Hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ứng phó với thảm họa thiên nhiên (2000-2015) - Luận án Tiến sĩ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------- Vũ Thị Anh Thư HỖ TRỢ NHÂN ĐẠO CỦA LIÊN HỢP QUỐC ỨNG PHÓ VỚI THẢM HỌA THIÊN NHIÊN (2000-2015) LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC HÀ NỘI - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------- Vũ Thị Anh Thư HỖ TRỢ NHÂN ĐẠO CỦA LIÊN HỢP QUỐC ỨNG PHÓ VỚI THẢM HỌA THIÊN NHIÊN (2000-2015) Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế Mã số: 62 31 02 06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUỐC TẾ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. HOÀNG PHƯỚC HIỆP XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS.TS Hoàng Phước Hiệp GS. Nguyễn Văn Kim HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Các kết luận của luận án chưa từng được cá nhân hoặc tổ chức nào công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Thị Anh Thư LỜI CẢM ƠN Công trình nghiên cứu này sẽ khó được hoàn thành nếu thiếu sự chỉ dẫn và chia sẻ kinh nghiệm của các thầy cô và bạn bè đồng nghiệp trong suốt thời gian tôi triển khai đề tài. Lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS. Hoàng Phước Hiệp, người đã luôn động viên và nhiệt tình đồng hành với tôi trong suốt quá trình học tập từ trình độ thạc sĩ đến tiến sĩ.

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn đến Ban giám hiệu và các phòng ban chức năng của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tạo nhiều điều kiện vô cùng thuận lợi cho tôi trong quá trình vừa học tập, nghiên cứu và vừa thực hiện nhiệm vụ của giảng dạy. Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn đồng nghiệp tại Khoa Quốc tế học, các bạn đồng môn và thầy cô giáo khác ở trong và ngoài trường đã chia sẻ cho tôi nhiều thông tin, tư liệu và những kinh nghiệm quý báu trong thời gian tôi thực hiện Luận án. Lời tri ân sâu sắc tôi xin dành cho những người thân trong gia đình, đặc biệt là GS. Vũ Dương Ninh, “người Thầy” với đầy đủ ý nghĩa nhất luôn khích lệ và định hướng cho sự nghiệp của tôi.

Những lời động viên và sự ủng hộ của cha mẹ, chồng, con và anh chị em đã tiếp sức cho tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Thị Anh Thư MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. 3 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ. 6 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu về sự hình thành và biến chuyển của chủ nghĩa nhân đạo và hỗ trợ nhân đạo trong quan hệ quốc tế. Nghiên cứu về cơ sở pháp lý của hoạt động hỗ trợ nhân đạo ứng phó với thảm họa thiên nhiên. Nghiên cứu về vai trò của Liên Hợp Quốc trong hỗ trợ nhân đạo quốc tế. 26 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỖ TRỢ NHÂN ĐẠO CỦA LIÊN HỢP QUỐC ỨNG PHÓ VỚI THẢM HỌA THIÊN NHIÊN.

Cách tiếp cận trong hỗ trợ nhân đạo ứng phó với thảm họa thiên nhiên. Điều kiện tiến hành hỗ trợ nhân đạo ứng phó với thảm họa thiên nhiên. Áp dụng các lý thuyết nghiên cứu về hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Cơ sở thực tiễn.

Cơ sở pháp lý hình thành hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Vai trò của Liên Hợp Quốc trong mạng lưới hỗ trợ nhân đạo quốc tế. Tình hình thảm họa thiên nhiên và hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc trước năm 2000. 68 Chương 3: HỆ THỐNG THIẾT CHẾ VÀ CƠ CHẾ ĐIỀU PHỐI HỖ TRỢ NHÂN ĐẠO CỦA LIÊN HỢP QUỐC ỨNG PHÓ VỚI THẢM HỌA THIÊN NHIÊN (2000-2015).

Nguyên nhân thúc đẩy tăng cường hỗ trợ nhân đạo sau năm 2000. Nguyên nhân khách quan. Nguyên nhân chủ quan. Hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc.

Hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ở cấp quốc tế. Hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ở cấp quốc gia. Thẩm quyền ra quyết định về hỗ trợ nhân đạo quốc tế. Đặc điểm của hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc.

Cơ chế điều phối hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Cơ chế huy động và phân phối nguồn tài chính. Cơ chế lãnh đạo và điều phối hoạt động hỗ trợ nhân đạo. Phối kết hợp với lực lượng quân sự.

Cơ chế phân phối viện trợ. Một số hoạt động hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ứng phó với thảm họa thiên nhiên (2000-2015). Hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc sau cơn sóng thần ở Ấn Độ Dương năm 2004. Phối kết hợp giữa Liên Hợp Quốc và ASEAN ứng phó với thảm họa thiên nhiên ở Myanmar năm 2008.

Hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ở Haiti sau động đất năm 2010. Hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ở Vùng Sừng Châu Phi. Hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc cho Việt Nam. 116 Chương 4: ĐÁNH GIÁ VÀ KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỖ TRỢ NHÂN ĐẠO CỦA LIÊN HỢP QUỐC ỨNG PHÓ VỚI THẢM HỌA THIÊN NHIÊN (2000-2015).

Đánh giá về hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc ứng phó với thảm họa thiên nhiên. Đánh giá về hệ thống thiết chế và cơ chế điều phối hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Đánh giá về hiệu quả hoạt động hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Cơ hội và thách thức đối với hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc.

Khuyến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả hỗ trợ nhân đạo ứng phó với thảm họa thiên nhiên. Cải tổ hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc. Thay đổi cách tiếp cận trong hoạt động hỗ trợ nhân đạo. Đổi mới hoạt động hỗ trợ nhân đạo của Liên Hợp Quốc thích ứng với thách thức mới.

155 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 157 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 158 PHỤ LỤC 2 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Nguyên văn tiếng Việt ĐHĐ Đại hội đồng HĐBA Hội đồng bảo an HĐKTXH Hội đồng kinh tế - xã hội HTNĐ Hỗ trợ nhân đạo LHQ Liên Hợp Quốc THTN Thảm họa thiên nhiên XĐVT Xung đột vũ trang TIẾNG ANH Từ viết tắt Nguyên văn tiếng Việt - Anh ASEAN Hiệp hội các nước Đông Nam Á - Association of Southeast Asian Nations EU Liên minh châu Âu - European Union ECOWAS Cộng đồng kinh tế của các quốc gia Tây Phi - The Economic Community of West Africa States FAO Tổ chức nông lương thế giới - Food and Agriculture Organisation IASC Ủy ban thường trực liên cơ quan - Inter-Agency Standing Committee ICRC Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế - International Committee of Red Cross IFRC Liên đoàn quốc tế của Hiệp hội Chữ Thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ - International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies IGO Tổ chức liên chính phủ - Inter-Governmental Organisation IMF Quỹ tiền tệ quốc tế - International Monetary Fund IOM Tổ chức di cư quốc tế - International Organisation for Migration MDGs Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ - Millennium Development Goals NGO Tổ chức phi chính phủ - Non-Governmental Organisation 3 OCHA Văn phòng điều phối hoạt động nhân đạo LHQ - United Nations Office for the Co-ordination of Humanitarian Affairs OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - Organisation for Economic Cooperation and Development SDGs Mục tiêu phát triển bền vững - Sustainable Development Goals UNDAC Nhóm phối hợp và đánh giá thảm họa - United Nations Disaster Assessment and Coordination UNDP Chương trình hỗ trợ phát triển của LHQ - United Nations Development Programs UNICEF Quỹ nhi đồng LHQ - The United Nations Children’s Fund UNISDR Văn phòng Giảm rủi ro thảm họa của LHQ - The United Nations Office for Disaster Risk Reduction UNHCR Cao ủy LHQ về người tị nạn - The United Nations High Commissioner for Refugee UN-HABITAT Chương trình định cư con người LHQ - United Nations Human Settlements Programme USD Đô la Mỹ - United States dollar WB Ngân hàng Thế giới - World Bank WFP Chương trình lương thực thế giới - World Food Program WHO Tổ chức y tế thế giới - World Health Organisation WHS 2016 Hội nghị thượng đỉnh về hỗ trợ nhân đạo thế giới 2016 - World Humanitarian Summit 2016 4 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Hình 3.1: Vốn cấp cho hỗ trợ nhân đạo theo Lời kêu gọi hỗ trợ của Liên hợp quốc (2006-2014).2: Hệ thống thiết chế hỗ trợ nhân đạo của Liên hợp quốc. Lý do chọn đề tài Chiến tranh Lạnh kết thúc, cả thế giới bước vào giai đoạn tập trung phát triển chuẩn bị cho một thiên niên kỷ mới.

Nhưng thế giới đang phải chứng kiến những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và hiện tượng thời tiết cực đoan tác động đến cuộc sống của con người. Trái đất nóng dần lên và khả năng con người dễ bị tổn thương trước những đợt tấn công của thiên tai gây ra THTN ở nhiều khu vực và đang là mối lo ngại không chỉ của từng quốc gia mà trên phạm vi toàn cầu. Sự thay đổi tính chất của khủng hoảng nhân đạo do hậu quả của XĐVT nội bộ, thời tiết cực đoan, dịch bệnh, thay đổi nhân khẩu, đô thị hóa vào đầu thế kỷ XXI làm gia tăng nhu cầu HTNĐ và đe dọa đến những nỗ lực toàn cầu trong việc đạt MDGs trong giai đoạn 2000-2015. THTN đã xóa đi nhiều thành tựu phát triển, ngăn cản sự tiến bộ xã hội và tăng trưởng kinh tế, đẩy người dân của một số nước đang phát triển lâm vào cảnh đói nghèo cùng cực, xung đột và ly tán.

Khủng hoảng nhân đạo diễn ra dai dẳng ở một số khu vực trên thế giới đã trở thành mối quan tâm của cộng đồng quốc tế. Thảo luận về tăng cường cường hiệu quả của cứu trợ khẩn cấp và quản lý rủi ro thảm họa tiếp tục là chủ đề nóng trong các chương trình nghị sự về phát triển của LHQ. Mạng lưới HTNĐ quốc tế đã và đang nỗ lực rất nhiều để chấm dứt khủng hoảng nhân đạo nhưng thực tế cho thấy chưa bao giờ HTNĐ đáp ứng đủ nhu cầu của các nạn nhân sau THTN.