Luận án tiến sĩ: Thực trạng hôi miệng ở sinh viên Đại học Y Hà Nội

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Hôi miệng được định nghĩa là bất kỳ mùi khó chịu nào trong hơi thở từ miệng được phát hiện bằng mũi [1]. Hôi miệng được phát hiện từ 1550 năm trước Công nguyên và được đề cập trong từ điển của người Do Thái, văn học Hy Lạp, La Mã [2]. Y văn nói đến hơi thở hôi bắt đầu từ một chuyên khảo năm 1874 của Howe. Năm 1934, Fair và Well sáng tạo ra dụng cụ Osmoscope dùng để đo mùi hôi bằng mũi.

Những năm 1940-1950, Fosdick và cộng sự đã dùng Osmoscope để nghiên cứu và đưa ra những thông tin giá trị về hôi miệng. Đầu thập kỷ 60 của thế kỷ XX, Joe Tonzetich đã có nghiên cứu tiên phong về hôi miệng trên lâm sàng và đến những năm 70 của thế kỷ này, ông đưa ra nghiên cứu đầu tiên về hợp chất lưu huỳnh bay hơi (VSCs) [3]. Qua nhiều nghiên cứu, họ thấy rằng, hôi miệng là kết quả của nhiều bệnh, hầu hết mùi hôi đều bắt nguồn từ bề mặt phía sau lưỡi. Hỗn hợp khí sunfua là sản phẩm phân hủy các acid amine bởi các vi khuẩn (VK) kỵ khí Gram (-).

Hôi miệng là một chứng bệnh thường gặp, ảnh hưởng tới một phần ba dân số, gây cản trở hoạt động bình thường của cá nhân, khả năng làm việc, sự tham gia những hoạt động xã hội, biểu lộ tình cảm [2]. Có rất nhiều nguyên nhân khác nhau gây hôi miệng nhưng 90% là từ miệng [4]. Những hợp chất gây hôi miệng là kết quả của quá trình phân hủy các protein, peptide và mucin trong nước bọt, máu, dịch lợi, các tế bào biểu mô và thực phẩm được giữ lại trên bề mặt răng miệng. Các hợp chất lưu huỳnh bay hơi (VSCs) gồm sunfuahydro (H2S), methylmercaptan (CH3SH), dimethylsunfua (CH3)2 S [5].

Nhiều loại VK có vai trò quan trọng trong các quá trình này. Vi khuẩn ở mảng bám lưỡi đã được chứng minh có liên quan chính đến hôi miệng, tuy nhiên các nghiên cứu về đặc điểm sinh học của hệ vi khuẩn trong mảng bám lưỡi còn rất ít. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Có bốn phương pháp chính để đánh giá mùi hôi miệng là đánh giá bằng cảm quan, đo hơi thở bằng sắc ký khí, đo mức độ khí sunfuahydro trong hơi thở bằng máy Halimeter, đo mức độ các khí thành phần của VSCs bằng máy OralChroma. Hiện nay, test BANA (N-Benzoyl-DL-Arginine-2-Naphthylamide) là một thử nghiệm phát hiện vi khuẩn kỵ khí Gram (-) và các acid béo chuỗi ngắn.

Phương pháp sinh học phân tử như khuếch đại gen (PCR), giải trình tự gen cũng được áp dụng để định danh các VK gây hôi miệng trong mảng bám lưỡi (MBL). Phương pháp điều trị hiệu quả chứng hôi miệng là giảm số lượng vi khuẩn trên lưỡi và răng, thông qua chải răng hai lần mỗi ngày với kem đánh răng và cạo lưỡi hàng ngày kết hợp với việc sử dụng nước xúc miệng (NXM) kháng khuẩn [5]. Các nghiên cứu đánh giá về hiệu quả can thiệp của các phương pháp điều trị hôi miệng chưa có nhiều. Hiện nay, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về chứng hôi miệng nhưng ở Việt Nam chưa có nghiên cứu tổng hợp về vấn đề này mặc dù đã có một vài nghiên cứu của tác giả Phạm Vũ Anh Thuỵ (2013) [6], Vũ Mạnh Tuấn (2009) [7], Phạm Nhật Quang (2012) [8].

Nhằm góp phần nghiên cứu về chứng hôi miệng ở Việt Nam, chúng tôi thực hiện đề tài “Thực trạng chứng hôi miệng có nguyên nhân từ miệng của sinh viên năm thứ ba trường Đại học Y Hà Nội và đánh giá hiệu quả can thiệp” với ba mục tiêu sau: 1. Xác định tỷ lệ hôi miệng có nguyên nhân từ miệng ở sinh viên năm thứ ba Trường Đại học Y Hà Nội năm 2013-2014. Xác định một số loại vi khuẩn chính liên quan đến hôi miệng. Đánh giá hiệu quả can thiệp trên những sinh viên bị hôi miệng.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chương 1 TỔNG QUAN 1. Dịch tễ học của chứng hôi miệng 1. Tỷ lệ hôi miệng Hôi miệng đã được mô tả từ hàng nghìn năm trước công nguyên, tuy nhiên, những nghiên cứu về hôi miệng mới có từ hơn 4 thập kỷ nay [2]. Năm 1960, Joseph Tonzetich thấy rằng hôi miệng liên quan với sự có mặt của các hợp chất lưu huỳnh bay hơi (VSCs) [3].

Số lượng nghiên cứu về dịch tễ học chứng hôi miệng rất ít. Có nhiều lý do cho sự thiếu dữ liệu khoa học về chứng bệnh này. Trước tiên, có sự khác biệt trong phương pháp đánh giá mùi hôi của các dân tộc khác nhau cũng như cho người bệnh hay các đánh giá viên. Thứ hai, không có sự thống nhất trong phương pháp đánh giá, cũng như trong đánh giá cảm quan hay các dụng cụ đo độ hôi miệng.

Các nghiên cứu đánh giá tỷ lệ hôi miệng trong dân số nói chung khoảng từ 22% đến hơn 50%. Hiện nay, chưa có tiêu chí chuẩn và khách quan hoặc chủ quan để xác định chứng hôi miệng. Một số nghiên cứu về tỷ lệ HM trong cộng đồng [9],[10],[11] Tỷ lệ hôi miệng Năm Địa điểm Tác giả (%) 1995 Nhật Bản Miyazaki và cộng sự 28 1996 Mỹ Loesche và cộng sự 24 1998 Pháp Frexinos và cộng sự 22 2000 Thụy Điển Söder và cộng sự 24 2006 Trung Quốc Liu XN và cộng sự 27,5 2008 Thổ Nhĩ Kỳ Nalcaci và cộng sự 14,5 2009 Hà Lan Bornstein và cộng sự 20 2010 Nhật Bản Yokoyama và cộng sự 39,6 – 42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tuổi Hôi miệng có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người già.

Miyazaki và cộng sự phát hiện mối liên quan khá rõ giữa tuổi và mùi hôi miệng. Hôi miệng tăng nhẹ theo tuổi, càng lớn tuổi mùi hôi miệng càng tăng. Tại Hoa Kỳ, Loesche và cộng sự thấy rằng, 43% người trên 60 tuổi có vấn đề về hơi thở. Trong khi đó, cùng lứa tuổi này tại Thổ Nhĩ Kỳ, tỷ lệ bị hôi miệng khoảng 28%.

Năm 1995, Miyazaki và cộng sự sử dụng máy đo Halimeter nghiên cứu trên 2672 viên chức Nhật Bản từ 18 - 64 tuổi thấy tỷ lệ hôi miệng là 28% [11]. Giới tính Tỷ lệ mắc hôi miệng ở nam và nữ gần như nhau. Nghiên cứu của một tác giả Brazil về chứng hôi miệng ở các sinh viên đại học và gia đình họ cho thấy rằng tỷ lệ hôi miệng là 15%, nam nhiều hơn nữ, đặc biệt là những người trên 20 tuổi [9]. Dân tộc Năm 2006, Liu và cộng sự đã khảo sát chứng hôi miệng trong dân số Trung Quốc, thấy tỷ lệ là 27,5% [10].

Năm 2000, tại Nhật Bản, theo Yaegaki và cộng sự, hôi miệng có tỷ lệ khoảng 50%. Nghiên cứu của Miyazaki và cộng sự năm 1995 thấy có 24% người bị hôi miệng [11]. Thành phố Tokyo có 20% người bị hôi miệng và hơn 70% các doanh nhân tự cảm thấy hôi miệng [12]. Một cuộc khảo sát do Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ tiến hành thấy rằng 41% các nha sĩ Mỹ thường xuyên gặp 6 bệnh nhân bị hôi miệng trong một tuần.

Có 55 triệu đến 75 triệu người dân Mỹ cho rằng hơi thở hôi là một mối quan tâm trong xã hội. Điều tra năm 2005 ở Hà Lan cho thấy, chứng hôi miệng là một trong 100 điều gây phiền phức trong cuộc sống [13]. Ở Pháp, có báo cáo kết quả từ 50% đến 60% dân số bị hôi miệng mạn tính. Tại Kuwait, Ansari và cộng sự đánh giá tỷ lệ và các yếu tố liên quan đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 chứng hôi miệng trên 1551 bệnh nhân và thấy tỷ lệ hôi miệng là 23,3% [14].

Một nửa dân số Hoa Kỳ cho biết họ rất quan tâm đến hôi miệng [15]. Giải phẫu khoang miệng Khoang miệng là phần đầu tiên của hệ tiêu hóa gồm có lợi, răng, lưỡi và có các lỗ đổ của các ống tuyến nước bọt, giữ vai trò quan trọng trong việc nhai, nói, nuốt, nếm, tiết nước bọt. Cung răng, lợi ngăn khoang miệng ra làm hai phần: phần hẹp ở phía trước ngoài là tiền đình miệng, phần lớn ở phía trong sau là khoang miệng chính. Hạnh nhân khẩu cái 2.

Vách khẩu cái dọc 3. Tiền đình miệng Hình 1. Các thành phần của khoang miệng (Nguồn: Bài giảng giải phẫu học) Khoang miệng chính là phần phía trong cung răng lợi, thông với hầu qua eo họng. Giới hạn trên là khẩu cái cứng và khẩu cái mềm.

Giới hạn dưới là sàn miệng, trên là lưỡi [16]. Lưỡi là thành phần chính của khoang miệng Lưỡi là một khối cơ di động dễ dàng, được bao phủ bởi niêm mạc miệng, đóng vai trò quan trọng trong việc nhai, nuốt, nếm, nói. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Thung lũng nắp thanh môn 2. Rãnh tận cùng 5.

Nắp thanh môn 8. Nếp lưỡi nắp giữa 9. Nếp lưỡi nắp bên 10. Hạnh nhân khẩu cái Hình 1.

Mặt lưng lưỡi 11. Cung khẩu cái lưỡi (Nguồn: Bài giảng Giải phẫu) Mặt lưng lưỡi gồm hai phần, 2/3 trước trong ổ miệng chính, 1/3 sau trong hầu miệng, cách nhau bởi rãnh chữ V (rãnh tận hay “V lưỡi”), đỉnh rãnh ở sau có lỗ tịt. Sau rãnh, dưới niêm mạc có hạnh nhân lưỡi. Mặt lưng lưỡi có những hạt sần nhám gọi là gai lưỡi.

Gai lưỡi gồm những "núm" vị giác. Bề mặt lưỡi gồm các gai lưỡi và nhiều đường rãnh hẹp dọc ngang là nơi trú ngụ lý tưởng của VK. Chồi vị giác lưỡi (Nguồn: Bài giảng Giải phẫu) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vị trí và chức năng của lưỡi Lưỡi là thành phần chính trong khoang miệng.

Bề mặt lưng lưỡi tập trung hệ VK phức tạp nhất trong hệ sinh thái của con người nhưng kiến thức về vai trò của VK ở lưỡi đối với sức khỏe của con người còn rất hạn chế. Nguyên nhân của chứng hôi miệng Hôi miệng có nhiều nguyên nhân bao gồm 90% nguyên nhân từ miệng và 10% nguyên nhân ngoài miệng [13],[17],[18]. Các nguyên nhân từ miệng Khi bệnh nhân bịt mũi lại thở bằng miệng thấy có mùi hôi. Nhiễm trùng Do mảng bám lưỡi (MBL), vệ sinh răng miệng (VSRM) kém, có nhiều cao răng, mảng bám răng.

Sâu răng, viêm lợi, viêm quanh răng, túi nha chu sâu hơn 4mm, viêm lợi loét hoại tử, áp xe quanh răng, ung thư miệng, bệnh nha chu, bệnh quanh Implant, tủy hoại tử, tổn thương miệng (loét áp – tơ)… 1. Sai sót trong hàn răng và phục hình răng Răng sâu có lỗ hổng thuận tiện cho VK trú ẩn, phát triển. Mảnh vụn thức ăn đọng ở bên dưới hay quanh miếng hàn thừa và phục hình hở khi bị phân hủy là nguồn gây mùi hôi. Khô miệng Khô miệng khi nước bọt giảm trên 50% mức độ bình thường gây mất hoạt động kháng khuẩn của nước bọt.