Luận án: Ảnh hưởng tương tác giáo dục y tế tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011-2016

1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Duy trì mức tăng trưởng kinh tế hợp lý để đất nước phát triển và giàu có là điều mà bất kì quốc gia nào trên thế giới cũng theo đuổi. Tăng trưởng kinh tế được hiểu hiện qua tốc độ thu nhập thực tế của đất nước đó. Tăng trưởng kinh tế đã thúc đẩy tạo việc làm, cải thiện thu nhập và giảm nghèo nhanh.

Tuy nhiên không phải tăng trưởng kinh tế nào cũng mang lại hiệu quả cho đất nước, nếu tăng trưởng kinh tế quá mức hoặc quá cao thì người dân sẽ giàu có, nhưng mặt trái của nó sẽ dẫn đến lạm phát, phân hóa giàu nghèo trong xã hội tăng lên. Trải qua những chuyển biến về công cuộc đổi mới từ năm 1986, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm giai đoạn 2004-2016 là 6,35%; GDP theo giá thực tế năm 2014 gấp hơn 5,5 lần so với năm 2004; Việt Nam trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp từ năm 2010. Nhưng Việt Nam vẫn đang đối mặt với những thách thức và khó khăn, các kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy có nhiều dấu hiệu tốc độ tăng trưởng kinh tế, năng lực cạnh tranh cũng như hiệu quả đầu tư vào nền kinh tế giảm xuống. Vì vậy, đòi hỏi đất nước trong từng thời kỳ phải tìm ra những biện pháp tích cực để đạt được sự tăng trưởng hợp lý, bền vững.

Đặc biệt các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách nhận ra rằng, sau một giai đoạn tăng trưởng nhanh dựa trên tích lũy vốn vật chất, đất nước cần phải bắt đầu tìm kiếm những mô hình và phương thức tăng trưởng kinh tế khác, chú trọng hơn sự tích lũy vốn, lao động và con người. Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) vào năm 2012 tăng trưởng chỉ 5,03%, cùng lúc đó có nhiều doanh nghiệp giải thể, dừng hoạt động tăng mạnh, nghiêm trọng hơn số lao động thất nghiệp rất nhiều. Tốc độ tăng trưởng thấp, cho thấy môi trường kinh doanh ở Việt Nam ngày càng đi xuống và chất lượng của các yếu tố tác động đến tăng trưởng kinh tế cần phải xem xét lại. Thực tế quá trình phát triển kinh tế của nhiều Quốc gia trên thế giới đã chỉ ra tầm quan trọng của vốn con người.

Nhật bản là đất nước nghèo tài nguyên khoáng sản lại bị tàn phá năng nề bởi thiên nhiên và chiến tranh, tuy nhiên sự vực dậy và phát triển như vũ bão của kinh tế Nhật Bản, hay sự phục hồi kinh tế nhanh của các Quốc gia Tây Âu nhờ vào nguồn nhân lực chất lượng cao chứ không phải tài nguyên. Với các Quốc gia đang phát triển dù có nhiều tài nguyên nhưng thiếu lao động có chất lượng thì quá trình tăng trưởng kinh tế cũng rất chậm (Waines, 1963) 2 Có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình tăng trưởng của một quốc gia, tuy nhiên một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra “giáo dục và y tế là hai yếu tố đóng vai trò chủ chốt. Các dẫn chứng từ sự phát triển của các con hổ Đông Á cho thấy một nền giáo dục vững mạnh và một hệ thống y tế phát triển hiện đại là động lực quan trọng cho quá trình tăng trưởng kinh tế và sự phồn thịnh của quốc gia (World Bank, 1993). Bên cạnh y tế và giáo dục, quá trình tăng trưởng của một quốc gia còn bị tác động của của nhiều yếu tố khác và sự tương tác giữa các yếu tố này trong một thể chế.

Các yếu tố có thể kể ra đây như các yếu tố về chính trị và thể chế, các yếu tố về môi trường và địa lí, văn hóa, lịch sử, mức độ mở cửa của nền kinh tế đối với đầu tư nước ngoài, các chính sách về sử dụng lao động để nâng cao năng suất, chính sách quản lí kinh tế vĩ mô và cả tác động của môi trường bên ngoài. Ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về quá trình tăng trưởng và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng. Các nghiên cứu này thường tập trung nhiều hơn vào các yếu tố kinh tế nhưng chưa xem trọng các yếu tố về mặt xã hội. Trong nghiên cứu này, tác giả sẽ tập trung vào hai nhân tố là y tế và giáo dục cùng với sự tương tác của hai yếu tố này đến quá trình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2011 đến 2016.

Mặc dù những nghiên cứu này đã chỉ ra ảnh hưởng của giáo dục hoặc y tế đến tăng trưởng kinh tế, tuy nhiên việc xem xét ảnh hưởng tương tác của hai yếu tố này lên tăng trưởng kinh tế như thế nào vẫn là một câu hỏi cần trả lời. Do đó cần nghiên cứu một cách có hệ thống ảnh hưởng của giáo dục và y tế đối với quá trình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, trong một giai đoạn đủ dài bằng những mô hình định lượng, kết quả sẽ cho phép đánh giá một cách chính xác và đầy đủ vai trò của “y tế” và “giáo dục”đối với tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Việc đi sâu xem xét các yếu tố cấu thành và các chỉ số dùng làm thước đo trong lĩnh vực y tế và giáo dục sẽ cho phép tác giả đưa ra những đề xuất cụ thể mang tính khả thi cao. Chính vì vậy, chủ đề mà NCS sẽ đề xuất trong dự định nghiên cứu này là “Xem xét ảnh hưởng của giáo dục và y tế cùng với sự tương tác giữa hai yếu tố này lên quá trình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam với số liệu được thu thập trong giai đoạn từ 2011 đến 2016”.

Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chính của luận án là nghiên cứu ảnh hưởng của hai yếu tố chính cấu thành vốn con người là giáo dục và y tế; ảnh hưởng tương tác của chúng lên tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, từ đó đề xuất các khuyến nghị về chính sách giáo dục và y tế nhằm giúp thúc đẩy tăng trưởng. 3 Để thực hiện mục tiêu này, Luận án trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau: (1) Giáo dục ảnh hưởng thế nào đến tăng trưởng kinh tế, sự khác biệt giữa ảnh hưởng chi tiêu công cho giáo dục lên tăng trưởng kinh tế và ảnh hưởng chi tiêu tư nhân cho giáo dục lên tăng trưởng kinh tế? (2) Y tế ảnh hưởng thế nào đến tăng trưởng kinh tế, sự khác biệt giữa ảnh hưởng chi tiêu công cho y tế lên tăng trưởng kinh tế và ảnh hưởng chi tiêu tư nhân cho y tế lên tăng trưởng kinh tế? (3) Ảnh hưởng tương tác của giáo dục- y tế lên tăng trưởng kinh tế như thế nào? 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Ảnh hưởng của giáo dục, y tế và tương tác của chúng đến tăng trưởng kinh tế. Phạm vi nghiên cứu: Không gian nghiên cứu: Các tỉnh/ thành phố trong cả nước Việt Nam.

Thời gian nghiên cứu: Từ năm 2011 đến năm 2016 4. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp tổng quan tài liệu: Kế thừa các tài liệu có sẵn, bao gồm các văn bản pháp luật, chính sách; các sách đã xuất bản, các tư liệu, báo cáo phân tích, nghiên cứu trong nước và nước ngoài liên quan đến chủ đề nghiên cứu. - Phương pháp tổng hợp, so sánh, thống kê, mô tả : để đánh giá thực trạng về giáo dục, y tế, tăng trưởng kinh tế, đồng thời làm rõ thực trạng của mối quan hệ giữa chi tiêu của tư nhân và chi tiêu công cho giáo dục và y tế đến tăng trưởng kinh tế. - Phương pháp phân tích định lượng: Luận án sử dụng một số mô hình kinh tế lượng để phân tích ảnh hưởng của giáo dục, y tế và tương tác của chúng lên tăng trưởng kinh tế Việt Nam; sử dụng mô hình định lượng để làm rõ sự khác nhau giữa các khoản chi tiêu của tư nhân và chi tiêu công cho giáo dục và y tế lên tăng trưởng kinh tế.

Hiệu quả của các khoản chi được đánh giá qua dấu và độ lớn của các hệ số ước lượng của chi tiêu cho y tế và chi tiêu cho giáo dục ở mô hình chi tiêu của tư nhân và chi tiêu công. Các hệ số của mô hình lần lượt được ước lượng như sau:  Hồi quy số liệu chéo (OLS): Chi tiêu cho giáo dục hay y tế trong 1 năm chưa thể tạo ra vốn nhân lực ngay để tác động lên tăng trưởng kinh tế, chính vì vậy mô hình số liệu chéo nhằm mục đích xem xét trung bình các yếu tố tạo ra vốn con người trong giai đoạn 2011-2016 ảnh hưởng như thế nào lên tăng trưởng kinh tế Việt Nam. 4  Hồi quy số liệu mảng: bằng phương pháp ước lượng mô men tổng quát (GMM) để xử lý vấn đề biến nội sinh cho mô hình số liệu mảng Nguồn dữ liệu - Số liệu sử dụng trong nghiên cứu gồm dữ liệu được khai thác từ Tổng Cục Thống kê và Cục Thống kê các tỉnh, thành phố năm từ 2011-2016 thống kê theo 63 tỉnh. - Các số liệu vĩ mô khác của Việt Nam giai đoạn 2011-2016 được cung cấp bởi Tổng cục Thống kê.

- Số liệu chi tiêu giáo dục, y tế (tư nhân và công) được khai thác từ Bộ Tài Chính - Số liệu điều tra về năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) do Phòng Thương mại và Công thương Việt Nam (VCCI) cung cấp; dữ liệu về chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam (PAPI) - Số liệu điều tra mức sống dân cư (VHLSS) 2010-2016 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Luận án sử dụng chủ yếu là phương pháp nghiên cứu định lượng, với các mô hình kinh tế lượng được kiểm định đầy đủ để đảm bảo độ tin cậy cao để giải quyết một số vấn đề khoa học có ý nghĩa quan trọng về lý thuyết và thực tiễn như sau: Về mặt lý luận: Luận án kết hợp đồng thời các phương pháp ước lượng để phân tích ảnh hưởng của các khoản chi (cho y tế và giáo dục) của tư nhân và chi tiêu công lên tăng trưởng kinh tế. Về mặt thực tiễn: - Phân biệt rõ hiệu quả ảnh hưởng của các khoản chi tiêu của tư nhân cho y tế và giáo dục lên tăng trưởng kinh tế so với hiệu quả các khoản chi tiêu công cho y tế và giáo dục đến tăng trưởng kinh tế. - Làm rõ được sự không hiệu quả của các khoản chi tiêu công cho y tế và giáo dục so với các khoản chi tương ứng của hộ lên tăng trưởng kinh tế.