Luận án: Tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế của người nhập cư nông thôn tại Hà Nội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------- NGUYỄN NHƯ TRANG TIẾP CẬN VÀ SỬ DỤNG DỊCH VỤ Y TẾ CỦA NHÓM NGƯỜI NHẬP CƯ TỪ NÔNG THÔN VÀO THÀNH PHỐ (Qua khảo sát tại thành phố Hà Nội) LUẬN ÁN TIẾN SĨ Ngành: Xã hội học Mã số: 9 31 03 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. TÔ DUY HỢP Hà Nội - 2019 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới Người hướng dẫn khoa học là GS. Tô Duy Hợp đã giúp tôi trong suốt thời gian dài học tập và nghiên cứu. Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Xã hội học và các đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi tận tình về chuyên môn kỹ thuật và tạo điều kiện về thời gian để tôi toàn tâm cho luận án.

Lời cảm ơn tôi xin dành cho cơ sở đào tạo là Học viện Khoa học Xã hội – nơi tôi dành nhiều thời gian học tập, nghiên cứu để bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ. Tự đáy lòng, tôi xin được cảm ơn Bố Mẹ của mình, người đã sinh ra tôi, luôn cho tôi cảm hứng, động lực và sự nỗ lực lớn trong quá trình công tác và học tập. Tôi xin cảm ơn gia đình và người thân đã luôn thương yêu, luôn bên cạnh động viên tôi vượt qua những thời khắc khó khăn trong cuộc sống để hoàn thành luận án. Trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh Nguyễn Như Trang i LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn Như Trang, tác giả của Luận án có tên: “Tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế của nhóm người nhập cư từ nông thôn vào thành phố (Qua khảo sát tại thành phố Hà Nội).

Tôi xin cam đoan, đây là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi, các phân tích trong luận án là trung thực và chính xác tôi đã thực hiện trong thời gian học nghiên cứu sinh. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình. ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của Đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. 17 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.

Nguyên nhân di cư. Giới tính của người nhập cư. Độ tuổi của người nhập cư.2 Đời sống của người nhập cư ở thành phố. Việc làm của người nhập cư.

Thu nhập và các chi phí sinh hoạt.3 Nhà ở tại nơi cư trú mới. Tiếp cận và sử dụng dịch vụ an sinh xã hội của người nhập cư.1 Tình hình tiếp cận dịch vụ an sinh xã hội của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.2 Tiếp cận và sử DVYT của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố 32 1. Một số nhận xét sơ bộ. 36 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI.

Các khái niệm công cụ. Khái niệm tiếp cận trong lĩnh vực y tế. Khái niệm sử dụng dịch vụ y tế. Khái niệm người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.4 Khái niệm Dịch vụ y tế.

Khái niệm BHYT.2 Các tiếp cận lý thuyết của đề tài. Lý thuyết Lựa chọn hợp lý.2 Khái niệm vốn xã hội và Lý thuyết mạng lưới xã hội. 50 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NHÂN KHẨU XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI NHẬP CƯ. Đặc điểm nhân khẩu - xã hội của người nhập cư tại Hà Nội.

Trình độ học vấn. Tình trạng hôn nhân. Thành phần dân tộc. Tình trạng việc làm và nghề nghiệp.

Thời gian nhập cư đến Hà Nội. Các đặc trưng về hộ gia đình. Tình hình sức khỏe người nhập cư tại Hà Nội. Người nhập cư từ nông thôn vào thành phố Hà Nội.78 CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG TIẾP CẬN VÀ SỬ DỤNG DỊCH VỤ Y TẾ CỦA NGƯỜI NHẬP CƯ TỪ NÔNG THÔN VÀO THÀNH PHỐ.1 Tiếp cận DVYT của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.1 Tính có sẵn của dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận.2 Tiếp cận DVYT theo tình trạng BHYT.3 Tiếp cận DVYT theo thời gian nhập cư.2 Sử dụng DVYT của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.1 Lựa chọn cách thức điều trị.2 Lựa chọn nơi khám chữa bệnh.3 Sử dụng dịch vụ y tế theo thời gian nhập cư.4 Lựa chọn hợp lý các dịch vụ y tế.3 Tiếp cận và sử dụng DVYT về CS SKSS và dự phòng lây nhiễm HIV của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.

111 CHƯƠNG 5: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TIẾP CẬN VÀ SỬ DỤNG DỊCH VỤ Y TẾ CỦA NGƯỜI NHẬP CƯ TỪ NÔNG THÔN VÀO THÀNH PHỐ.1 Nhóm các yếu tố về thể chế và chính sách y tế.1 Chính sách y tế và các quy định về chăm sóc sức khỏe cho người dân 113 5. Bảo hiểm y tế.2 Nhóm các yếu tố về văn hóa. Tập quán và thói quen trong chăm sóc sức khỏe. Khác biệt giới.3 Nhóm các yếu tố về kinh tế.1 Thu nhập thấp.2 Chi phí y tế cao.

134 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 136 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 v DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Đặc trưng hộ gia đình.

Số lượng cơ sở y tế công lập của thành phố Hà Nội.2 Tình trạng BHYT theo tuổi, giới tính và tình trạng di cư.3 Cơ sở đã đến khám chữa bệnh theo nơi đăng ký.4 Tỷ lệ sử dụng BHYT trong các lần khám chữa bệnh.87 trong 12 tháng qua.5 Các mức mua BHYT.6 Sử dụng DVYT của các nhóm dân cư chia theo tình trạng BHYT103 Bảng 4.7 Phân bố tỷ lệ người di cư và không di cư tại Hà Nội có nghe nói đến các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Ý kiến người di cư và không di cư ở Hà Nội về nguyên nhân gây nên các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Tương quan giữa tình trạng việc làm và sự tham gia BHYT của người nhập cư tại Hà Nội. 118 DANH MỤC HỘP Hộp 1: Chi phí y tế gián tiếp.

132 Hộp 2: Chi phí y tế trực tiếp. 132 vi DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 3. Phân bố theo giới tính. Phân bố theo nhóm tuổi.

Trình độ học vấn. Tình trạng hôn nhân. Thành phần dân tộc. Phân bố các nhóm nghề nghiệp.

Người di cư và không di cư khu vực Hà Nội tự đánh giá.72 tình trạng sức khỏe. Tỷ lệ % người di cư và không di cử ở Hà Nội nhận thấy sức khỏe yếu hơn hoặc yếu hơn nhiều so với người cùng tuổi. Tình hình sức khỏe người nhập cư và người sở tại. Tỷ lệ có BHYT của người di cư và không di cư cả nước.

Tình trạng BHYT và nơi đăng ký khám chữa bệnh.3 Tiếp cận DVYT của các nhóm theo thời gian nhập cư. Lựa chọn cách điều trị khi gặp các vấn đề sức khỏe.5 Lựa chọn nơi khám chữa bệnh.6 Nơi đến khám chữa bệnh trong 12 tháng qua.7 Lý do đến cơ sở y tế.8 Tình hình sử dụng cơ sở y tế của ba nhóm dân cư. Lựa chọn phương án điều trị trong lần ốm đau gần nhất.2 Tương quan giới trong lựa chọn CSYT.3 Tương quan giới và tình trạng BHYT.4 Thu nhập của người nhập cư tại Hà Nội.5 Tương quan giữa thu nhập và lựa chọn CSYT.6 Chi trả từ BHYT khi khám chữa bệnh.7 Chi phí chăm sóc sức khỏe. 133 vii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Dịch vụ y tế DVYT Chăm sóc sức khỏe CSSK Cơ sở y tế CSYT Phỏng vấn sâu PVS Thảo luận nhóm TLN Lây truyền qua đường tình dục LTQDTD Hội chứng suy giảm miễn dịch HIV/AIDS Sức khỏe sinh sản SKSS Sức khỏe tình dục SKTD Tổ chức y tế Thế giới WHO Khám chữa bệnh KCB Bảo hiểm y tế BHYT An sinh xã hội ASXH Vốn xã hội VXH Mạng lưới xã hội MLXH viii MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của Đề tài Sức khỏe là một trong những yếu tố nền tảng ảnh hưởng đến quá trình phát triển của từng con người và toàn xã hội. Việc bảo đảm cho mọi người dân tiếp cận các dịch vụ y tế cơ bản là mục tiêu của các quốc gia trong quá trình phát triển. Tuyên bố Alma Ata 1978 nhấn mạnh: tiếp cận các dịch vụ y tế cơ bản được coi là quyền của con người nhằm chăm sóc sức khỏe (CSSK) cá nhân, duy trì tình trạng sức khỏe tốt cả về thể chất, tinh thần, và xã hội. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội (CHXH) chủ nghĩa Việt Nam khẳng định mọi công dân có quyền tự do di chuyển và cư trú, có quyền được đảm bảo an sinh xã hội (ASXH) mà quan trọng là tiếp cận dịch vụ y tế (DVYT) nhằm đảm bảo sức khỏe tốt.

Việt Nam cũng đã kí và phê chuẩn một số tuyên ngôn, công ước quốc tế có liên quan đến di cư trong nước, trong đó có quyền được CSSK thể chất và tinh thần tốt nhất theo chuẩn có thể đạt được [35]. Chiến lược quốc gia bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân giai đoạn 2011 – 2020 tầm nhìn đến năm 2030 cũng có những qui định nhằm bảo đảm mọi người dân được hưởng các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ ban đầu, mở rộng tiếp cận và sử dụng các DVYT tế có chất lượng. Người dân được sống trong cộng đồng an toàn, phát triển tốt về thể chất, tinh thần, và xã hội. Luật khám chữa bệnh (KCB) khẳng định người dân có quyền được khám chữa bệnh không bị phân biệt địa vị xã hội.

Luật BHYT ghi rõ: “Trường hợp người tham gia BHYT phải làm việc lưu động hoặc đến tạm trú tại địa phương khác thì được khám bệnh, chữa bệnh ban đầu tại cơ sở khám chữa bệnh phù hợp với tuyến chuyên môn kĩ thuật và nơi người đó đang làm việc lưu động, tạm trú theo qui định của Bộ trưởng BYT” [48]. Trong những năm gần đây, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa ở Việt Nam đã thu hút một lực lượng lớn lao động nông thôn ra thành phố tìm kiếm việc làm. Chính điều này đã tạo ra các dòng di cư từ nông 1 thôn đến các đô thị [29;52]. Tại các đô thị lớn của Việt Nam như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, dân số cơ học tăng nhanh do người nhập cư từ các tỉnh, các vùng nông thôn đến tìm kiếm cơ hội việc làm hoặc xây dựng cuộc sống.

Theo dự báo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ di dân từ nông thôn đến thành thị trên tổng số dân thành thị tăng từ 8,9% năm 2009 lên 11% vào năm 2019. Trong khi đó tỷ lệ di cư từ thành thị tới thành thị trên tổng số dân thành thị sẽ giảm từ 7,6% năm 2009 xuống 6,7% năm 2019.