàn cầu về Accelerator Tăng tốc tiếp cận các công cụ ứng phó với Covid-19 ADMM ASEAN Defence Ministers’s Hội nghị Bộ trƣởng quốc Meeting phòng các nƣớc ASEAN ADMM+ ASEAN Defence Ministers’s Hội nghị Bộ trƣởng quốc Meeting Plus phòng các nƣớc ASEAN mở rộng ARF ASEAN Regional Forum Diễn đàn khu vực ASEAN ARPA The American Rescuse Đạo luật Kế hoạch Giải cứu Plan Act Hoa Kỳ ASEAN Association of SouthEast Hiệp hội các quốc gia Asian Nations Đông Nam Á CEPI Coalition for Epidemic Liên minh Đổi mới sáng tạo Preparedness Innovations sẵn sàng cho dịch bệnh 4 COVAX Covid-19 Vaccines Global Cơ chế tiếp cận toàn cầu với Access vaccine ngừa Covid-19 CPTPP Comprehensive and Hiệp định Đối tác Progressive Agreement for Toàn diện và Tiến bộ Trans-Pacific Partnership xuyên Thái Bình Dƣơng EAS East Asia Summit Hội nghị cấp cao Đông Á ECDC European Centers for Disease Trung tâm Phòng ngừa và Control and Prevention Kiểm soát dịch bệnh châu Âu Director EU European Union Liên minh châu Âu FDI Foreign Direct Investment Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài GAVI Global Alliance for Vaccines Liên minh Toàn cầu về and Immunization vắc xin và tiêm chủng GDP Gross domestic product Tổng sản phẩm quốc nội ICTV International Committee on Ủy ban quốc tế về phân loại Taxonomy of Viruses Virus IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế JCM ASEAN Joint Consultative Hội nghị tham vấn chung Meeting ASEAN JICA The Japan International Cơ quan Hợp tác quốc tế Cooperation Agency Nhật Bản ODA Official Development Hỗ trợ Phát triển Chính thức Assistance RCEP Regional Comprehensive Hiệp định Đối tác Kinh tế Economic Partership Toàn diện khu vực UNDP United Nations Development Chƣơng trình Phát triển Programme Liên hợp quốc 5 UNFCCC United Nations Framework Công ƣớc khung của Liên hợp Convention on Climate Change quốc về biến đổi khí hậu UNICEF The United Nations Quỹ Nhi đồng Children’s Fund Liên Hợp Quốc USCDC US Centers for Disease Control Trung tâm Kiểm soát và and Prevention Director phòng ngừa dịch bệnh Mỹ USD United States dollar Đồng đô la Mỹ WB The World Bank Ngân hàng Thế giới WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới 6 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH VẼ Danh mục các bảng Bảng 3. Số ca nhiễm Covid-19 tại một số nƣớc châu Âu ngày 21/03/2020.

Tổng số liều vắc xin Covid-19 đƣợc tiêm theo khu vực. 145 Danh mục hình vẽ Hình 4. Các nƣớc viện trợ vắc xin cho Việt Nam qua cơ chế song phƣơng. Lý do chọn đề tài An ninh phi truyền thống đã và đang nổi lên nhƣ một trong thách thức toàn cầu nghiêm trọng nhất đe dọa đến an sinh, sự phát triển bền vững của nhân loại.

Với phạm vi ảnh hƣởng mang tính liên quốc gia việc ứng phó với những thách thức an ninh phi truyền thống chỉ có thể đạt đƣợc hiệu quả khi có sự hợp tác quốc tế chặt chẽ và rộng rãi giữa các quốc gia. Trong một thế giới có sự gắn kết chặt chẽ nhƣ hiện nay không một quốc gia riêng lẻ nào có thể tự giải quyết, ứng phó với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Các quốc gia dù là nƣớc có tiềm lực kinh tế lớn, có trình độ khoa học công nghệ phát triển hay những nƣớc có quan hệ cạnh tranh, thậm chí là đối đầu về lợi ích chiến lƣợc đều phải hợp tác với nhau để giải quyết các thách thức an ninh chung và bảo vệ chính mình. Hợp tác quốc tế để giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống đã trở thành một xu thế tất yếu, yêu cầu bắt buộc đối với mọi quốc gia.

An ninh phi truyền thống đã trở thành sợi dây gắn kết, thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia và là một trong những nhân tố ảnh hƣởng trực tiếp tới chính sách đối ngoại của các quốc gia, từ đó tác động trực tiếp tới quan hệ quốc tế đƣơng đại. Do vậy, việc nghiên cứu hợp tác quốc tế trong phòng chống đại dịch Covid-19 của Việt Nam là cần thiết, vừa có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong quá trình hội nhập, phát triển và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Khi xuất hiện, đại dịch Covid-19 với khả năng lây lan nhanh giữa ngƣời với ngƣời và có tỷ lệ tử vong cao đã trở thành một trong những vấn đề an ninh phi truyền thống nghiêm trọng nhất đe dọa tới an sinh, sự phát triển bền vững sự của nhân loại.