Luận án TS Y tế công cộng: SDD thấp còi & can thiệp trẻ 12-36 tháng Kim Động

Suy dinh dưỡng thể thấp còi được định nghĩa dựa trên chỉ số chiều cao theo tuổi (HAZ). Trẻ có HAZ dưới -2 độ lệch chuẩn so với tiêu chuẩn WHO được xác định là SDD thấp còi. Nếu HAZ dưới -3, trẻ thuộc thể SDD thấp còi nặng. SDD thấp còi khác với suy dinh dưỡng thể nhẹ cân. SDD nhẹ cân dựa trên chỉ số cân nặng theo tuổi. SDD gầy còm dựa trên chỉ số cân nặng theo chiều cao. Mỗi loại suy dinh dưỡng có nguyên nhân và hậu quả khác nhau. SDD thấp còi phản ánh tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng mạn tính. Quá trình này diễn ra trong thời gian dài. Việc phân loại chính xác giúp xây dựng can thiệp dinh dưỡng phù hợp. Các chương trình quốc gia thường ưu tiên giảm tỷ lệ SDD thấp còi.

Trên thế giới, ước tính khoảng 149 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thấp còi. Tỷ lệ này chiếm khoảng 22% trẻ em toàn cầu. Khu vực châu Á và châu Phi có tỷ lệ cao nhất. Tại Việt Nam, tỷ lệ SDD thấp còi trẻ dưới 5 tuổi năm 2017 khoảng 23,8%. Con số này đã giảm so với các năm trước đó. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa các vùng miền vẫn đáng kể. Các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên có tỷ lệ cao. Hưng Yên là tỉnh đồng bằng sông Hồng. Tỷ lệ SDD thấp còi tại Hưng Yên ở mức trung bình. Nghiên cứu tại huyện Kim Động năm 2017 cung cấp dữ liệu cụ thể. Kết quả nghiên cứu giúp đánh giá chính xác thực trạng địa phương.

Giai đoạn 12-36 tháng tuổi là thời kỳ phát triển nhanh chóng. Trẻ bắt đầu biết đi, nói và khám phá thế giới xung quanh. Nhu cầu dinh dưỡng trong giai đoạn này rất cao. Chiều cao theo tuổi tăng trung bình 10-12 cm mỗi năm. Nếu chế độ ăn không đáp ứng đủ, trẻ dễ bị SDD thấp còi. Đây cũng là giai đoạn trẻ chuyển từ bú mẹ sang ăn dặm. Bữa ăn đa dạng là yếu tố then chốt. Trẻ cần được cung cấp đủ protein, vitamin và khoáng chất. Bổ sung vi chất dinh dưỡng như Vitamin D, sắt, kẽm rất quan trọng. Nhiều trẻ trong giai đoạn này bị thiếu hụt vi chất. Tình trạng này kéo dài dẫn đến SDD thấp còi. Việc can thiệp dinh dưỡng đúng thời điểm mang lại hiệu quả cao.

Chế độ ăn không đầy đủ là nguyên nhân trực tiếp gây SDD thấp còi. Nhiều trẻ không được bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu. Sau giai đoạn bú mẹ, thức ăn bổ sung không đa dạng. Bữa ăn của trẻ thiếu protein, vitamin và khoáng chất. Nhiều gia đình cho trẻ ăn cơm sớm với thức ăn người lớn. Cách chế biến thức ăn không phù hợp với trẻ nhỏ. Trẻ bị bệnh nhiễm trùng đường tiêu hóa, hô hấp thường xuyên. Bệnh làm giảm hấp thu dinh dưỡng. Tình trạng biếng ăn cũng ảnh hưởng đến lượng thức ăn nạp vào. Thiếu máu do thiếu sắt phổ biến ở trẻ nhỏ. Thiếu kẽm làm giảm vị giác và cảm giác thèm ăn. Thiếu Vitamin D ảnh hưởng đến hấp thu canxi và phát triển xương.

Điều kiện kinh tế gia đình tác động lớn đến dinh dưỡng trẻ. Hộ nghèo thường không đủ khả năng mua thức ăn đa dạng. Thu nhập thấp dẫn đến bữa ăn thiếu chất lượng. Trình độ học vấn của mẹ liên quan đến kiến thức dinh dưỡng. Mẹ có trình độ cao thường chăm sóc con tốt hơn. Họ biết cách xây dựng bữa ăn đa dạng cho trẻ. Mẹ có hiểu biết về theo dõi tăng trưởng trẻ em. Họ sử dụng thẻ tăng trưởng đúng cách. Gia đình đông con cũng là yếu tố nguy cơ. Việc chăm sóc bị phân tán giữa nhiều trẻ. Nông thôn có điều kiện tiếp cận thực phẩm hạn chế hơn. Thị trường thực phẩm sạch chưa phát triển tại vùng nông thôn. Giáo dục truyền thông dinh dưỡng tại cộng đồng chưa đồng đều.

Vitamin D đóng vai trò quan trọng trong phát triển xương. Thiếu Vitamin D làm giảm hấp thu canxi từ ruột. Canxi là khoáng chất cần thiết cho sự phát triển xương. Trẻ thiếu Vitamin D dễ bị còi xương. Chiều cao theo tuổi bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nguồn Vitamin D chủ yếu từ ánh sáng mặt trời. Da tổng hợp Vitamin D khi tiếp xúc với tia UVB. Chế độ ăn cung cấp rất ít Vitamin D. Thực phẩm giàu Vitamin D bao gồm cá béo, lòng đỏ trứng. Nhiều trẻ Việt Nam bị thiếu hụt Vitamin D. Nguyên nhân do ít tiếp xúc ánh nắng. Sử dụng kem chống nắng quá mức cũng giảm tổng hợp Vitamin D. Bổ sung vi chất dinh dưỡng chứa Vitamin D là cần thiết. Nghiên cứu tại Kim Động cho thấy tỷ lệ thiếu Vitamin D cao. Điều này liên quan mật thiết đến SDD thấp còi.

Huyện Kim Động nằm ở phía tây tỉnh Hưng Yên. Đây là huyện nông thôn với dân số khoảng 130.000 người. Kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Điều kiện y tế có trung tâm y tế huyện và các trạm y tế xã. Đối tượng nghiên cứu là trẻ từ 12 đến 36 tháng tuổi. Tiêu chuẩn lựa chọn trẻ khỏe mạnh, không mắc bệnh mạn tính. Tiêu chuẩn loại trừ trẻ sinh non, dị tật bẩm sinh. Trẻ phải có cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý tham gia. Mẫu nghiên cứu gồm 1.000 trẻ. Được chia thành nhóm can thiệp và nhóm đối chứng. Chọn mẫu ngẫu nhiên nhiều giai đoạn. Năm xã được chọn ngẫu nhiên từ 18 xã trong huyện. Mỗi xã chọn hai thôn đại diện. Trẻ trong độ tuổi được mời tham gia sàng lọc ban đầu.

Can thiệp dinh dưỡng bao gồm nhiều hoạt động. Hoạt động đầu tiên là bổ sung Vitamin D liều dự phòng. Trẻ nhận 400 IU Vitamin D mỗi ngày trong 12 tháng. Hoạt động thứ hai là tư vấn dinh dưỡng cho người chăm sóc. Tư vấn về bữa ăn đa dạng cho trẻ 12-36 tháng. Hướng dẫn cách chế biến thức ăn phù hợp với trẻ. Giáo dục về tầm quan trọng của sữa mẹ và sữa công thức. Hoạt động thứ ba là giáo dục truyền thông dinh dưỡng. Tổ chức các buổi truyền thông tại cộng đồng. Phát tờ rơi, áp phích về dinh dưỡng trẻ nhỏ. Hướng dẫn sử dụng thẻ tăng trưởng để theo dõi. Hoạt động thứ tư là điều trị bệnh nhiễm trùng. Trẻ bị bệnh được chăm sóc y tế kịp thời. Hướng dẫn vệ sinh cá nhân và an toàn thực phẩm.

Đánh giá được thực hiện vào đầu nghiên cứu và sau 12 tháng. Chỉ số chính là chiều cao theo tuổi (HAZ). Chiều cao được đo bằng thước đo di động SECA. Cân nặng được đo bằng cân điện tử chuẩn. Kỹ thuật viên được đào tạo chuyên sâu về đo đạc. Sai số đo được kiểm soát nghiêm ngặt. Máu được lấy để xét nghiệm nồng độ Vitamin D huyết thanh. Xét nghiệm thực hiện tại phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Thông tin về chế độ ăn được thu thập bằng bảng hỏi. Tần suất ăn, loại thức ăn, số bữa ăn mỗi ngày. Thông tin về bệnh tật trong 2 tuần qua. Thông tin về điều kiện kinh tế gia đình. Thẻ tăng trưởng được theo dõi hàng tháng. Dữ liệu được quản lý bằng phần mềm chuyên dụng. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Stata 14.

Tỷ lệ SDD thấp còi toàn bộ mẫu là 29,5%. Trong đó SDD thấp còi nặng chiếm 8,2%. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với mục tiêu quốc gia. Mục tiêu quốc gia đặt ra giảm xuống dưới 20% vào năm 2020. Chiều cao trung bình của trẻ nam là 82,3 cm. Chiều cao trung bình của trẻ nữ là 81,1 cm. Cả hai đều thấp hơn tiêu chuẩn WHO. HAZ trung bình là -1,45 độ lệch chuẩn. Phân tích theo nhóm tuổi cho thấy sự khác biệt. Trẻ 12-24 tháng có tỷ lệ SDD thấp còi cao hơn. Trẻ 25-36 tháng có tỷ lệ thấp hơn một chút. Tuy nhiên, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê. Kết quả cho thấy vấn đề SDD thấp còi phổ biến ở cả hai nhóm tuổi. Cần can thiệp dinh dưỡng sớm và liên tục.

Nồng độ Vitamin D huyết thanh trung bình là 28,5 ng/mL. 56,3% trẻ có nồng độ dưới 30 ng/mL. Đây là ngưỡng được WHO xác định là thiếu hụt Vitamin D. 18,7% trẻ có nồng độ dưới 20 ng/mL. Mức này được phân loại là thiếu hụt nặng. Thiếu hụt Vitamin D liên quan đến nhiều yếu tố. Trẻ ít tiếp xúc ánh sáng mặt trời có nguy cơ cao hơn. Chế độ ăn nghèo nàn thực phẩm giàu Vitamin D. Trẻ bú sữa mẹ lâu nhưng mẹ không bổ sung Vitamin D. Mùa đông tỷ lệ thiếu hụt cao hơn mùa hè. Kết quả cho thấy cần bổ sung vi chất dinh dưỡng rộng rãi. Chương trình bổ sung Vitamin D cần được triển khai tại Hưng Yên. Giáo dục truyền thông về tầm quan trọng của Vitamin D rất cần thiết.

Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố nguy cơ gây SDD thấp còi. Chế độ ăn không đa dạng có tỷ lệ OR cao nhất. Trẻ ăn ít hơn 4 nhóm thực phẩm mỗi ngày có nguy cơ gấp 2,5 lần. Trẻ mắc bệnh nhiễm trùng trong 2 tuần qua có nguy cơ gấp 1,8 lần. Mẹ có trình độ học vấn dưới cấp 2 liên quan đến SDD thấp còi. Hộ nghèo có tỷ lệ SDD thấp còi cao hơn hộ khá giả. Trẻ không được bú sữa mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu. Trẻ bị cai sữa trước 12 tháng tuổi. Thiếu hụt Vitamin D cũng là yếu tố nguy cơ độc lập. Trẻ có nồng độ Vitamin D dưới 20 ng/mL có nguy cơ gấp 2,1 lần. Các yếu tố này tương tác với nhau. Cần can thiệp toàn diện để giảm tỷ lệ SDD thấp còi.

Chiều cao trung bình của trẻ tăng 9,8 cm sau 12 tháng. Mức tăng này cao hơn nhóm đối chứng 1,2 cm. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05). HAZ cải thiện từ -1,45 lên -1,12 trong nhóm can thiệp. Nhóm đối chứng HAZ chỉ cải thiện từ -1,43 lên -1,28. Tỷ lệ SDD thấp còi giảm từ 29,5% xuống 21,3% ở nhóm can thiệp. Nhóm đối chứng giảm từ 28,7% xuống 26,6%. Mức giảm ở nhóm can thiệp lớn hơn 6,1 điểm phần trăm. Tỷ lệ SDD thấp còi nặng giảm từ 8,2% xuống 4,5%. Kết quả cho thấy can thiệp dinh dưỡng hiệu quả. Bổ sung Vitamin D và tư vấn dinh dưỡng có tác động tích cực. Giáo dục truyền thông giúp thay đổi hành vi dinh dưỡng.

Nồng độ Vitamin D huyết thanh tăng trung bình 8,5 ng/mL. Từ mức trung bình 28,5 ng/mL lên 37,0 ng/mL. Tỷ lệ thiếu hụt Vitamin D giảm từ 56,3% xuống 32,1%. Thiếu hụt nặng giảm từ 18,7% xuống 8,2%. Sự cải thiện rõ rệt ở nhóm được bổ sung Vitamin D. Liều 400 IU mỗi ngày an toàn và hiệu quả. Không ghi nhận trường hợp ngộ độc Vitamin D. Nhóm đối chứng nồng độ Vitamin D không thay đổi đáng kể. Kết quả chứng minh hiệu quả của bổ sung vi chất dinh dưỡng. Cần tiếp tục triển khai chương trình bổ sung Vitamin D. Kết hợp với bữa ăn đa dạng giàu canxi. Tăng cường cho trẻ tiếp xúc ánh sáng mặt trời buổi sáng.

Kiến thức dinh dưỡng của người chăm sóc cải thiện rõ rệt. 85% người chăm sóc hiểu về bữa ăn đa dạng sau can thiệp. Trước can thiệp chỉ có 42% hiểu biết đúng. 78% biết cách sử dụng thẻ tăng trưởng. Trước can thiệp chỉ có 25% biết cách sử dụng. Tỷ lệ bệnh nhiễm trùng đường hô hấp giảm 35%. Bệnh tiêu chảy giảm 28%. Thời gian bú sữa mẹ kéo dài hơn. Tỷ lệ cai sữa trước 12 tháng giảm từ 45% xuống 22%. Sử dụng thực phẩm bổ sung vi chất tăng đáng kể. Người chăm sóc biết cách chế biến thức ăn đa dạng. Giáo dục truyền thông dinh dưỡng đạt hiệu quả cao. Cần duy trì hoạt động tư vấn dinh dưỡng thường xuyên.

Chương trình dinh dưỡng quốc gia cần tăng cường can thiệp tại nông thôn. Bổ sung vi chất dinh dưỡng nên mở rộng đối tượng. Tất cả trẻ 12-36 tháng cần được bổ sung Vitamin D dự phòng. Giáo dục truyền thông dinh dưỡng cần được đầu tư hơn. Nội dung truyền thông phù hợp với từng nhóm đối tượng. Sử dụng phương tiện truyền thông đa dạng. Đoàn thể, hội phụ nữ, đoàn thanh niên tham gia tích cực. Đào tạo nhân viên y tế về tư vấn dinh dưỡng. Xây dựng mô hình tư vấn dinh dưỡng tại trạm y tế. Phát thẻ tăng trưởng cho tất cả trẻ dưới 5 tuổi. Hướng dẫn cha mẹ theo dõi tăng trưởng tại nhà. Cần có chính sách hỗ trợ thực phẩm cho hộ nghèo. Đảm bảo bữa ăn đa dạng cho trẻ.

Hưng Yên cần duy trì chương trình can thiệp dinh dưỡng. Nhân rộng mô hình tại huyện Kim Động sang các huyện khác. Tăng cường năng lực cho trạm y tế xã. Trang bị cân, thước đo tiêu chuẩn. Đào tạo cán bộ y tế về đo đạc và theo dõi tăng trưởng. Tổ chức các buổi tư vấn dinh dưỡng định kỳ. Hỗ trợ bổ sung Vitamin D cho trẻ 12-36 tháng. Tăng cường giáo dục truyền thông dinh dưỡng tại cộng đồng. Phối hợp với trường mầm non để đảm bảo bữa ăn đa dạng. Theo dõi tỷ lệ SDD thấp còi hàng năm. Đánh giá hiệu quả can thiệp định kỳ. Chia sẻ kinh nghiệm với các địa phương khác. Cần nguồn lực tài chính bền vững cho chương trình.

Nghiên cứu có một số hạn chế cần lưu ý. Thời gian can thiệp chỉ 12 tháng. Cần nghiên cứu dài hạn hơn để đánh giá bền vững. Mẫu nghiên cứu chỉ giới hạn tại huyện Kim Động. Kết quả có thể không đại diện cho toàn tỉnh Hưng Yên. Không đánh giá được tác động đến phát triển trí tuệ. Chi phí can thiệp chưa được tính toán chi tiết. Nghiên cứu không theo dõi sau khi ngừng can thiệp. Hướng phát triển trong tương lai. Nghiên cứu đa trung tâm tại nhiều tỉnh nông thôn. Đánh giá chi phí hiệu quả của can thiệp. Nghiên cứu tác động dài hạn đến chiều cao người trưởng thành. Ứng dụng công nghệ trong theo dõi tăng trưởng. Sử dụng ứng dụng di động để tư vấn dinh dưỡng.