Luận án: Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng máu, chế phẩm máu tại Trung tâm Truyền máu Hải Phòng

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Máu và chế phẩm máu được sử dụng ngày càng nhiều trong điều trị và cấp cứu bệnh nhân, việc cung cấp máu và chế phẩm máu an toàn đầy đủ là mục tiêu của công tác truyền máu. Một đơn vị máu đến với người bệnh là kết quả từ khâu vận động hiến máu tình nguyện (HMTN), tiếp nhận, sàng lọc, sản xuất, bảo quản và phân phối máu [1]. Muốn có đủ máu chất lượng, chúng ta phải có đủ số lượng người tham gia HMTN không vì mục đích kinh tế và khâu tiếp nhận, sàng lọc, sản xuất chế phẩm máu không ngừng được đầu tư cải tiến [1],[2]. Ở các nước tiên tiến nguồn máu tiếp nhận chủ yếu từ người HMTN; từ khâu tiếp nhận, sàng lọc, sản xuất, cung cấp đến sử dụng chế phẩm máu đều theo đúng qui trình nên chất lượng máu và chế phẩm máu được đảm bảo [3].

Chuyên ngành truyền máu Việt Nam trong những năm gần đây đã có những tiến bộ vượt bậc trong việc cung cấp chế phẩm máu an toàn. Phong trào vận động HMTN phát triển rộng khắp dần tiến tới xoá bỏ tình trạng tiếp nhận máu từ người hiến máu chuyên nghiệp (HMCN). Tương lai của truyền máu sẽ là tập trung hoá sàng lọc, điều chế và cung cấp máu để đảm bảo chất lượng máu và chế phẩm trong toàn quốc [4],[5]. Thành phố Hải Phòng với dân số khoảng 1,9 triệu người và có khoảng 4.000 giường bệnh điều trị.

Trong những năm qua thành phố luôn trong tình trạng thiếu máu dùng cho cấp cứu và điều trị. Việc sử dụng máu toàn phần còn phổ biến, chỉ định sử dụng chế phẩm máu trong lâm sàng chưa được chú trọng nên chất lượng truyền máu còn hạn chế [6]. Năm 2007, Trung tâm Huyết học - Truyền máu Hải Phòng được thành lập, công tác truyền máu ở thành phố đã có những thay đổi đáng kể: số lượng máu tiếp nhận hàng năm từ người HMTN tăng không ngừng, từ dưới LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 20% trong năm 2006 tăng lên 51% năm 2007 và 77,4% năm 2009, đối tượng người hiến máu chủ yếu là học sinh - sinh viên (HS-SV). Việc sản xuất các chế phẩm máu có bước phát triển, sản xuất từ dưới 10% năm 2006 đến năm 2009 đạt 75% lượng máu tiếp nhận.

Tuy nhiên, công tác truyền máu còn một số hạn chế như số lượng máu tiếp nhận không được cải thiện; quy trình sản xuất chế phẩm máu chưa được chuẩn hóa dẫn đến chất lượng máu và chế phẩm máu còn hạn chế; truyền máu lâm sàng chủ yếu vẫn sử dụng máu toàn phần nên an toàn truyền máu (ATTM) không được đảm bảo [6]. Giai đoạn 2012-2013, Ủy ban nhân dân (UBND) thành phố Hải Phòng đã xây dựng kế hoạch mở rộng đối tượng người hiến máu; lấy máu tập trung theo đợt; áp dụng quy trình sản xuất chế phẩm máu được chuẩn hóa theo dự án khoa học công nghệ 11-DA5 cấp nhà nước nước [7], chế phẩm máu được điều chế trong vòng 8 giờ kể từ khi kết thúc tiếp nhận máu; tổ chức đào tạo sử dụng máu và chế phẩm máu cho các bác sỹ và điều dưỡng lâm sàng để nâng cao chất lượng truyền máu trong điều trị. Để biết được thực trạng chất lượng máu và chế phẩm máu tại Hải Phòng cũng như hiệu quả của các giải pháp nâng cao chất lượng truyền máu do UBND và Ban chỉ đạo vận động HMTN thành phố Hải Phòng chỉ đạo, chúng tôi nghiên cứu đề tài này với mục tiêu: 1. Nghiên cứu thực trạng chất lượng máu và chế phẩm máu tại Hải Phòng giai đoạn 2010- 2011.

Đánh giá hiệu quả một số giải pháp: mở rộng đối tượng người hiến máu; tiếp nhận máu tập trung; áp dụng quy trình chuẩn hóa sản xuất; đào tạo truyền máu lâm sàng để nâng cao chất lượng máu và chế phẩm máu tại Trung tâm Truyền máu Hải Phòng giai đoạn 2012 – 2013. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử truyền máu và tổ chức cung cấp máu trên thế giới 1. Lịch sử truyền máu trên thế giới Lịch sử truyền máu trong y học được mở ra sau khi nhà bác học người Mỹ gốc Áo là Karl Landsteiner và học trò phát hiện ra hệ nhóm máu ABO [8].

Năm 1913, Reuben Ottenberg nêu vấn đề hoà hợp nhóm máu trong truyền máu và đưa ra sơ đồ truyền máu mang tên ông, từ đây đã khắc phục được tình trạng tử vong do truyền sai nhóm máu [8],[9]. Năm 1921 ở các nước như Anh, Hà Lan và Úc đã thành lập được những trung tâm truyền máu đầu tiên trên thế giới [10]. Tại Liên Xô năm 1929 F.Rưcốp đã giới thiệu công tác truyền máu qua việc tổ chức đội cấp cứu trong quân đội và đề nghị tổ chức một đội quân cho máu tại trạm cấp cứu quân đội [11].Elanxki đề nghị thành lập trung tâm truyền máu ở Leningrat, ông cũng đề cập đến vấn đề tăng cường đội ngũ người cho máu tình nguyện, đồng thời với việc lưu trữ máu tại các trung tâm truyền máu, để rồi từ đây chuyển máu về các cơ sở điều trị [11]. Năm 1939, trên cơ sở rút kinh nghiệm tại Tây Ban Nha, A.

Georgiep (Liên Xô cũ) đã nêu ra rằng: “Sự hợp lý nhất của công tác truyền máu là xây dựng được một hệ thống cung cấp, lưu trữ máu tập trung tại một số trung tâm truyền máu, nhiệm vụ của trung tâm này ngoài việc chuẩn bị máu lưu trữ còn phải tổ chức được một lực lượng đông LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 đảo người cho máu ngay tại các trung tâm và với sự tham gia của Hội Chữ thập đỏ” [11]. Mollison chỉnh lý dung dịch chống đông ACD, đã tạo điều kiện bảo quản máu lâu dài ở 4C. Đến năm 1952, Walter và Murphy mô tả kỹ thuật lấy máu kín bằng túi polyvinyl, sau đó Gibson và cộng sự phát triển hệ thống lấy máu bằng túi chất dẻo cho phép tách huyết tương ra khỏi máu sau khi để lắng và có bảo quản bằng đông lạnh lâu dài. Đó là điều kiện tốt cho một thời kỳ mới trong bảo quản, sử dụng các thành phần máu trong y học [13],[14].

Mô hình cung cấp máu trên thế giới Truyền máu hiện nay đã phát triển và trở thành chương trình quốc gia của nhiều nước trên thế giới, cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đã đưa việc sản xuất các chế phẩm máu đi vào công nghiệp hoá. Hệ thống trung tâm truyền máu ở các nước trên thế giới nhìn chung đều theo hình thức “xã hội hoá”, nghĩa là các tổ chức xã hội phối hợp với ngành y tế đứng ra chịu trách nhiệm tổ chức, thực hiện và mở rộng chương trình truyền máu quốc gia. Một số nước giao cho Hội Chữ thập đỏ đứng ra tổ chức thực hiện chương trình truyền máu và cùng với trung tâm truyền máu tiếp nhận, sàng lọc, điều chế các chế phẩm máu và cung cấp máu an toàn cho các bệnh viện. Điển hình cho hình thức này là Úc [15], Bỉ, Phần Lan, Luxemburg [16], Đức [17], Nhật Bản [18], Hàn Quốc [19]… Một số nước lại chỉ do các trung tâm truyền máu khu vực và các cơ sở y tế tổ chức thực hiện như Anh, Pháp, Ý, Canada, Ireland.

Xu hướng tập trung hoá Trung tâm máu của các nước trên thế giới hiện nay là giảm bớt sự phân tán các Trung tâm máu nhỏ lẻ và tập trung dần vào những trung tâm lớn để có điều kiện thuận lợi trong việc sàng lọc, điều chế các chế phẩm máu nhằm đảm bảo an toàn và chất lượng hơn. Cụ thể ở Pháp, những năm 1990 đang từ 60 trung tâm đã giảm xuống còn 22 rồi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 trung tâm tiếp nhận, sàng lọc. Ở Mỹ giai đoạn trước 1996 có gần 180 trung tâm, hiện chỉ còn 6 trung tâm làm nhiệm vụ sàng lọc và 32 trung tâm truyền máu đảm bảo cung cấp máu trong toàn quốc. Các nước như Nhật, Hàn Quốc, Hà Lan, Thụy Điển đã giảm bớt các trung tâm truyền máu nhỏ ở các địa phương để tập trung vào các trung tâm lớn hơn [5],[12].

Lịch sử truyền máu và tổ chức cung cấp máu ở Việt Nam 1. Lịch sử truyền máu ở Việt Nam Trước năm 1954 ở Việt Nam, cơ sở cung cấp máu do quân đội Pháp thành lập, tổ chức đầu tiên tại bệnh viện Đồn Thủy (Quân y viện 108 ngày nay) cung cấp máu cho quân đội Pháp, sau đó là một vài bệnh viện ở Sài Gòn cũng do quân đội Pháp tổ chức và quản lý. Từ năm 1954 sau khi hoà bình được lập lại, quân đội tiếp quản bệnh viện Đồn Thủy và đổi tên là Quân y Viện 108. Năm 1956, Bệnh viện Việt Đức mở khoa lấy máu và truyền máu, tiếp đó nhiều bệnh viện cũng đã tổ chức tiếp nhận máu.

Từ năm 1972-1992, nguồn máu thu được chủ yếu là từ người bán máu (trên 90%), phương tiện thu gom máu bằng chai, an toàn truyền máu (ATTM) chủ yếu là làm phản ứng chéo và định nhóm máu hệ ABO, tìm đơn vị máu tương đồng. Các cơ sở truyền máu chỉ sàng lọc ký sinh trùng sốt rét và xoắn khuẩn giang mai. Một vài cơ sở sàng lọc virus viêm gan B (HBV); truyền máu toàn phần chiếm 100%; nước ta chưa có chương trình quốc gia về ATTM [12]. Tháng 1 năm 1995, chúng ta bắt đầu thay chai bằng túi chất dẻo như quốc tế.

Đến năm 1999, đã có 100% đơn vị máu được sàng lọc đủ 5 bệnh nhiễm trùng là virus HIV (HIV), virus viêm gan B (HBV), virus viêm gan C (HCV), giang mai và sốt rét tại hầu hết các bệnh viện tuyến tỉnh và huyện có sử dụng máu [8],[20]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các hình thức tổ chức cung cấp máu ở Việt Nam Từ năm 1994 trở về trước, các bệnh viện đều tự cung, tự cấp máu chưa có người HMTN, nghĩa là nguồn máu phụ thuộc hoàn toàn vào người bán máu và người nhà bệnh nhân. Tổ chức cung cấp máu thường manh mún, bệnh viện nào có nhu cầu sử dụng máu là tiếp nhận, lưu trữ nên chất lượng máu không được đồng đều, hiện tượng thiếu máu xảy ra thường xuyên và trầm trọng [21].

Từ năm 1994 đến năm 2005, ở Việt Nam vẫn còn 101 cở sở truyền máu cấp trung ương, cấp tỉnh, thành phố và có khoảng 550 cơ sở cấp huyện. Tổ chức cơ sở truyền máu nhỏ lẻ, nằm rải rác trong hệ thống các bệnh viện, trang thiết bị lạc hậu, thiếu cán bộ chuyên khoa, tổ chức tiếp nhận máu với số lượng nhỏ. Nguồn người hiến máu chủ yếu là từ người cho máu lấy tiền, ATTM bị đe doạ, chi phí cho một đơn vị máu cao [5].